
Sukta 2.18
Gṛtsamada (Bhārgava) (traditional for RV 2.18)
Indra (hymn context), with chariot imagery central
Triṣṭubh (probable)
इंद्राला उद्देशून ही स्तुती उषःकाळी जुंपलेल्या “नव्या रथा”चे आवाहन करते; अनेक जू, लगाम आणि वल्ह्यासारखे समृद्ध प्रतीकात्मक अवयव त्यात येतात. कवींच्या अर्पणांनी व प्रेरित चिंतनाने तो रथ वेगवान व्हावा अशी प्रार्थना आहे. सोमपानाच्या यज्ञात इंद्राला अत्यंत तातडीने—अधिकाधिक संख्येने व सामर्थ्याने—आमंत्रित केले आहे; त्याचे आगमन यजमानांसाठी विजय, संरक्षण आणि योग्य वाटा (भग) निश्चित करो. शेवटी दृष्टी दक्षिणा (पुरोहित-दान) आणि सामुदायिक समृद्धीकडे वळते: उदारता वाहत राहो, सभेत वाणी “विस्तीर्ण” होवो, आणि प्रजा वीर संततीने संपन्न होवो.
Mantra 1
प्राता रथो नवो योजि सस्निश्चतुर्युगस्त्रिकशः सप्तरश्मिः । दशारित्रो मनुष्यः स्वर्षाः स इष्टिभिर्मतिभी रंह्यो भूत् ॥
प्रातःकाळी नवा रथ जुंपला जातो—सस्नि (बंधन/हार्नेस) धारण करून; चतुर्युग (चार जू) असलेला, त्रिकश (त्रिविध चाबूक) युक्त, सप्त-रश्मि (सात लगाम) असलेला। दशारित्र (दहा पतवार) असलेला, मनुष्यकृत, स्वर्षाः—सूर्यलोक-विजयी। आमच्या इष्टि (यज्ञार्पणे) व मति (विचार-प्रेरणा) यांमुळे तो आम्हाला वाहून नेण्यात रंह्यः—अतिशय वेगवान—होवो.
Mantra 2
सास्मा अरं प्रथमं स द्वितीयमुतो तृतीयं मनुषः स होता । अन्यस्या गर्भमन्य ऊ जनन्त सो अन्येभिः सचते जेन्यो वृषा ॥
तो यासाठी प्रथम योग्य आहे, तोच द्वितीयासाठी, आणि तृतीयासाठीही; मनुष्यांमध्ये अंतर्भूत असा होतृ (होता) तोच आहे. एक जण दुसऱ्याचा गर्भ जनवितो; आणि तो—जेन्य वृषभ, श्रेष्ठ व वीर्यवान—इतरांशी संगती करीत, शक्तींना एका कर्मात एकत्र जोडतो.
Mantra 3
हरी नु कं रथ इन्द्रस्य योजमायै सूक्तेन वचसा नवेन । मो षु त्वामत्र बहवो हि विप्रा नि रीरमन्यजमानासो अन्ये ॥
इंद्राचे दोन हरि (तांबूस वर्णाचे अश्व) त्याच्या आगमनासाठी मी निश्चयाने त्याच्या रथाला जोडतो—नव्या, सुबद्ध वचनयुक्त सूक्ताने. येथे अनेक विप्र तुला भरकटवू नयेत; इतर यजमान, इतर—आपल्या हाकेकडे तुला ओढू पाहतात.
Mantra 4
आ द्वाभ्यां हरिभ्यामिन्द्र याह्या चतुर्भिरा षड्भिर्हूयमानः । आष्टाभिर्दशभिः सोमपेयमयं सुतः सुमख मा मृधस्कः ॥
हे इंद्रा, दोन हरिंसह ये; चारांसह ये, सहांसह—आह्वानित होत. आठांसह, दहांसह सोमपानासाठी ये; येथे हा सुत (पिळलेला) सोम आहे. हे सुमख—यज्ञात शोभणाऱ्या—आमच्यात हानी/आघात करणारा होऊ नकोस.
Mantra 5
आ विंशत्या त्रिंशता याह्यर्वाङा चत्वारिंशता हरिभिर्युजानः । आ पञ्चाशता सुरथेभिरिन्द्रा षष्ट्या सप्तत्या सोमपेयम् ॥
वीसांसह, तीसांसह आमच्याकडे ये; चाळीसांसहही ये—तुझे हरि (तांबूस वर्णाचे अश्व/शक्ती) जुंपून. हे इंद्रा, पन्नासांसह सु-रथांनी ये; साठांसह, सत्तरांसह—सोमपानासाठी; तुझे अवतरण विशाल व पूर्ण होवो.
Mantra 6
आशीत्या नवत्या याह्यर्वाङा शतेन हरिभिरुह्यमानः । अयं हि ते शुनहोत्रेषु सोम इन्द्र त्वाया परिषिक्तो मदाय ॥
ऐंशींसह, नव्वदींसह आमच्याकडे ये; शंभर हरिंनी वहन केलेला ये. कारण हा सोम, हे इंद्रा, शुनहोत्र अर्पणांत तुझ्यासाठीच आहे—तुझ्या मदासाठी सर्व बाजूंनी परिषिक्त; येऊन त्यात प्रविष्ट हो, आणि आमच्यातील आनंदाला विजय दे.
Mantra 8
न म इन्द्रेण सख्यं वि योषदस्मभ्यमस्य दक्षिणा दुहीत । उप ज्येष्ठे वरूथे गभस्तौ प्रायेप्राये जिगीवांसः स्याम ॥
इंद्राशी माझी सख्यता कधी तुटू नये; त्याची दक्षिणा—धर्म्य दान-शक्ती—आमच्यासाठी दूध दुहू दे. ज्येष्ठ, परम वरूथ (रक्षा) मध्ये, त्याच्या कर-ग्रहात निकट धरलेले असता, प्रत्येक प्रस्थान-प्रगतीत आम्ही पुन्हा पुन्हा जिंकणारे होवो.
Mantra 9
नूनं सा ते प्रति वरं जरित्रे दुहीयदिन्द्र दक्षिणा मघोनी । शिक्षा स्तोतृभ्यो माति धग्भगो नो बृहद्वदेम विदथे सुवीराः ॥
आता, हे इंद्रा, गायकासाठी तुझ्या वराच्या प्रत्युत्तरात ती समृद्ध दाक्षिणा—मघोनी—दुधासारखी फलदायी होवो. स्तोत्रकर्त्यांना शिक्षा दे, त्यांची मती वाढव; आमचा भग—आमच्या सौभाग्याचा वाटा—हानी पावू नये. विदथ (सभेत) आम्ही बृहद् वचन बोलू; वीर-आत्म्यांनी युक्त होऊ.
The ‘new chariot’ is a poetic and ritual image for freshly mobilized divine power at dawn. It also suggests the disciplined harnessing of faculties—reins, yokes, and direction—so the rite and the mind move swiftly toward success.
They intensify the summons, portraying Indra’s approach as ever larger and more complete. The escalating count signals urgency, abundance, and a wish for the deity’s full presence and strength at the Soma-drinking.
Dakṣiṇā is the ritual gift given to priests/singers, and more broadly the principle of generous recompense that sustains the rite. The hymn asks that this generosity ‘yield’ fruitfully, while safeguarding Bhaga—the community’s rightful share of good fortune.
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.