
Sukta 2.13
Gṛtsamada (traditional attribution for RV 2.13)
Triṣṭubh (likely; requires metrical verification)
ऋग्वेद २.१३ हे गृत्समद ऋषींचे त्रिष्टुभ छंदातील सूक्त असून, यात इंद्राची स्तुती ऋत (विश्वव्यवस्था) धारण करणारा म्हणून केली आहे—तो लोकांचा विस्तार करतो, जीवनदायी शक्ती मुक्त करतो आणि स्वर्गातील गर्जनयुक्त तेज प्रकट करतो. जल, ऋतूचक्र आणि सोमसदृश “प्रथम अमृत” या प्रतिमांद्वारे इंद्राचे सामर्थ्य जननशील/सृजनशील शक्तींशी जोडले आहे; आणि शेवटी सामुदायिक यज्ञकर्मांत सुव्यवस्थित दानशीलता, कीर्ती व वीरबल यांसाठी प्रार्थना करून सूक्त समाप्त होते.
Mantra 1
ऋतुर्जनित्री तस्या अपस्परि मक्षू जात आविशद्यासु वर्धते । तदाहना अभवत्पिप्युषी पयोंऽशोः पीयूषं प्रथमं तदुक्थ्यम् ॥
ऋतु—जननी शक्ती; तिच्या भोवती आपः (जल) आहेत. तो, जन्मताच, झटपट त्या जलांत प्रविष्ट झाला ज्यांत तो वाढतो. तेव्हा ती (जननी) दुभती गाय झाली, समृद्धीने फुगलेली; अंशु (दांडा)चे दूध—प्रथम पीयूष—हेच उक्थ्य (स्तुतीयोग्य) आहे.
Mantra 2
सध्रीमा यन्ति परि बिभ्रतीः पयो विश्वप्स्न्याय प्र भरन्त भोजनम् । समानो अध्वा प्रवतामनुष्यदे यस्ताकृणोः प्रथमं सास्युक्थ्यः ॥
ते एकसुरात चालतात, सभोवती दुग्ध-रस (पयः) धारण करून; सर्व-पोषकासाठी ते आनंददायक भोजन पुढे आणतात. मार्ग एकच आहे—उताराच्या प्रवाहानुसार ते चालतात; ज्याने त्यांना प्रथम असे घडविले—तो उक्थ्य (स्तुतीयोग्य) आहे.
Mantra 3
अन्वेको वदति यद्ददाति तद्रूपा मिनन्तदपा एक ईयते । विश्वा एकस्य विनुदस्तितिक्षते यस्ताकृणोः प्रथमं सास्युक्थ्यः ॥
जो देतो, त्याबद्दल कोणी त्याच्या मागोमाग जाऊन सांगतो; तरी तो त्या दानाच्या रूपांना बदलून टाकतो. तो एकच, आपः (जल-तत्त्व) यांसारखा, एकटाच गतिमान होतो. त्या एकाविरुद्ध उठणारे सर्व प्रतिघात व आघात तोच सहन करतो व तितिक्षा धरतो—ज्याने त्या शक्ती प्रथम घडवल्या; तोच या उक्थ (स्तुती)चा खरा विषय आहे.
Mantra 4
प्रजाभ्यः पुष्टिं विभजन्त आसते रयिमिव पृष्ठं प्रभवन्तमायते । असिन्वन्दंष्ट्रैः पितुरत्ति भोजनं यस्ताकृणोः प्रथमं सास्युक्थ्यः ॥
ते प्रजांसाठी पुष्टीचे विभाजन करीत बसतात, जसे वहन व वृद्धी करू शकणाऱ्या पाठीवर धन ठेवावे. अतृप्त (असिन्वन्) आपल्या दंष्ट्रांनी पित्याचे भोजन खातो—ज्याने त्या शक्ती प्रथम घडवल्या; तोच या उक्थचा खरा विषय आहे.
Mantra 5
अधाकृणोः पृथिवीं संदृशे दिवे यो धौतीनामहिहन्नारिणक्पथः । तं त्वा स्तोमेभिरुदभिर्न वाजिनं देवं देवा अजनन्त्सास्युक्थ्यः ॥
मग तू पृथ्वीला दिव् (स्वर्ग) याच्या समदर्शनात त्याचे प्रतिरूप केलेस; तू, तेजस्वींकरिता अहि-वध करणारा, मार्ग उघडलेस. समृद्धीच्या अश्वासारख्या तुला, स्तोत्रांनी व उन्नत जलधारांनी, देवांनी देव म्हणून उत्पन्न केले; तोच या उक्थचा खरा विषय आहे.
Mantra 6
यो भोजनं च दयसे च वर्धनमार्द्रादा शुष्कं मधुमद्दुदोहिथ । स शेवधिं नि दधिषे विवस्वति विश्वस्यैक ईशिषे सास्युक्थ्यः ॥
जो अन्नही देतो आणि वाढही देतो; जो आर्द्रातून शुष्काला मधुमय रसासारखे दुहून काढतो. तो विवस्वत् (दीप्तिमान) मध्ये ‘शेवधि’ अशी निधी स्थापन करतो; तोच एकटा सर्व विश्वाचा अधिपती आहे—तोच या उक्थ्याचा खरा विषय (सास्युक्त्य) आहे.
Mantra 7
यः पुष्पिणीश्च प्रस्वश्च धर्मणाधि दाने व्यवनीरधारयः । यश्चासमा अजनो दिद्युतो दिव उरुरूर्वाँ अभितः सास्युक्थ्यः ॥
ज्याने धर्माने, दानाने फुलणाऱ्या व प्रसवशील शक्तींना धारण केले आणि लोकांना विस्तारले. आणि ज्याने दिव्य आकाशातील अतुल ‘दिद्युत्’ (विद्युत्-दीप्ती) सर्व बाजूंनी व्यापक अशी उत्पन्न केली—तोच या उक्थ्याचा खरा विषय (सास्युक्त्य) आहे.
Mantra 8
यो नार्मरं सहवसुं निहन्तवे पृक्षाय च दासवेशाय चावहः । ऊर्जयन्त्या अपरिविष्टमास्यमुतैवाद्य पुरुकृत्सास्युक्थ्यः ॥
ज्याने नर्मर—बलसमृद्ध—याचा नाश करण्यासाठी पृक्ष व दासवेश यांच्यासाठी (साहाय्य) आणले. आणि ‘ऊर्जयन्ती’ बळ देणाऱ्या शक्तीतून अडथळारहित मुख प्रदान केले; होय, आजही तू अनेक कृत्यांचा कर्ता आहेस—तोच या उक्थ्याचा खरा विषय (सास्युक्त्य) आहे.
Mantra 9
शतं वा यस्य दश साकमाद्य एकस्य श्रुष्टौ यद्ध चोदमाविथ । अरज्जौ दस्यून्त्समुनब्दभीतये सुप्राव्यो अभवः सास्युक्थ्यः ॥
शंभर असोत—किंवा दहा एकत्र—एकाच्याच हाकेला, प्रेरणेसह, तू धावून आलास. रणरेषेत तू दस्यूंना बांधून एकत्र केलेस, त्यांच्या गोंधळ-भीतीसाठी; तू श्रेष्ठ रक्षक झालास—तोच खरोखर या उक्थाचा ‘उक्थ्य’ (स्तुत्य) आहे.
Mantra 10
विश्वेदनु रोधना अस्य पौंस्यं ददुरस्मै दधिरे कृत्नवे धनम् । षळस्तभ्ना विष्टिरः पञ्च संदृशः परि परो अभवः सास्युक्थ्यः ॥
त्याच्या पौरुषामागे सर्व सीमा चालल्या आणि त्याला अर्पण झाल्या; कृतकर्ता/साधकासाठी त्यांनी धन ठेवले. तू सहा विस्तार स्थिर केलेस, पाच अनुरूपता; तू पराच्या-पलीकडे झालास—तोच खरोखर या उक्थाचा ‘उक्थ्य’ (स्तुत्य) आहे.
Mantra 11
सुप्रवाचनं तव वीर वीर्यं यदेकेन क्रतुना विन्दसे वसु । जातूष्ठिरस्य प्र वयः सहस्वतो या चकर्थ सेन्द्र विश्वास्युक्थ्यः ॥
हे वीरा, तुझे वीर्य ‘सुप्रवाचन’—सुंदरपणे उच्चारण्याजोगे, स्तुत्य—आहे; कारण एकाच ‘क्रतु’ (संकल्प)ाने तू ‘वसु’ (संपदा) मिळवतोस. सदा स्थिर, सहस्वानाची शक्ती—त्याचे बळ—तू पुढे ढकलतोस; हे इंद्रा, तू जे काही केलेस त्यात तू सर्वथा ‘उक्थ्य’ (स्तुत्य) आहेस.
Mantra 12
अरमयः सरपसस्तराय कं तुर्वीतये च वय्याय च स्रुतिम् । नीचा सन्तमुदनयः परावृजं प्रान्धं श्रोणं श्रवयन्त्सास्युक्थ्यः ॥
तूने तारा, कं, तुर्वीती आणि वय्या यांच्यासाठी ते वेगवान (रथ/अश्व) सज्ज केलेस आणि मार्ग (स्रुति) ठरविलास. जो खाली दबलेला होता त्याला तू वर उचललेस; जो परावृत्त झाला होता त्याला तू पुढे आणलेस; आंधळ्या व लंगड्यालाही तू ऐकू दिलेस—तोच खरोखर या उक्थ्य (स्तुती)चा सत्य विषय आहे.
Mantra 13
अस्मभ्यं तद्वसो दानाय राधः समर्थयस्व बहु ते वसव्यम् । इन्द्र यच्चित्रं श्रवस्या अनु द्यून्बृहद्वदेम विदथे सुवीराः ॥
हे वसु (इंद्रा), आमच्यासाठी त्या दान-शक्तीला, त्या राधस् (समृद्धी/आनंद-पूर्णता)ला योग्य रीतीने सिद्ध कर; तुझे वसव्य (धन-वैभव) विपुल आहे. हे इंद्रा, तुझ्या श्रवस्या (यश)ची ती अद्भुत महिमा—दिवसेंदिवस तिच्या अनुगमनात—आम्ही विदथ (सभां)मध्ये बृहद् (महान) वाणी बोलू; आणि आम्ही सुवीर (वीर-शक्तीने संपन्न) होऊ.
Begins with generative, orderly forces—seasonality and waters—introducing a ‘first nectar’ imagery that frames divine power as life-producing and hymn-worthy.
Moves from origin-and-growth imagery to Indra’s law-sustaining action: he upholds flourishing powers, spreads out the worlds, and manifests the unequalled lightnings of heaven.
Indra is acclaimed as the true subject of praise (ukthyaḥ), the one whose cosmic feats make abundance and wide space possible for gods and humans alike.
Concludes with a direct petition: may Indra set in order for us the gift of plenitude and wealth, so that we may speak the Vast (bṛhat) in assemblies, endowed with heroic offspring/energies.
ऋतुर्जनित्री तस्या अपस्परि मक्षू जात आविशद्यासु वर्धते । तदाहना अभवत्पिप्युषी पयोंऽशोः पीयूषं प्रथमं तदुक्थ्यम् ॥यः पुष्पिणीश्च प्रस्वश्च धर्मणाधि दाने व्यवनीरधारयः । यश्चासमा अजनो दिद्युतो दिव उरुरूर्वाँ अभितः सास्युक्थ्यः ॥bṛhad vadema
It praises Indra’s power to uphold cosmic order, expand the worlds, and release life-giving forces, and it asks him for prosperity, strength, and a respected voice in the community.
Indra is closely linked with releasing the waters and with Soma. The hymn uses waters/nectar as symbols of growth, nourishment, and the energizing delight that supports Indra’s victories and gifts.
It expresses the wish to speak the ‘Vast’—a noble, truthful, and powerful utterance—in the ritual assembly, supported by Indra’s wealth and heroic vitality.
Answers come straight from the texts, with the shlokas they draw on. Ask in your own words.
A free sign-in with Google or Apple keeps your chat saved across web and the app.