
Sukta 2.35
Gṛtsamada
Triṣṭubh (probable for RV 2.35)
हा सूक्त अपां नपात्—गूढ ‘जलांचा पुत्र’—याची स्तुती करतो; तो जलांमध्ये अंतर्निहित अग्नी व सृजनशक्ती म्हणून तेजस्वी दैवी उपस्थिती आहे. गृत्समद ऋषी त्याला कवीचे वचन स्वीकारावे, आनंद व योग्य रूप घडवावे, आणि लोकांमध्ये समृद्धी, प्राणबल व ऋत-नियमित वाढ प्रदान करावी असे आवाहन करतात. सूक्ताचा शेवट आशीर्वचनात्मक वळणाने होतो, ज्यात अपां नपात्चे तेज अग्नीच्या मंगल रक्षणाशी जोडून समुदाय व यज्ञसभेच्या कल्याणाची कामना केली जाते.
Mantra 1
उपेमसृक्षि वाजयुर्वचस्यां चनो दधीत नाद्यो गिरो मे । अपां नपादाशुहेमा कुवित्स सुपेशसस्करति जोषिषद्धि ॥
त्याच्या निकट माझी वाणी मुक्त होते—बलसमृद्धीच्या शोधात; देवता माझ्या या गिरांना स्वीकारो. हे अपां नपात्, सुवर्णदीप्तीत शीघ्र—आमच्या आकांक्षेला संमती देऊन, तो आमच्यासाठी आनंदाचे सु-रूप घडवणार नाही काय?
Mantra 2
इमं स्वस्मै हृद आ सुतष्टं मन्त्रं वोचेम कुविदस्य वेदत् । अपां नपादसुर्यस्य मह्ना विश्वान्यर्यो भुवना जजान ॥
हृदयातून सुबक घडवलेला हा मंत्र आम्ही त्याच्यासाठी उच्चारतो—तो तो जाणेल काय? अपां नपात्, आपल्या असुर्य (ईश्वरी) महिमेच्या महानतेने, आतून आर्य-स्वामी होऊन, सर्व भुवनांना जन्म देतो.
Mantra 3
समन्या यन्त्युप यन्त्यन्याः समानमूर्वं नद्यः पृणन्ति । तमू शुचिं शुचयो दीदिवांसमपां नपातं परि तस्थुरापः ॥
काही जल एकत्र चालतात, काही इतर जवळ येतात; नद्या एकाच समान गर्त/आधाराला भरतात. त्या शुचि, दीप्तिमान अपां नपात् भोवती शुचि आपः परिक्रमा करून उभ्या राहतात.
Mantra 4
तमस्मेरा युवतयो युवानं मर्मृज्यमानाः परि यन्त्यापः । स शुक्रेभिः शिक्वभी रेवदस्मे दीदायानिध्मो घृतनिर्णिगप्सु ॥
त्या युवाभोवती युवतींसारख्या जलधारा त्याला स्वच्छ करत परिक्रमा करतात. तो आमच्यासाठी उज्ज्वल, कुशल शक्तींनी—आनंदसमृद्ध—दीप्त होतो; जलांत घृतासारखी प्रभा असलेला, अनिध्म (काष्ठविरहित) ज्वाला-रूप.
Mantra 5
अस्मै तिस्रो अव्यथ्याय नारीर्देवाय देवीर्दिधिषन्त्यन्नम् । कृता इवोप हि प्रसर्स्रे अप्सु स पीयूषं धयति पूर्वसूनाम् ॥
त्या अव्यथ्य (अजेय) देवासाठी तीन दिव्य स्त्रिया—देवी—अन्न स्थापन करतात. सुकार्य झाल्यासारखा तो जलांमध्ये प्रसरण पावतो; तो पूर्वज शक्तींचा पियूष—आदि-अमृत—पितो.
Mantra 6
अश्वस्यात्र जनिमास्य च स्वर्द्रुहो रिषः सम्पृचः पाहि सूरीन् । आमासु पूर्षु परो अप्रमृष्यं नारातयो वि नशन्नानृतानि ॥
इथे अश्वाचा—त्या तेजस्वी शक्तीचा—जन्म आहे; सूरीं (प्रकाशित ऋषीं)चे रक्षण कर—इजेतून आणि त्यांच्या प्रकाशात मिसळून तो बिघडवू पाहणाऱ्या शत्रु-द्रोही विकृतीतूनही. कच्च्या-अपरिपक्व परिपूर्णतांतही तू सर्व मलिनतेपलीकडे, अप्रमेय-अस्पृश्य (अप्रमृष्य) राहा; नारा-तय (संशय-शक्ती) नष्ट होवोत, आणि अनृत (असत्य) टिकू नये.
Mantra 7
स्व आ दमे सुदुघा यस्य धेनुः स्वधां पीपाय सुभ्वन्नमत्ति । सो अपां नपादूर्जयन्नप्स्वन्तर्वसुदेयाय विधते वि भाति ॥
स्वतःच्या धामात ज्याची सु-दुघा धेनू (समृद्धीची दूध देणारी गाय) आहे, तो स्वधा वाढवितो आणि शुभ अन्नाचा उपभोग घेतो. तो अपां नपात्—जलांचा पुत्र—जलांच्या अंतरात ऊर्जाशक्ती घडवीत, विधते (यज्ञकर्ता/अर्पणकर्ता) यासाठी प्रकाशतो, सत्य संपत्ती देण्यासाठी.
Mantra 8
यो अप्स्वा शुचिना दैव्येन ऋतावाजस्र उर्विया विभाति । वया इदन्या भुवनान्यस्य प्र जायन्ते वीरुधश्च प्रजाभिः ॥
जो दैवी शुचिता घेऊन जलांमध्ये, ऋत व बल-समृद्धीसह अखंड गतिमान राहून व्यापकपणे प्रकाशतो—त्याच्यापासूनच इतर भुवने जन्माला येतात; त्याच्यापासूनच जीवन-पक्षी आणि आपल्या-आपल्या प्रजांसह वाढणाऱ्या वीरुधा (वनस्पती) उत्पन्न होतात.
Mantra 9
अपां नपादा ह्यस्थादुपस्थं जिह्मानामूर्ध्वो विद्युतं वसानः । तस्य ज्येष्ठं महिमानं वहन्तीर्हिरण्यवर्णाः परि यन्ति यह्वीः ॥
अपां नपात् खरोखरच वळणदार प्रवाहांच्या कुशीत आसनस्थ झाला आहे—उर्ध्व, विद्युत् वस्त्रासारखी परिधान करून. त्याची ज्येष्ठ महिमा वाहत, सुवर्णवर्णी, महान् जलधारा त्याच्या भोवती सर्वत्र परिक्रमा करीत फिरतात.
Mantra 10
हिरण्यरूपः स हिरण्यसंदृगपां नपात्सेदु हिरण्यवर्णः । हिरण्ययात्परि योनेर्निषद्या हिरण्यदा ददत्यन्नमस्मै ॥
सुवर्णरूप, सुवर्णदृष्टी—तो अपां नपात्; होय, सुवर्णवर्ण. सुवर्णमय योनीच्या परितः निषण्ण होऊन, सुवर्णदात्री (जलधारा) त्याला अन्न—पोषण—अर्पित करतात.
Mantra 11
तदस्यानीकमुत चारु नामापीच्यं वर्धते नप्तुरपाम् । यमिन्धते युवतयः समित्था हिरण्यवर्णं घृतमन्नमस्य ॥
त्याचे मुख आणि त्याचे रम्य, गूढ नाम वाढत जाते—अपाम् नपात्, जलांचा पुत्र. युवती एकत्र समिधांनी त्याला प्रज्वलित करतात; सुवर्णवर्ण आहे त्याचे घृत—तेच त्याचे अन्न, त्याचे पोषण.
Mantra 12
अस्मै बहूनामवमाय सख्ये यज्ञैर्विधेम नमसा हविर्भिः । सं सानु मार्ज्मि दिधिषामि बिल्मैर्दधाम्यन्नैः परि वन्द ऋग्भिः ॥
त्याच्यासाठी—जो अनेकांचा आणि दीनांचा सखाही आहे—आम्ही यज्ञांनी, नमस्काराने, हविर्भागांनी यजन करू. मी शिखर शुद्ध करतो; दृढ टेकूंनी आधार उभे करतो; अन्नरूप पोषण अर्पित करतो; आणि ऋचांनी त्याला सर्व बाजूंनी वंदितो.
Mantra 13
स ईं वृषाजनयत्तासु गर्भं स ईं शिशुर्धयति तं रिहन्ति । सो अपां नपादनभिम्लातवर्णोऽन्यस्येवेह तन्वा विवेष ॥
तो वृषभासारखा बलवान त्या जलांत गर्भ—उत्पत्तीचे बीज—स्थापित करतो; तोच शिशु होऊन त्यांचे दूध पितो, आणि त्या त्याला स्नेहाने चाटून पोसतात. तोच अपाम् नपात्—निर्मळ तेजस्वी—जो येथे आपल्या तनूनेच, जणू अन्य लोकातील असावा तसा, प्रवेश करून सर्वत्र व्यापतो.
Mantra 14
अस्मिन्पदे परमे तस्थिवांसमध्वस्मभिर्विश्वहा दीदिवांसम् । आपो नप्त्रे घृतमन्नं वहन्तीः स्वयमत्कैः परि दीयन्ति यह्वीः ॥
या परम पदात तो स्थित आहे, आमच्या मार्गांत सर्वदा दीप्तिमान। ‘आपो नप्तृ’ (जलांचा पुत्र) याच्यासाठी बलवान जलधारा स्वतः घृतासारखे अन्न-रस वहात आणतात; आणि त्या—याह्वी, प्रवाहशक्तीत विशाल—स्वयंस्फूर्तीने त्याच्या भोवती परिक्रमा करून स्वतःला अर्पित करतात.
Mantra 15
अयांसमग्ने सुक्षितिं जनायायांसमु मघवद्भ्यः सुवृक्तिम् । विश्वं तद्भद्रं यदवन्ति देवा बृहद्वदेम विदथे सुवीराः ॥
हे अग्ने, जनांसाठी सुक्षिति—सुखकर निवास-कल्याण—आण; आणि दानशील मघवंतांसाठी सुवृक्ति—परिपूर्ण स्तुति-वाणी—ही आण. जे काही भद्र आहे तेच देव रक्षित करतात; विदथ (सभेत) आम्ही ‘बृहद्’—विस्तीर्ण महत्त्व—उच्चारू; अंतःस्थ सुवीर्याने संपन्न होऊन.
The poet releases his inspired word toward the deity, asking Apāṃ Napāt to accept the hymn and to consent to the sacrificer’s aspiration.
Apāṃ Napāt is unfolded as a pure, divine radiance within the waters—aligned with ṛta—whose power generates worlds, life, and vegetation, and who perfects forms and delight for devotees.
The revelation of cosmic generativity: from the shining one in the waters arise other worlds and the living orders (birds, plants, progeny), establishing him as a deep source of creation and vitality.
The hymn resolves in a communal blessing: Agni is asked to bring good dwelling and perfect utterance, affirming that all auspiciousness is what the gods protect and sealing the rite with ‘vast’ speech in the assembly.
apāṃ napāt
यो अप्स्वा शुचिना दैव्येन ऋतावाजस्र उर्विया विभाति । वया इदन्या भुवनान्यस्य प्र जायन्ते वीरुधश्च प्रजाभिः ॥viśvaṃ tad bhadraṃ yad avanti devā
Apāṃ Napāt means “Child of the Waters.” In RV 2.35 he is a shining, pure power hidden in the waters—often understood as a form of divine fire or radiance that brings life, growth, and ordered creation.
The Veda uses this as a sacred image: creative heat and light can be concealed in the depths and then emerge as life and insight. It also connects watery fertility with the fire-principle that shapes and perfects forms.
Vedic hymns often close with a benediction to Agni, the ritual fire who carries offerings and seals the rite. Here it links Apāṃ Napāt’s hidden radiance with Agni’s protective gifts—good dwelling, good speech, and auspiciousness for the community.
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.