Sarga 19

Verse 1

तदप्रियममित्रघ्नो वचनं मरणोपमम्।श्रुत्वा न विव्यथे रामः कैकेयीं चेदमब्रवीत्।।2.19.1।।

മരണത്തോളം വേദനിപ്പിക്കുന്ന അപ്രിയവചനങ്ങൾ കേട്ടിട്ടും അമിത്രഘ്നനായ രാമൻ കുലുങ്ങിയില്ല; പകരം കൈകേയിയോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു.

Verse 2

एवमस्तु गमिष्यामि वनं वस्तुमहं त्वितः। जटाजिनधरो राज्ञः प्रतिज्ञामनुपालयन्।।2.19.2।।

“എവമസ്തു; ഇവിടെ നിന്ന് ഞാൻ വനത്തിലേക്കു പോയി അവിടെ വസിക്കും; ജടയും മൃഗചർമവും ധരിച്ചു, രാജാവിന്റെ പ്രതിജ്ഞ പാലിച്ചുകൊണ്ട്.”

Verse 3

इदं तु ज्ञातुमिच्छामि किमर्थं मां महीपतिः।नाभिनन्दति दुर्धर्षो यथापूर्वमरिन्दमः।।2.19.3।।

എന്നാൽ ഞാൻ അറിയാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു: അജയ്യനും അരിന്ദമനുമായ മഹീപതി രാജാവ് മുൻപുപോലെ എന്നെ എന്തുകൊണ്ട് അഭിവാദ്യം ചെയ്യുന്നില്ല?

Verse 4

मन्युर्न च त्वया कार्यो देवि ब्रूमि तवाग्रतः।यास्यामि भव सुप्रीता वनं चीरजटाधरः।।2.19.4।।

“ദേവി, കോപത്തിനോ വ്യഥയ്ക്കോ വഴങ്ങരുത്; നിന്റെ മുമ്പിൽ ഞാൻ പ്രസ്താവിക്കുന്നു: ഞാൻ ചീരവസ്ത്രം ധരിച്ചു ജടാധാരിയായി വനത്തിലേക്കു പോകും. നീ ശാന്തയായി പ്രസന്നയായി ഇരിക്ക.”

Verse 5

हितेन गुरुणा पित्रा कृतज्ञेन नृपेण च।नियुज्यमानो विस्रब्धः किं न कुर्यामहं प्रियम्।।2.19.5।।

ഹിതകാരിയും ഗുരുസമാനനും കൃതജ്ഞഹൃദയനും ആയ രാജാവായ പിതാവിന്റെ ആജ്ഞയാൽ ഞാൻ നിയുക്തനാകുമ്പോൾ, സംശയമില്ലാതെ മടിയില്ലാതെ അവനെ സന്തോഷിപ്പിക്കുന്നതു ഞാൻ എങ്ങനെ ചെയ്യാതിരിക്കും?

Verse 6

अलीकं मानसं त्वेकं हृदयं दहतीव मे।स्वयं यन्नाह मां राजा भरतस्याभिषेचनम्।।2.19.6।।

ഒരു കാര്യം മാത്രം എന്നെ വേദനിപ്പിച്ച് ഹൃദയം കത്തിക്കുന്നു—ഭരതന്റെ അഭിഷേകത്തെക്കുറിച്ച് രാജാവ് തന്നെ നേരിട്ട് എന്നോട് പറഞ്ഞില്ല എന്നതാണ്.

Verse 7

अहं हि सीतां राज्यं च प्राणानिष्टान्धनानि च।हृष्टो भ्रात्रे स्वयं दद्यां भरतायाप्रचोदितः।।2.19.7।।

പ്രേരണയില്ലാതെയും ഞാൻ സന്തോഷത്തോടെ സഹോദരൻ ഭരതനു രാജ്യം, ധനം, എനിക്ക് പ്രിയമായ പ്രാണങ്ങൾ—സീതയെയും വരെ—സ്വയം അർപ്പിക്കും, അത് എന്റെ സഹോദരഹിതത്തിനായാൽ.

Verse 8

किं पुनर्मनुजेन्द्रेण स्वयं पित्रा प्रचोदितः।तव च प्रियकामार्थं प्रतिज्ञामनुपालयन्।।2.19.8।।

അപ്പോൾ മനുഷ്യേന്ദ്രനായ എന്റെ പിതാവ്—രാജാവ്—തന്നെ ആജ്ഞാപിക്കുമ്പോഴും, നിന്റെ പ്രിയ ആഗ്രഹത്തിനായി ഞാൻ പ്രതിജ്ഞ പാലിക്കുമ്പോഴും, അതെത്രയോ അധികമായി ഞാൻ നിർവഹിക്കേണ്ടതല്ലേ?

Verse 9

तदाश्वासय हीमं त्वं किन्विदं यन्महीपतिः।वसुधासक्तनयनो मन्दमश्रूणि मुञ्चति।।2.19.9।।

അതുകൊണ്ട് നീ അവനെ ആശ്വസിപ്പിക്കണം. ഭൂമിയിലേക്കു കണ്ണുറപ്പിച്ച മഹീപതി എന്തുകൊണ്ടാണ് മന്ദമായി കണ്ണുനീർ ഒഴുക്കുന്നത്?

Verse 10

गच्छन्तु चैवानयितुं दूताश्श्रीघ्रजवैर्हयैः।भरतं मातुलकुलादद्यैव नृपशासनात्।।2.19.10।।

രാജാജ്ഞപ്രകാരം ഇന്ന് തന്നേ ദൂതന്മാർ വേഗമേറിയ കുതിരകളിൽ പോയി, മാതുലകുലത്തിൽ നിന്നു ഭരതനെ കൊണ്ടുവരട്ടെ.

Verse 11

दण्डकारण्यमेषोऽहमितो गच्छामि सत्वरः।अविचार्य पितुर्वाक्यं समा वस्तुं चतुर्दश।।2.19.11।।

ഞാൻ ഇവിടെ നിന്നു ഉടൻ തന്നെ ദണ്ഡകാരണ്യത്തിലേക്ക് പുറപ്പെടുന്നു; പിതാവിന്റെ വചനം വിചാരവാദമില്ലാതെ അംഗീകരിച്ച് അവിടെ പതിനാലു വർഷം വസിക്കും.

Verse 12

सा हृष्टा तस्य तद्वाक्यं श्रुत्वा रामस्य कैकयी।प्रस्थानं श्रद्धधाना हि त्वरयामास राघवम्।।2.19.12।।

രാമന്റെ ആ വാക്കുകൾ കേട്ട് കൈകേയി ഹർഷിച്ചു; അവന്റെ പ്രസ്ഥാനം ഉറപ്പാണെന്ന് ശ്രദ്ധയോടെ വിശ്വസിച്ച് അവൾ രാഘവനെ ഉടൻ പുറപ്പെടാൻ ത്വരപ്പെടുത്തി.

Verse 13

एवं भवतु यास्यन्ति दूता श्शीघ्रजवैर्हयैः।भरतं मातुलकुलादुपावर्तयितुं नराः।।2.19.13।।

“അങ്ങനെ തന്നെയാകട്ടെ.” വേഗമേറിയ കുതിരകളിൽ ദൂതന്മാർ പോയി, മാതുലകുലത്തിൽ നിന്നു ഭരതനെ മടക്കി കൊണ്ടുവരും.

Verse 15

व्रीडान्वित स्स्वयं यच्च नृपस्त्वां नाभिभाषते।नैतत्किञ्चिन्नरश्रेष्ठ मन्युरेषोऽपनीयताम्।।2.19.15।।

രാജാവ് ലജ്ജയാൽ സ്വയം നിന്നോട് സംസാരിക്കുന്നില്ല; ഇതൊന്നുമല്ല, ഹേ നരശ്രേഷ്ഠാ—ഈ മനോവേദന (കോപദുഃഖം) നീക്കിക്കളയുക.

Verse 16

यावत्त्वं न वनं यातः पुरादस्मादभित्वरन्।पिता तावन्न ते राम स्नास्यते भोक्ष्यतेऽपि वा।।2.19.16।।

ഹേ രാമാ, നീ ഈ നഗരത്തിൽ നിന്നു ത്വരിതമായി വനത്തിലേക്ക് പോകുന്നതുവരെ നിന്റെ പിതാവ് സ്നാനം ചെയ്യുകയുമില്ല, ഭക്ഷണം കഴിക്കുകയുമില്ല.

Verse 17

धिक्कष्टमिति निःश्वस्य राजा शोकपरिप्लुतः।मूर्छितो न्यपतत्तस्मिन्पर्यङ्के हेमभूषिते।।2.19.17।।

“ധിക്—എത്ര മഹാവിപത്ത്!” എന്നു നിശ്ശ്വസിച്ച്, ശോകത്തിൽ മുഴുകിയ രാജാവ് മൂർഛിതനായി, സ്വർണാഭരണങ്ങളാൽ അലങ്കരിച്ച ആ ശയ്യയിൽ പിന്നോട്ട് വീണു.

Verse 18

रामोऽप्युत्थाप्य राजानं कैकेय्याभिप्रचोदितः।कशयेवाहतो वाजी वनं गन्तुं कृतत्वरः।।2.19.18।।

കൈകേയിയുടെ പ്രേരണയാൽ രാമൻ രാജാവിനെ എഴുന്നേൽപ്പിച്ച്, ചാട്ടുകൊണ്ട് ഓടിക്കപ്പെടുന്ന കുതിരപോലെ, വനത്തിലേക്കു പോകാൻ അതിവേഗം തയ്യാറായി.

Verse 19

तदप्रियमनार्याया वचनं दारुणोदयम्।श्रुत्वा गतव्यथो रामः कैकेयीं वाक्यमब्रवीत्।।2.19.19।।

അനാര്യയായ ആ സ്ത്രീയുടെ അപ്രിയവും ഭയാനകഫലോദയമുള്ളതുമായ വാക്കുകൾ കേട്ട്, വ്യഥയറ്റ രാമൻ കൈകേയിയോട് ഇങ്ങനെ പറഞ്ഞു:

Verse 20

नाहमर्थपरो देवि लोकमावस्तुमुत्सहे।विद्धिमामृषिभिस्तुल्यं केवलं धर्ममास्थितम्।।2.19.20।।

“ദേവി, ധനത്തിനായി ഈ ലോകത്തിൽ വസിക്കാൻ ഞാൻ ശ്രമിക്കുന്നില്ല; എന്നെ ഋഷികളോടു തുല്യനെന്നു അറിയുക—ഞാൻ കേവലം ധർമ്മത്തിൽ മാത്രം നിലകൊള്ളുന്നു.”

Verse 21

यदत्र भवतः किञ्चिच्छक्यं कर्तुं प्रियं मया।प्राणानपि परित्यज्य सर्वथा कृतमेव तत्।।2.19.21।।

ഇവിടെ ആദരണീയനായ പിതാവിനെ പ്രസാദിപ്പിക്കുവാൻ എനിക്കാൽ കഴിയുന്നതെന്തെങ്കിലും—അത്യല്പമായാലും—ഞാൻ എല്ലാ വിധത്തിലും നിർവ്വഹിക്കും; പ്രാണം പോലും ഉപേക്ഷിക്കേണ്ടിവന്നാലും അത് തീർച്ചയായും ചെയ്തുതീർക്കും.

Verse 22

न ह्यतो धर्मचरणं किञ्चिदस्ति महत्तरम्।यथा पितरिशुश्रूषा तस्य वा वचनक्रिया।।2.19.22।।

പിതാവിനെ ശുശ്രൂഷിക്കുകയും അവന്റെ വചനത്തെ അനുഷ്ഠിക്കുകയും ചെയ്യുന്നതിലുപരി മഹത്തായ ധർമ്മാചരണം മറ്റൊന്നുമില്ല.

Verse 23

अनुक्तोऽप्यत्रभवता भवत्या वचनादहम्।वने वत्स्यामि विजने वर्षाणीह चतुर्दश।।2.19.23।।

ആദരണീയനായ പിതാവ് സ്വയം പറഞ്ഞിട്ടില്ലെങ്കിലും, നിങ്ങളുടെ വചനപ്രകാരം ഞാൻ ഇനി പതിനാലു വർഷം നിർജന വനത്തിൽ വസിക്കും.

Verse 24

न नूनं मयि कैकयि किञ्चिदाशंससे गुणम्।यद्राजानमवोचस्त्वं ममेश्वरतरा सती।।2.19.24।।

ഹേ കൈകേയി, നീ എനിക്കു അല്പമെങ്കിലും ഗുണമുണ്ടെന്ന് തീർച്ചയായും കരുതുന്നില്ല; കാരണം, എനിക്കുമേൽ അധികാരമുള്ള സതിയായിട്ടും നീ രാജാവിനോട് ഇതിന്നായി സമ്മർദ്ദം ചെലുത്തി.

Verse 25

यावन्मातरमाप्नच्छे सीतां चानुनयाम्यहम्।ततोऽद्यैव गमिष्यामि दण्डकानां महद्वनम्।।2.19.25।।

ഞാൻ മാതാവിനെ സമീപിച്ച് വിട വാങ്ങി, സീതയെ ആശ്വസിപ്പിക്കുന്നതുവരെ; അതിനുശേഷം ഇന്നുതന്നെ ദണ്ഡകാരണ്യത്തിന്റെ വിശാല വനത്തിലേക്ക് പുറപ്പെടും.

Verse 26

भरतः पालयेद्राज्यं शुश्रूषेच्च पितुर्यथा।तथा भवत्या कर्तव्यं स हि धर्म स्सनातनः।।2.19.26।।

ഭരതൻ രാജ്യം ഭരിക്കട്ടെ; പിതാവിനെ യഥോചിതമായി ശുശ്രൂഷിക്കട്ടെ. അതുപോലെ നീയും ആചരിക്കണം—അതുതന്നെ സനാതനധർമ്മം.

Verse 27

स रामस्य वचश्श्रृत्वा भृशं दुःखहतः पिता।शोकादशक्नुवन्वकतुं प्ररुरोद महास्वनम्।।2.19.27।।

രാമന്റെ വാക്കുകൾ കേട്ട പിതാവ് അത്യന്തം ദുഃഖത്തിൽ തകർന്നു; ശോകം മൂലം സംസാരിക്കാനാവാതെ മഹാസ്വരത്തിൽ കരഞ്ഞുപൊട്ടിച്ചു.

Verse 28

वन्दित्वा चरणौ रामो विसंज्ञस्य पितुस्तथा।कैकेय्याश्चाप्यनार्यायाः निष्पपात महाद्युतिः।।2.19.28।।

മഹാദ്യുതിയനായ രാമൻ ബോധം നഷ്ടപ്പെട്ട പിതാവിന്റെ പാദങ്ങളിൽ വന്ദിച്ചു; അനാര്യയെന്നു വിളിക്കപ്പെട്ട കൈകേയിയുടെ പാദങ്ങളിലും വന്ദിച്ച് പിന്നെ പുറപ്പെട്ടു.

Verse 29

स रामः पितरं कृत्वा कैकेयीं च प्रदक्षिणम्।निष्क्रम्यान्तःपुरात्तस्मात्स्वं ददर्श सुहृज्जनम्।।2.19.29।।

പിതാവിനെയും കൈകേയിയെയും പ്രദക്ഷിണം ചെയ്ത് രാമൻ ആ അന്തഃപുരത്തിൽ നിന്ന് പുറത്തുവന്ന് തന്റെ സുഹൃത്തുക്കളെയും ഹിതൈഷികളെയും കണ്ടു.

Verse 30

तं बाष्पपरिपूर्णाक्षः पृष्ठतोऽनुजगाम ह।लक्ष्मणः परमक्कृध्दः स्सुमित्रानन्दवर्धनः।।2.19.30।।

കണ്ണുകൾ കണ്ണുനീരാൽ നിറഞ്ഞു, ഉള്ളിൽ കോപം ഉയർന്നുകൊണ്ടിരുന്ന സുമിത്രയുടെ ആനന്ദമായ ലക്ഷ്മണൻ അവന്റെ പിന്നാലെ നടന്നു.

Verse 31

अभिषेचनिकं भाण्डं कृत्वा रामः प्रदक्षिणम्।शनैर्जगाम सापेक्षो दृष्टिं तत्राविचालयन्।।2.19.31।।

അഭിഷേകത്തിനായി ഒരുക്കിയ പാത്രങ്ങളെ രാമൻ പ്രദക്ഷിണം ചെയ്തു; പിന്നെ ശ്രദ്ധയോടെ ദൃഷ്ടി അവിടെയേയ്ക്ക് അചഞ്ചലമായി നിർത്തി, മന്ദഗതിയിൽ നീങ്ങി.

Verse 32

न चास्य महतीं लक्ष्मीं राज्यनाशोऽपकर्षति।लोककान्तस्य कान्तत्वाच्छीतरश्मेरिव क्षपा।।2.19.32।।

രാജ്യം നഷ്ടപ്പെട്ടിട്ടും അവന്റെ മഹത്തായ തേജസ് ക്ഷയിച്ചില്ല; ജനങ്ങളുടെ പ്രിയനായതിനാൽ, ശീതരശ്മിയായ ചന്ദ്രന്റെ പ്രകാശത്തെ രാത്രി കുറയ്ക്കാൻ കഴിയാത്തതുപോലെ അവന്റെ കാന്തി നിലനിന്നു.

Verse 33

न वनं गन्तुकामस्य त्यजतश्च वसुन्धराम्।सर्वलोकातिगस्येव लक्ष्यते चित्तविक्रिया।।2.19.33।।

വനത്തിലേക്ക് പോകാനും ഭൂമിയെ (രാജ്യത്തെ) ഉപേക്ഷിക്കാനും നിശ്ചയിച്ചിരുന്ന അവനിൽ മനസ്സിന്റെ ഒരു കലക്കവും കാണപ്പെട്ടില്ല; ലോകകാര്യങ്ങളെ അതീതനായവനെപ്പോലെ തോന്നി.

Verse 34

प्रतिषिध्य शुभं छत्रं व्यजने च स्वलङ्कृते। विसर्जयित्वा स्वजनं रथं पौरांस्तथा जनान्।।2.19.34।। धारयन् मनसा दुःखमिन्द्रियाणि निगृह्य च।प्रविवेशात्मवान्वेश्म मातुरप्रियशंसिवान्।2.19.35।।

ആത്മനിയന്ത്രണമുള്ള രാമൻ മംഗളകരമായ വെൺകൊറ്റക്കുടയും അലങ്കരിച്ച വെൺചാമരങ്ങളും ഒഴിവാക്കി. പരിവാരങ്ങളെയും രഥത്തെയും നഗരവാസികളെയും തിരിച്ചയച്ച്, ദുഃഖം മനസ്സിലൊതുക്കി, ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ നിയന്ത്രിച്ച്, മാതാവിനോട് അനിഷ്ടവാർത്ത അറിയിക്കാനായി അന്തഃപുരത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു.

Verse 35

प्रतिषिध्य शुभं छत्रं व्यजने च स्वलङ्कृते। विसर्जयित्वा स्वजनं रथं पौरांस्तथा जनान्।।2.19.34।। धारयन् मनसा दुःखमिन्द्रियाणि निगृह्य च।प्रविवेशात्मवान्वेश्म मातुरप्रियशंसिवान्।2.19.35।।

ആത്മനിയന്ത്രണമുള്ള രാമൻ മംഗളകരമായ വെൺകൊറ്റക്കുടയും അലങ്കരിച്ച വെൺചാമരങ്ങളും ഒഴിവാക്കി. പരിവാരങ്ങളെയും രഥത്തെയും നഗരവാസികളെയും തിരിച്ചയച്ച്, ദുഃഖം മനസ്സിലൊതുക്കി, ഇന്ദ്രിയങ്ങളെ നിയന്ത്രിച്ച്, മാതാവിനോട് അനിഷ്ടവാർത്ത അറിയിക്കാനായി അന്തഃപുരത്തിൽ പ്രവേശിച്ചു.

Verse 36

सर्वोह्यभिजनश्श्रीमान् श्रीमतस्सत्यवादिनः।नालक्षयत रामस्य किञ्चिदाकारमानने।।2.19.36।।

രാമനെ ചുറ്റിയിരുന്ന എല്ലാ കുലീനരും ശ്രീമാന്മാരും സത്യവാദികളും, ആ ഗൗരവമുള്ള സത്യവചനിയുടെ മുഖത്തിൽ ലേശമാത്രം പോലും മാറ്റം കണ്ടില്ല.

Verse 37

उचितं च महाबाहुर्नजहौहर्षमात्मनः।शारद स्समुदीर्णांशुश्चन्द्रस्तेज इवात्मजम्।।2.19.37।।

മഹാബാഹുവായ രാമൻ തന്റെ സ്വഭാവത്തിന് യോജിച്ച ആനന്ദഭാവം ഉപേക്ഷിച്ചില്ല; ശരദൃതുവിൽ പൂർണ്ണകിരണങ്ങളാൽ ദീപ്തനായ ചന്ദ്രൻ തന്റെ സ്വാഭാവിക പ്രകാശം വിടാത്തതുപോലെ.

Verse 38

वाचा मधुरया रामस्सर्वं सम्मानयञ्जनम्।मातुस्समीपं धीरात्मा प्रविवेश महायशाः।।2.19.38।।

മധുരവചനങ്ങളാൽ രാമൻ എല്ലാവരെയും ആദരിച്ചു; തുടർന്ന് ധീരാത്മാവും മഹായശസ്സും ആയ രാമൻ മാതാവിന്റെ സന്നിധിയിലേക്കു പ്രവേശിച്ചു.

Verse 39

तं गुणैस्समतां प्राप्तो भ्राता विपुलविक्रमः।सौमित्रिरनुवव्राज धारयन्दुःखमात्मजम्।।2.19.39।।

ഗുണങ്ങളിൽ സമത്വം നേടിയ, മഹാവിക്രമിയായ സഹോദരൻ സൗമിത്രി (ലക്ഷ്മണൻ) ഉള്ളിൽ ജനിച്ച ദുഃഖം അടക്കി പിടിച്ച് രാമനെ അനുഗമിച്ചു.

Verse 40

प्रविश्य वेश्मातिभृशं मुदाऽन्वितं समीक्ष्य तां चार्थविपत्तिमागताम्।न चैव रामोऽत्रजगामविक्रियां सुहृज्जनस्यात्मविपत्तिशङ्कया।।2.19.40।।

അത്യന്തം ആനന്ദത്തോടെ കൊട്ടാരത്തിൽ പ്രവേശിച്ച രാമൻ തന്റെ ലക്ഷ്യത്തിന് തടസ്സം സംഭവിച്ചതായി കണ്ടു; എങ്കിലും സുഹൃത്തുക്കൾക്ക് തന്റെ ദുരിതം എന്ന സംശയത്തിൽ ദുഃഖം വരാതിരിക്കണമെന്ന് കരുതി അവൻ പുറമേ യാതൊരു വികാരമാറ്റവും കാണിച്ചില്ല.