
Sukta 2.31
Gṛtsamada (Bhārgava)
Mitra-Varuṇa (with collective invocation of Ādityas, Rudras, Vasus)
Triṣṭubh
या सूक्तात मित्र-वरुणांना ऋत आणि योग्य संबंध यांचे स्थैर्य राखणारे बल म्हणून आवाहन केले आहे; आणि आदित्य, रुद्र व वसु यांच्यासह त्यांनी यजमानाच्या प्रवासाचा “रथ” धारण करून स्थिर ठेवावा अशी प्रार्थना केली आहे. पुढे हे व्यापक विश्वदेव-समाह्वानात विस्तारते—त्वष्टृ, इळा, भग, द्यावा-रोदसी, पूषन्, पुरंधि आणि अश्विन—यांना बोलावून, प्रत्येक सहाय्यकारी विश्वकार्य यज्ञात आपले आसन घेईल असे घडवते. शेवटी कवी आपल्या वाणीला नव्याने घडविलेल्या स्तुती-वाहनासारखे “रचतो” आणि श्रवस् (कीर्ती/प्रेरित श्रवण), वाज (उत्साह-बल) व धीति (प्रकाशित विचार) यांची याचना करतो.
Mantra 1
अस्माकं मित्रावरुणावतं रथमादित्यै रुद्रैर्वसुभिः सचाभुवा । प्र यद्वयो न पप्तन्वस्मनस्परि श्रवस्यवो हृषीवन्तो वनर्षदः ॥
हे मित्र-वरुणा! आमच्यासाठी या यात्रेच्या रथाला धरा—आदित्य, रुद्र आणि वसू यांच्यासह—जे एकाच संयोगात एकरूप होऊन चालतात. जेव्हा आमच्या श्रवस्यु (यश-इच्छुक) शक्ती आपल्या घरट्या-गृहाभोवती पक्ष्यांसारख्या उड्या मारून पुढे झेपावतात, तेव्हा त्या प्राण-शक्तींच्या हर्षाने हर्षित होवोत आणि विशालात आपले आसन धरोत.
Mantra 2
अध स्मा न उदवता सजोषसो रथं देवासो अभि विक्षु वाजयुम् । यदाशवः पद्याभिस्तित्रतो रजः पृथिव्याः सानौ जङ्घनन्त पाणिभिः ॥
मग खरोखरच, हे एकमत देवहो, आमच्यासाठी त्या रथाला उचलून/पुढे चालवा—जो जनसमूहांमध्ये (विक्षु) बल-समृद्धी (वाज) जिंकणारा आहे. जेव्हा वेगवान शक्ती आपल्या पावलांनी पृथ्वीच्या कड्यावर उठलेली धूळ (रजः) ओलांडतात, तेव्हा त्या हातांनी पुढे प्रहार करून—प्रवास-विजयाचा मार्ग सज्ज करतात.
Mantra 3
उत स्य न इन्द्रो विश्वचर्षणिर्दिवः शर्धेन मारुतेन सुक्रतुः । अनु नु स्थात्यवृकाभिरूतिभी रथं महे सनये वाजसातये ॥
आणि इंद्रही—जो सर्व मानवांसाठी कार्य करणारा (विश्वचर्षणि) आहे—दिव्य मरुत-गणासह, तेजस्वी संकल्प (सुक्रतु) घेऊन, आता आमच्या मागोमाग उभा राहतो; अवृक (द्रोह न करणाऱ्या) रक्षणांसह (ऊतिभिः). महान् लाभासाठी, वाज-प्राप्तीसाठी, तो रथ स्थापन करून दृढ करतो.
Mantra 4
उत स्य देवो भुवनस्य सक्षणिस्त्वष्टा ग्नाभिः सजोषा जूजुवद्रथम् । इळा भगो बृहद्दिवोत रोदसी पूषा पुरंधिरश्विनावधा पती ॥
आणि तो देव—भुवनाचा आधार (सक्षणि) त्वष्टा—ज्ञानी शक्तीं (ग्नाभिः) सोबत, एकरस/एकमन (सजोषा) होऊन, रथाला चालना देतो. इळा, भग, विशाल द्यौ आणि दोन्ही रोदसी, पूषन्, पुरंधि, आणि मग ते दोन स्वामी—अश्विनौ—या सर्व शक्ती आमच्या सुव्यवस्थित गतीत आपापले स्थान धारण करो.
Mantra 5
उत त्ये देवी सुभगे मिथूदृशोषासानक्ता जगतामपीजुवा । स्तुषे यद्वां पृथिवि नव्यसा वचः स्थातुश्च वयस्त्रिवया उपस्तिरे ॥
आणि त्या दोन देव्या—सुभगा, एकदृष्टीची जोडी—उषा व रात्र, ज्या सर्व चल जगताला पुढे नेतात; हे पृथिवी, जेव्हा मी नव्या वचनाने तुमची स्तुती करतो, तेव्हा स्थावर सत्त्व आणि त्रिविध जीवनाच्या पंखयुक्त शक्ती तुझ्या वृद्धीसाठी उपस्तर (शय्यासारखा पाया) होऊन पसरतात.
Mantra 6
उत वः शंसमुशिजामिव श्मस्यहिर्बुध्न्योऽज एकपादुत । त्रित ऋभुक्षाः सविता चनो दधेऽपां नपादाशुहेमा धिया शमि ॥
आणि उशिज् (अग्नी प्रज्वलित करणारे) पुरोहित जसे शंसन करतात तसे मी तुमची स्तुती उच्चारतो—अहि बुध्न्य, अज (अजन्मा) एकपादही; तसेच त्रित, ऋभुक्षन् आणि सविता आमच्यासाठी ते स्थापन करतात; आणि अपाम् नपात, आशु-हेम (वेगवान-स्वर्णिम), धिया (चेतना/विचार) मध्ये शमि—शांती व सम्यक् स्थैर्य—धारण करतो.
Mantra 7
एता वो वश्म्युद्यता यजत्रा अतक्षन्नायवो नव्यसे सम् । श्रवस्यवो वाजं चकानाः सप्तिर्न रथ्यो अह धीतिमश्याः ॥
ही वचने मी तुमच्यासाठी घडवून, उचलून, पुढे मांडतो, हे यजनीय शक्तींनो; ऋषींनी त्यांना नव्याने समरसतेत घडविले आहे. श्रवस् (यश-प्रेरित मान्यता) इच्छित आणि वाज (बल-समृद्धी) आकांक्षित ठेवून, आपण ती धीति (प्रेरित विचार) प्राप्त करू—जशी रथास योग्य, सुयोजित अश्व—प्रवासाच्या मार्गावर वेगवान.
The primary deities are Mitra and Varuṇa. The hymn also calls in allied groups—Ādityas, Rudras, and Vasus—and names other supportive powers like Tvaṣṭṛ, Pūṣan, Bhaga, Dyāvā-Rodasī, and the Aśvins.
The chariot is a ritual and life-journey symbol: the sacrifice must move forward in a straight, protected, well-yoked way. Asking the gods to uphold or set the chariot in motion means asking for orderly progress, safety, and successful completion.
It asks for śravas (renown/inspired hearing), vāja (vigor and winning strength), and dhīti (clear, illumined thought). The closing verse presents the hymn itself as carefully crafted so these attainments can be reached.
Read Rig Veda in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.