Sukta 10
Sukta 2.10
Gṛtsamada (Bhārgava)
Agni
Triṣṭubh
अग्नीला उद्देशून रचलेल्या या लहान त्रिष्टुभ सूक्तात त्याची यज्ञातील प्रथम व पित्याप्रमाणे उपस्थिती म्हणून स्तुती केली आहे—इळेच्या पवित्र आसनावर प्रज्वलित झालेला, परिपूर्णता व विवेकाने तेजस्वी. यात अग्नीची सर्वव्यापी, विश्वव्यापी पोहोच अधोरेखित केली आहे—तो लोकांना आपल्या अधिकारात घेतो—आणि त्याचबरोबर त्याला “घासून उजळवला जाणारा” व घृताने अभिषिक्त होणारा शुद्धकर्ता म्हणूनही दाखवले आहे. शेवटी कवी अर्पणातील योग्य रीतीने वाटलेला हिस्सा मागतो आणि अग्नीला मनु-परंपरेतील दूत म्हणून आवाहन करतो—वाणी-रूपी स्रुवाने बोलावलेला—माधुर्य व समृद्धीसाठी.
Mantras
Mantra 1
जोहूत्रो अग्निः प्रथमः पितेवेळस्पदे मनुषा यत्समिद्धः । श्रियं वसानो अमृतो विचेता मर्मृजेन्यः श्रवस्यः स वाजी ॥
बहु-आह्वानित अग्नी प्रथम आहे—पित्याप्रमाणे—जेव्हा मनुष्य इळा-पदात त्याला समिद्ध करतात. श्री (दीप्ती/समृद्धी) धारण करून, अमृत, विवेकी—तो मर्मृजेन्य (घासून उजळविला जाणारा) पावक आहे; तोच वाजी (विजयी बल) आणि श्रवस्य (यशोयोग्य कीर्ती) देणारा आहे.
Mantra 2
श्रूया अग्निश्चित्रभानुर्हवं मे विश्वाभिर्गीर्भिरमृतो विचेताः । श्यावा रथं वहतो रोहिता वोतारुषाह चक्रे विभृत्रः ॥
चित्रभानु (विविध दीप्ती) असलेला अग्नी—अमृत विवेकी—माझा हव (आवाहन) माझ्या सर्व गीर्भि (प्रेरित स्तुतिवाणी)सह ऐको. दोन श्याव व दोन रोहित त्याचा रथ ओढतात—त्याच्या युक्त शक्ती—स्थिर आधाराने तो वहातात; तो विभृत (सुदृढ धारक) आहे.
Mantra 3
उत्तानायामजनयन्त्सुषूतं भुवदग्निः पुरुपेशासु गर्भः । शिरिणायां चिदक्तुना महोभिरपरीवृतो वसति प्रचेताः ॥
उत्तान (विस्तारित) अवस्थेत त्यांनी सुषूत—सुजन्मा—याला उत्पन्न केले; अग्नी अनेक रूपांत गर्भ झाला. कठीण भूमीतही, रात्रिद्वारे आणि महान शक्तींनी, तो प्रचेता (सचेत) अनावृत राहून वसतो.
Mantra 4
जिघर्म्यग्निं हविषा घृतेन प्रतिक्षियन्तं भुवनानि विश्वा । पृथुं तिरश्चा वयसा बृहन्तं व्यचिष्ठमन्नै रभसं दृशानम् ॥
मी हवि आणि घृताने अग्नीचा अभिषेक करतो—तो सर्व भुवने आपल्या अधीन करणारा आहे. तो पृथु, तिरश्चा पसरलेला, वयसा (वृद्धीने) महान, अत्यंत व्याप्त—अन्न (पोषण)ांतून वेगवान शक्ती म्हणून दिसतो.
Mantra 5
आ विश्वतः प्रत्यञ्चं जिघर्म्यरक्षसा मनसा तज्जुषेत । मर्यश्रीः स्पृहयद्वर्णो अग्निर्नाभिमृशे तन्वा जर्भुराणः ॥
मी सर्व दिशांतून त्या प्रत्यञ्च (अंतर्मुख) तत्त्वाला माझ्याजवळ ओढून घृत-लेपन करतो; रक्षस्-रहित मनाने—ते (तत्) मान्य करो, आस्वाद्य होवो. यौवन-श्रीने दीप्त, प्रकाश-वर्णाची स्पृहा धरणारा अग्नी, तनूने नाभि-केंद्राला स्पर्श करत, जर्भुराण (अविरत कर्मरत) होऊन शुद्धी व रूप-घडणीत प्रवृत्त होतो.
Mantra 6
ज्ञेया भागं सहसानो वरेण त्वादूतासो मनुवद्वदेम । अनूनमग्निं जुह्वा वचस्या मधुपृचं धनसा जोहवीमि ॥
सहसा (बलाने) वरेण (निवडलेल्या श्रेष्ठ) जिंकणाऱ्याने भाग (हिस्सा) नीट ज्ञात व निश्चित होवो. (अग्नी), तुला दूत करून आम्ही मनूप्रमाणे वाणी बोलू. वाणी-रूपी जुहू (करछुल) घेऊन मी अनून (अक्षय) अग्नीला हाक देतो—मधु-मिश्रित, आणि धन-संपत्तीत परिपूर्णता देणारा.
Frequently Asked Questions
It presents Agni as the first power of the sacrifice—father-like, purifying, and discerning—who also pervades the cosmos and carries offerings as the divine messenger.
Ghee (ghṛta) is a primary Vedic oblation that strengthens and brightens the fire; symbolically it ‘feeds’ Agni so he can convey the offering and illuminate the rite.
Manu represents the archetypal human sacrificer and lawgiver of right ritual; invoking Agni ‘manuvat’ means following the ancient, proper tradition of speech and offering.
Ask anything about Sukta 10 of the Rig Veda
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with word-by-word meanings, Sanskrit recitation where available, and more.