
Sukta 2.1
Gṛtsamada (Bhārgava)
Gāyatrī (RV 2.1 is predominantly gāyatrī)
ऋग्वेद २.१ मध्ये अग्नीचे आवाहन सर्वजन्मा, सदैव शुद्ध अशा अग्निरूपाने केले आहे—जो स्वर्गाच्या तेजातून, जलांतून, दगड, लाकूड व वनस्पतींतून प्रकट होतो, आणि मानवाच्या घरात व हृदयात प्रज्वलित केला जातो. हे सूक्त अग्नीच्या अनेक नातेसंबंधी रूपांची—पिता, भाऊ, पुत्र आणि मित्र—स्तुती करते, तसेच उपासक व यजमानांना समृद्धी, संरक्षण आणि सभेत ‘वृहद्’ (bṛhat) अशी विशाल/महान वाणी-उद्गार प्राप्त व्हावा यासाठी त्याने मार्गदर्शन करावे अशी प्रार्थना करते.
Mantra 1
त्वमग्ने द्युभिस्त्वमाशुशुक्षणिस्त्वमद्भ्यस्त्वमश्मनस्परि । त्वं वनेभ्यस्त्वमोषधीभ्यस्त्वं नृणां नृपते जायसे शुचिः ॥
हे अग्ने, तू द्युलोकातील तेजातून जन्मतोस; तू शीघ्र प्रज्वलित करणारा आहेस. तू जलांतूनही, दगडातूनही उत्पन्न होतोस. तू वनांतून, औषधींमधून जन्मतोस; हे नृणां नृपते, मनुष्यांचा अधिपती, तू आमच्यात शुद्ध ज्वाला होऊन प्रकट होतोस.
Mantra 2
तवाग्ने होत्रं तव पोत्रमृत्वियं तव नेष्ट्रं त्वमग्निदृतायतः । तव प्रशास्त्रं त्वमध्वरीयसि ब्रह्मा चासि गृहपतिश्च नो दमे ॥
हे अग्ने! तुझेच होत्र (आह्वान-वचन), तुझेच पोत्र (पावन-रक्षण); तुझेच ऋत्विज्य (ऋतूनुसार यज्ञ-व्यवस्था), तुझेच नेष्ट्र (मार्ग-नेतृत्व)। तू ऋत/सत्याप्रमाणे प्रवृत्त होणारा अग्नि-प्रदीपक आहेस। तुझेच प्रशास्त्र (नियामक वचन); तूच अध्वर (यज्ञ) संपन्न करतोस; तू ब्रह्मा आहेस आणि आमच्या या गृहात (दमे) गृहपतीही आहेस.
Mantra 3
त्वमग्न इन्द्रो वृषभः सतामसि त्वं विष्णुरुरुगायो नमस्यः । त्वं ब्रह्मा रयिविद्ब्रह्मणस्पते त्वं विधर्तः सचसे पुरंध्या ॥
हे अग्ने! तूच इंद्र आहेस—सत्/दीप्तिमानांचा वृषभ; तूच विष्णू आहेस—उरुगाय, व्यापक पावलांनी चालणारा, नमस्करणीय। तूच ब्रह्मा; रयि (समृद्धी) जाणणारा व देणारा; हे ब्रह्मणस्पते! तू विधर्त्यासह, पुरंध्या (प्रज्ञा-पूर्णता) यांसह संगत करतोस.
Mantra 4
त्वमग्ने राजा वरुणो धृतव्रतस्त्वं मित्रो भवसि दस्म ईड्यः । त्वमर्यमा सत्पतिर्यस्य सम्भुजं त्वमंशो विदथे देव भाजयुः ॥
हे अग्ने! तूच राजा वरुण आहेस—धृतव्रत, व्रत-धर्मात स्थिर; तूच मित्र होतोस—दस्म, ईड्य। तूच अर्यमा आहेस—सत्पति, जो सामायिक भोग देतो; आणि तूच अंश आहेस—विदथ (सभा) मध्ये, हे देवा, भागांचे विभाजन करणारा, योग्य अंश देणारा.
Mantra 5
त्वमग्ने त्वष्टा विधते सुवीर्यं तव ग्नावो मित्रमहः सजात्यम् । त्वमाशुहेमा ररिषे स्वश्व्यं त्वं नरां शर्धो असि पुरूवसुः ॥
हे अग्ने, तूच त्वष्टा आहेस—विधात्या (यजमानासाठी) सु-वीर्य, वीरबल घडविणारा. हे महा-मित्रा, तुझे सहजात अग्नी एकाच जन्माचे आहेत. तू शीघ्र सुवर्णसमृद्धी आणतोस; तू उत्तम अश्व-शक्ती देतोस; तू नरांच्या शर्धाचा अधिपती, बहुवसु आहेस.
Mantra 6
त्वमग्ने रुद्रो असुरो महो दिवस्त्वं शर्धो मारुतं पृक्ष ईशिषे । त्वं वातैररुणैर्यासि शंगयस्त्वं पूषा विधतः पासि नु त्मना ॥
हे अग्ने, तू रुद्र आहेस; महादिवाचा असुर—महान अधिपती. तू मारुत-शर्धाचा स्वामी, वृद्धीत समर्थ आहेस. तू अरुण वाऱ्यांसह चालतोस, शांती देणारा; तू पूषन् आहेस—विधात्याचे (कर्म-नियोजकाचे) रक्षण तू आपल्या आत्मबलाने करतोस.
Mantra 7
त्वमग्ने द्रविणोदा अरंकृते त्वं देवः सविता रत्नधा असि । त्वं भगो नृपते वस्व ईशिषे त्वं पायुर्दमे यस्तेऽविधत् ॥
हे अग्ने, तू द्रविणोदा आहेस—अरण्कृत (सिद्ध-तयार) जनाला संपत्ती देणारा; तू देव सविता, रत्नधाता आहेस. हे नृपते, तू भग आहेस—वसूंवर अधिकार करणारा. ज्याने तुझी विधिपूर्वक सेवा केली, त्याच्या घरी तू पायु, रक्षक होतोस.
Mantra 8
त्वामग्ने दम आ विश्पतिं विशस्त्वां राजानं सुविदत्रमृञ्जते । त्वं विश्वानि स्वनीक पत्यसे त्वं सहस्राणि शता दश प्रति ॥
हे अग्ने, गृहात प्रजा तुला विश्-पति (कुलस्वामी) आणि सुविदत्र (सद्विवेक देणारा) राजा म्हणून पुढे स्थापतात. हे स्वनीक (दीप्त-तेजस्वी), तू सर्व प्रकाशमान शक्ती व सुव्यवस्थित गणांचा अधिपती आहेस; सहस्र, शत आणि दश—या सर्व प्रवृत्तींच्या समोर उभा राहून तू त्यांना वश करतोस.
Mantra 9
त्वामग्ने पितरमिष्टिभिर्नरस्त्वां भ्रात्राय शम्या तनूरुचम् । त्वं पुत्रो भवसि यस्तेऽविधत्त्वं सखा सुशेवः पास्याधृषः ॥
हे अग्ने, नर इष्टि (यज्ञाहुती) यांनी तुला पिता करतात; भ्रात्यासाठी तू शम्या (कल्याणकारी), तनूरुच (देहदीप्त) सहचर होतोस. ज्याने तुला प्रज्वलित केले त्याचा तू पुत्र होतोस; तू सुशेव (कृपामय) सखा आहेस, आणि अधृष (अपराजेय) होऊन रक्षण करतोस.
Mantra 10
त्वमग्न ऋभुराके नमस्यस्त्वं वाजस्य क्षुमतो राय ईशिषे । त्वं वि भास्यनु दक्षि दावने त्वं विशिक्षुरसि यज्ञमातनिः ॥
हे अग्ने, तू ऋभु (कुशल घडविणारा) आहेस; शिखरावर नमस्य (वंदनीय) आहेस. तू वाज (बल-समृद्धी) आणि क्षुमत (प्रचुर) रयि (धन-ऐश्वर्य) यांचा अधिपती आहेस. दक्षिण (ऋजु दानमार्ग) अनुसरून तू प्रकाशतोस व प्रज्वलित करतोस; तू विशिक्षु (विवेक-शिक्षक) आहेस, जो यज्ञाचा विस्तार करतो.
Mantra 11
त्वमग्ने अदितिर्देव दाशुषे त्वं होत्रा भारती वर्धसे गिरा । त्वमिळा शतहिमासि दक्षसे त्वं वृत्रहा वसुपते सरस्वती ॥
हे अग्ने, दान देणाऱ्या यजमानासाठी तू अदिती आहेस—विस्तीर्ण, बंधनमुक्त करणारी; तू होत्रा भारती आहेस, जी स्तुती-गिरांनी वाढते. तू इळा आहेस—दक्षतेच्या बळासाठी शतधारा पोषण; तू वृत्रहा आहेस, वसूंंचा स्वामी, प्रेरणेच्या प्रवाहाची सरस्वती.
Mantra 12
त्वमग्ने सुभृत उत्तमं वयस्तव स्पार्हे वर्ण आ संदृशि श्रियः । त्वं वाजः प्रतरणो बृहन्नसि त्वं रयिर्बहुलो विश्वतस्पृथुः ॥
हे अग्ने, सुभृत, तू उत्तम वयस्—उच्चतम प्राणबळ आहेस; तुझ्या स्पृहणीय वर्णात श्री-वैभव स्पष्ट दर्शनास येते. तू वाज आहेस—आम्हाला पार नेणारी परिपूर्णता; तू बहुल रयि आहेस—सर्व बाजूंनी विस्तीर्ण संपत्ती.
Mantra 13
त्वामग्न आदित्यास आस्यं त्वां जिह्वां शुचयश्चक्रिरे कवे । त्वां रातिषाचो अध्वरेषु सश्चिरे त्वे देवा हविरदन्त्याहुतम् ॥
हे अग्ने, आदित्यांनी तुला आपले मुख केले आहे; हे कवे, शुचींनी तुला आपली जिह्वा केले आहे. दानाचे सहचर यज्ञांत तुझ्याजवळ येऊन जमतात; तुझ्यातच देव आहुतीचे हविर्भाग चाखून स्वीकारतात.
Mantra 14
त्वे अग्ने विश्वे अमृतासो अद्रुह आसा देवा हविरदन्त्याहुतम् । त्वया मर्तासः स्वदन्त आसुतिं त्वं गर्भो वीरुधां जज्ञिषे शुचिः ॥
हे अग्ने! तुझ्यामध्ये सर्व अमृत (अमर) व अद्रुह—द्रोहरहित—देव आहुत केलेले हविर्भाग भक्षण करतात. तुझ्यामुळे मर्त्य जन सोमरसाची आसुती चाखतात; हे शुचि (पवित्रा)! तू वीरुधा (उगवणाऱ्या वनस्पती) यांचा गर्भ होऊन जन्मास येतोस.
Mantra 15
त्वं तान्त्सं च प्रति चासि मज्मनाग्ने सुजात प्र च देव रिच्यसे । पृक्षो यदत्र महिना वि ते भुवदनु द्यावापृथिवी रोदसी उभे ॥
हे सुजात अग्ने! तुझ्या मज्मना (महिमा/महत्त्वा)ने तू एकाच वेळी संहृतही आहेस आणि समोर उभाही; आणि हे देवा! तू मापापलीकडे ओसंडून विस्तारतोस. जेव्हा येथे तुझ्या महिमेने तुझे पोषणदायी बळ प्रकट होते, तेव्हा द्यावा-पृथिवी—उभे रोदसी (दोन लोक)—तुझ्या विस्तारामागे अनुक्रमे चालतात.
Mantra 16
ये स्तोतृभ्यो गोअग्रामश्वपेशसमग्ने रातिमुपसृजन्ति सूरयः । अस्माञ्च ताँश्च प्र हि नेषि वस्य आ बृहद्वदेम विदथे सुवीराः ॥
हे अग्ने! जे सूरी (ज्ञानी) स्तोतृंसाठी गो-अग्राम (गोधनसमृद्ध) व अश्व-पेशसम् (अश्वबलयुक्त) अशी दानराशी पुढे पाठवितात—त्यांनाही आणि आम्हालाही, दोघांनाही, तू श्रेष्ठ कल्याणाकडे पुढे ने. आम्ही विदथे (सभा/यज्ञसमागमात) बृहद् (महान/विस्तृत) वाणी उच्चारू; सुवीरा (वीरशक्तियुक्त) होऊ.
Agni is hailed as the all-born, pure fire arising from multiple cosmic and earthly sources, yet present ‘within us.’
The hymn unfolds Agni’s roles and relationships—he is made father by offerings, becomes a kindly brother-companion, becomes son of the kindler, and remains an unassailable friend and protector.
Agni is asked to guide both patrons who give and poets who praise into ‘the better good’ (vasyaḥ), aligning generosity, ritual speech, and divine leading.
It ends with a communal aspiration: to speak the ‘Vast’ (bṛhat) in the assembly (vidatha) and to flourish with heroic energies (suvīra).
त्वमग्ने द्युभिस्त्वमाशुशुक्षणिस्त्वमद्भ्यस्त्वमश्मनस्परि । त्वं वनेभ्यस्त्वमोषधीभ्यस्त्वं नृणां नृपते जायसे शुचिः ॥त्वामग्ने पितरमिष्टिभिर्नरस्त्वां भ्रात्राय शम्या तनूरुचम् । त्वं पुत्रो भवसि यस्तेऽविधत्त्वं सखा सुशेवः पास्याधृषः ॥ā bṛhad vadema vidathe suvīrāḥ
It presents Agni as the universal fire—born in many forms in nature and kindled in the home—who purifies, protects, and carries offerings to the gods, guiding people to prosperity and right order.
It poetically describes fire’s many manifestations and sources: lightning in the sky, hidden heat in waters, sparks from stone, and flame produced from wood and plants—showing Agni as present throughout the cosmos.
It is well-suited for beginning a fire offering or a simple lamp/fire prayer: kindle the flame, offer ghee (or a symbolic offering), and recite with the intention that inner clarity and protection arise along with outer worship.
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.