Sarga 19

Verse 1

तदप्रियममित्रघ्नो वचनं मरणोपमम्।श्रुत्वा न विव्यथे रामः कैकेयीं चेदमब्रवीत्।।2.19.1।।

Kaikeyi ne jo buri baat kahi, usse sun ke bhi Ram ghabraya nahi. Woh baat itni buri thi ki marne jaisi lag rahi thi. Lekin Ram shant reh gaya. Usne Kaikeyi se kaha ki main aapki baat maanta hoon. Mere baap ne jo kaha woh main karunga.

Verse 2

एवमस्तु गमिष्यामि वनं वस्तुमहं त्वितः। जटाजिनधरो राज्ञः प्रतिज्ञामनुपालयन्।।2.19.2।।

Rama bola, 'Theek hai, main jungle chala jata hoon. Wahan rahunga, jaata pehen ke, sir par baal ujad ke. Raja ne jo vaada kiya hai, main use poora karunga.'

Verse 3

इदं तु ज्ञातुमिच्छामि किमर्थं मां महीपतिः।नाभिनन्दति दुर्धर्षो यथापूर्वमरिन्दमः।।2.19.3।।

Mujhe samajh nahi aa raha. Raja mujhe pehle jaisa pyaar se nahi mil rahe. Pehle toh woh mujhe dekh ke khush ho jaate the. Ab kya ho gaya?

Verse 4

मन्युर्न च त्वया कार्यो देवि ब्रूमि तवाग्रतः।यास्यामि भव सुप्रीता वनं चीरजटाधरः।।2.19.4।।

Devi, gussa mat karo. Main tumse saamne keh raha hoon. Main jungle jaunga. Wahan rahunga, kapde bhi simple pehnunga. Tum khush raho, tension mat lo.

Verse 5

हितेन गुरुणा पित्रा कृतज्ञेन नृपेण च।नियुज्यमानो विस्रब्धः किं न कुर्यामहं प्रियम्।।2.19.5।।

Mere pita ne mujhe hukum diya hai. Woh mere guru hain, woh raja hain, aur unhone mera bhala kiya hai. Main bina kisi shak ke unki baat maanunga. Main unko khush kaise nahi kar sakta?

Verse 6

अलीकं मानसं त्वेकं हृदयं दहतीव मे।स्वयं यन्नाह मां राजा भरतस्याभिषेचनम्।।2.19.6।।

Ek baat mujhe bahut takleef deti hai. Mera dil jalta hai jab main sochta hoon. Raja ne khud mujhe nahi bataya ki Bharat ko rajya de rahe hain.

Verse 7

अहं हि सीतां राज्यं च प्राणानिष्टान्धनानि च।हृष्टो भ्रात्रे स्वयं दद्यां भरतायाप्रचोदितः।।2.19.7।।

Koi mujhe bolne ki zaroorat nahi hai. Main khushi se Bharat ko rajya de sakta hoon. Main apna sab kuch de sakta hoon, apni jaan bhi, aur Sita ko bhi. Kyunki woh mera bhai hai.

Verse 8

किं पुनर्मनुजेन्द्रेण स्वयं पित्रा प्रचोदितः।तव च प्रियकामार्थं प्रतिज्ञामनुपालयन्।।2.19.8।।

Aur jab pita ne khud kaha hai, to main kaise inkar karunga? Main wada nibha raha hoon. Aur yeh tumhari khushi ke liye bhi hai.

Verse 9

तदाश्वासय हीमं त्वं किन्विदं यन्महीपतिः।वसुधासक्तनयनो मन्दमश्रूणि मुञ्चति।।2.19.9।।

Toh usse samjha de. Raja zameen dekh ke kyun ro raha hai? Uski aankhen neeche hain aur aansu dheere-dheere gir rahe hain.

Verse 10

गच्छन्तु चैवानयितुं दूताश्श्रीघ्रजवैर्हयैः।भरतं मातुलकुलादद्यैव नृपशासनात्।।2.19.10।।

Raja ke hukum par aaj hi log bheje ja rahe hain. Tez ghodon par sawar hokar woh Bharat ko lene jayenge. Bharat abhi apne mama ke ghar mein hai. Wahan se usse jaldi laana hai taaki sab theek ho jaye.

Verse 11

दण्डकारण्यमेषोऽहमितो गच्छामि सत्वरः।अविचार्य पितुर्वाक्यं समा वस्तुं चतुर्दश।।2.19.11।।

Main abhi Dandak van ke liye nikal raha hoon. Pitaji ki baat ka main koi jawab nahi dunga. Main wahan chaudah saal rahunga.

Verse 12

सा हृष्टा तस्य तद्वाक्यं श्रुत्वा रामस्य कैकयी।प्रस्थानं श्रद्धधाना हि त्वरयामास राघवम्।।2.19.12।।

Ram ki yeh baat sun ke Kaikeyi khush ho gayi. Usey yakeen ho gaya ki Ram sach mein ja raha hai. Usne Ram ko jaldi nikalne ko kaha.

Verse 13

एवं भवतु यास्यन्ति दूता श्शीघ्रजवैर्हयैः।भरतं मातुलकुलादुपावर्तयितुं नराः।।2.19.13।।

Theek hai, aisa hi ho. Ab log tez ghodon pe jayenge. Woh Bharat ko wahan se wapas laayenge.

Verse 15

व्रीडान्वित स्स्वयं यच्च नृपस्त्वां नाभिभाषते।नैतत्किञ्चिन्नरश्रेष्ठ मन्युरेषोऽपनीयताम्।।2.19.15।।

Raja sharam mein hai, isliye tumse baat nahi kar raha. Isme koi aur baat nahi hai. Yeh gussa chhod do.

Verse 16

यावत्त्वं न वनं यातः पुरादस्मादभित्वरन्।पिता तावन्न ते राम स्नास्यते भोक्ष्यतेऽपि वा।।2.19.16।।

Ram, jab tak tum sheher se van nahi nikalte, tab tak tumhara pitaji kuch nahi khayega. Na nahayega, na kuch khayega.

Verse 17

धिक्कष्टमिति निःश्वस्य राजा शोकपरिप्लुतः।मूर्छितो न्यपतत्तस्मिन्पर्यङ्के हेमभूषिते।।2.19.17।।

Raja ne haan bhar ke saans li aur bola, 'Hai hai, kya bura waqt aa gaya.' Gham mein uska dil bhar gaya. Woh behosh ho gaya aur us sona se sajhe biche par gir gaya.

Verse 18

रामोऽप्युत्थाप्य राजानं कैकेय्याभिप्रचोदितः।कशयेवाहतो वाजी वनं गन्तुं कृतत्वरः।।2.19.18।।

Rama ne raja ko uthaya. Kaikeyi use jaldi karne ko kahe ja rahi thi. Rama jungle jane ke liye tez ho gaya, jaise koi ghoda ko chaabak lage toh daud padta hai.

Verse 19

तदप्रियमनार्याया वचनं दारुणोदयम्।श्रुत्वा गतव्यथो रामः कैकेयीं वाक्यमब्रवीत्।।2.19.19।।

Us aurat ne jo bura bola, sun ke bhi Rama ghabraya nahi. Uski baat se bada dhamaka hone wala tha. Rama shant reh ke Kaikeyi se bola.

Verse 20

नाहमर्थपरो देवि लोकमावस्तुमुत्सहे।विद्धिमामृषिभिस्तुल्यं केवलं धर्ममास्थितम्।।2.19.20।।

Rama ne kaha, 'Devi, mujhe paison ka shauk nahi hai. Main is duniya mein sirf paisa kama ke nahi rehna chahta. Mujhe rishi logon jaisa samjho, jo sirf dharam par chalte hain.'

Verse 21

यदत्र भवतः किञ्चिच्छक्यं कर्तुं प्रियं मया।प्राणानपि परित्यज्य सर्वथा कृतमेव तत्।।2.19.21।।

Jo bhi main yahan kar sakta hoon aapko khush karne ke liye, woh main karunga. Chahe jaan bhi deni pade, main aapka kaam poora karunga.

Verse 22

न ह्यतो धर्मचरणं किञ्चिदस्ति महत्तरम्।यथा पितरिशुश्रूषा तस्य वा वचनक्रिया।।2.19.22।।

Dharam mein sabse bada kaam yeh hai, baap ki seva karna. Ya phir jo baap kahe usko maanna. Isse bada koi dharam nahi.

Verse 23

अनुक्तोऽप्यत्रभवता भवत्या वचनादहम्।वने वत्स्यामि विजने वर्षाणीह चतुर्दश।।2.19.23।।

Pitaji ne khud kuch nahi kaha, lekin aapne kaha to main chala jaaunga. Main jungle mein rahunga, chaudaan saal tak. Wahan koi nahi hoga, akela jungle.

Verse 24

न नूनं मयि कैकयि किञ्चिदाशंससे गुणम्।यद्राजानमवोचस्त्वं ममेश्वरतरा सती।।2.19.24।।

Kaikeyi maa, aapko mera koi gun nahi dikhta. Aap to mere upar badi hain, phir bhi aapne raja se yeh kaha. Aapko lagta hai main wada nahi nibhaunga?

Verse 25

यावन्मातरमाप्नच्छे सीतां चानुनयाम्यहम्।ततोऽद्यैव गमिष्यामि दण्डकानां महद्वनम्।।2.19.25।।

Main maa se mil kar unko bataunga. Sita ko bhi samjhaunga. Phir aaj hi nikal jaaunga Dandaka ke bade jungle mein.

Verse 26

भरतः पालयेद्राज्यं शुश्रूषेच्च पितुर्यथा।तथा भवत्या कर्तव्यं स हि धर्म स्सनातनः।।2.19.26।।

Bharat ko rajya chalana chahiye aur apne pita ki seva karni chahiye. Tumhe bhi wahi karna hai, kyunki yeh hi purana dharam hai.

Verse 27

स रामस्य वचश्श्रृत्वा भृशं दुःखहतः पिता।शोकादशक्नुवन्वकतुं प्ररुरोद महास्वनम्।।2.19.27।।

Dasharath ne Ram ki baat suni. Woh bahut dukhi ho gaye. Itna dukh hua ki woh bol nahi pa rahe the. Bas zor se roya.

Verse 28

वन्दित्वा चरणौ रामो विसंज्ञस्य पितुस्तथा।कैकेय्याश्चाप्यनार्यायाः निष्पपात महाद्युतिः।।2.19.28।।

Ram ne apne pita ke paon pranam kiye, kyunki woh behosh ho chuke the. Phir Kaikeyi ke bhi paon pranam kiye, jo ki buri aurat thi. Phir chale gaye.

Verse 29

स रामः पितरं कृत्वा कैकेयीं च प्रदक्षिणम्।निष्क्रम्यान्तःपुरात्तस्मात्स्वं ददर्श सुहृज्जनम्।।2.19.29।।

Ram ne apne pita aur Kaikeyi ke charo taraf pher lagaya. Phir andar se bahar aaye. Apne doston ko dekha jo wahin khade the.

Verse 30

तं बाष्पपरिपूर्णाक्षः पृष्ठतोऽनुजगाम ह।लक्ष्मणः परमक्कृध्दः स्सुमित्रानन्दवर्धनः।।2.19.30।।

Lakshman ke aankhon mein aansu the, aur woh gusse se bhar gaya tha. Sumitra ka beta, apni maa ka khush, peeche-peeche chala gaya.

Verse 31

अभिषेचनिकं भाण्डं कृत्वा रामः प्रदक्षिणम्।शनैर्जगाम सापेक्षो दृष्टिं तत्राविचालयन्।।2.19.31।।

Ram ne woh sab bartan dekhe jo rajya ke liye taiyaar kiye the. Uske charon taraf se ghoom ke, dheere-dheere chala gaya. Aankhen usi taraf lagi thi, chalta bhi toh wahi dekh raha tha.

Verse 32

न चास्य महतीं लक्ष्मीं राज्यनाशोऽपकर्षति।लोककान्तस्य कान्तत्वाच्छीतरश्मेरिव क्षपा।।2.19.32।।

Rajya chala gaya, par Ram ki shaan kam nahi hui. Logon ka pyaar tha na, isliye chamak bani rahi. Jaise raat aane se chaand ki roshni kam nahi hoti.

Verse 33

न वनं गन्तुकामस्य त्यजतश्च वसुन्धराम्।सर्वलोकातिगस्येव लक्ष्यते चित्तविक्रिया।।2.19.33।।

Ram van jaane ke liye taiyaar tha, rajya chhod ke. Par uska mann bilkul shant tha, koi hichkichahat nahi thi. Aisa lag raha tha jaise duniya se bahar aa gaya ho.

Verse 34

प्रतिषिध्य शुभं छत्रं व्यजने च स्वलङ्कृते। विसर्जयित्वा स्वजनं रथं पौरांस्तथा जनान्।।2.19.34।। धारयन् मनसा दुःखमिन्द्रियाणि निगृह्य च।प्रविवेशात्मवान्वेश्म मातुरप्रियशंसिवान्।2.19.35।।

Ram ne woh chhata aur pakha rakh diya jo uske liye taiyaar tha. Apne logon ko, gaadi ko, shehar ke logon ko sab kuchh peeche chhod diya. Andar ka dukh mann mein dabaya, apne aap ko sambhala. Phir maa ke ghar gaya, unko woh bura khabar sunane.

Verse 35

प्रतिषिध्य शुभं छत्रं व्यजने च स्वलङ्कृते। विसर्जयित्वा स्वजनं रथं पौरांस्तथा जनान्।।2.19.34।। धारयन् मनसा दुःखमिन्द्रियाणि निगृह्य च।प्रविवेशात्मवान्वेश्म मातुरप्रियशंसिवान्।2.19.35।।

Rath aur saaman sab wapas bhej diya. Apne logon aur shehar ke logon ko bhi. Dil mein dard tha, par chehra control kiya. Indriyon ko sambhaala. Phir ghar ke andar gaya. Maa ko woh bura khabar dene wala tha.

Verse 36

सर्वोह्यभिजनश्श्रीमान् श्रीमतस्सत्यवादिनः।नालक्षयत रामस्य किञ्चिदाकारमानने।।2.19.36।।

Rama ke paas jitne log the, sab bade aur achein the. Par unhone Rama ke chehre par koi badlav nahi dekhi. Rama sach bolne wala tha aur uska chehra bilkul normal tha.

Verse 37

उचितं च महाबाहुर्नजहौहर्षमात्मनः।शारद स्समुदीर्णांशुश्चन्द्रस्तेज इवात्मजम्।।2.19.37।।

Rama ke paas jitne log the, sab bade aur achein the. Par unhone Rama ke chehre par koi badlav nahi dekhi. Rama sach bolne wala tha aur uska chehra bilkul normal tha.

Verse 38

वाचा मधुरया रामस्सर्वं सम्मानयञ्जनम्।मातुस्समीपं धीरात्मा प्रविवेश महायशाः।।2.19.38।।

Rama ne sabse pyaar se baat ki. Sabko izzat di. Phir apni maa ke paas gaya. Woh bada bada aadmi tha aur dil se mazboot tha.

Verse 39

तं गुणैस्समतां प्राप्तो भ्राता विपुलविक्रमः।सौमित्रिरनुवव्राज धारयन्दुःखमात्मजम्।।2.19.39।।

Lakshman bhi bhai ke jaisa hi tha. Dono mein gun ek jaise the. Lakshman bhi bade veer the. Woh bhai ke peeche-peeche chala gaya. Dil mein dard tha, par control kiya hua tha.

Verse 40

प्रविश्य वेश्मातिभृशं मुदाऽन्वितं समीक्ष्य तां चार्थविपत्तिमागताम्।न चैव रामोऽत्रजगामविक्रियां सुहृज्जनस्यात्मविपत्तिशङ्कया।।2.19.40।।

Ram mahal ke andar gaye, woh khush the. Lekin unhone dekha ki kuch gadbad ho gayi hai. Phir bhi unka chehra nahi badla. Unko darr tha ki dost pareshan ho jayenge.