Adhyaya 174
Kailāsa-darśana, Badarī-vāsa, and Sarasvatī–Dvaitavana Transition (कैलासदर्शन–बदरीवास–सरस्वतीद्वैतवनगमनम्)
Upa-parva: Tīrtha-yātrā and Himalayan Sojourn (Kailāsa–Badarī–Sarasvatī itinerary episode)
Vaiśaṃpāyana describes the Pāṇḍavas departing a pleasant mountain residence and regaining resolve upon seeing Kailāsa, depicted as a luminous, Kubera-associated peak marked by waterfalls, forests, caves, and varied terrain. After enduring difficult travel they reach an exemplary āśrama of King Vṛṣaparvan, receive formal hospitality, and recount their wanderings. They stay one night in the meritorious hermitage and proceed to expansive Badarī, residing near Nārāyaṇa’s locale and observing the Kubera-linked Nalini lake frequented by divine and perfected beings. The brothers then return by the same route, enjoy a month in Badarī within the Kirāta ruler Subāhu’s domain, traverse northern regions (including references to Cīna, Tukhāra, Darada, and Kuninda territories), and are welcomed by Subāhu with attendants and provisions. After another night they depart toward a Yāmuna-associated mountain, establish residence near Viśākhayūpa, and spend a year in a great forest rich in wildlife and hunting activity. An episode of peril is noted: Bhīma encounters a powerful, hunger-driven serpent in a mountain cave, and Yudhiṣṭhira is described as the one who frees him when he is constricted (imagery likened to a crocodile’s grasp). As the twelfth year of forest life approaches, they move from the Caitraratha-like forest region toward Marudhanva, then to Sarasvatī, ultimately choosing Dvaitavana as a residence; ascetics practicing austerity and riverbank flora are catalogued, and the Sarasvatī landscape is praised as enchanting and conducive to contented wandering.
Chapter Arc: अर्जुन अपने वृतान्त का सूत्र पकड़ता है—हिरण्यपुर का दिव्य वैभव, रत्न-वृक्षों और मधुर पक्षियों से गूँजता नगर, और उसके भीतर छिपी दानवी सत्ता का संकेत। → रत्नमय, चार-द्वारों वाला दुर्गम नगर (हिरण्यपुर) पौलोमों और कालकेयों से भरा है; अर्जुन को देवकार्य सिद्ध करने हेतु उस ‘अमर-वर्जित’ ख-पुर में प्रवेश कर दानव-समूहों और उनके मायावी, बहुरूपी प्राकट्यों का सामना करना पड़ता है। → अर्जुन के समक्ष रौद्र/पाशुपत-सम्बद्ध दिव्य अस्त्र-प्रभाव का उग्र दृश्य उभरता है—त्रिशिर, त्रिमुख, षड्भुज, दीप्त पुरुष-रूप और मांस-मेद-वसा-अस्थि से संयुक्त अनेक भयावह रूप; इसी उन्मत्त संग्राम में अर्जुन पौलोमों, कालकेयों और निवातकवच दानवों का संहार कर नगर की शक्ति-रीढ़ तोड़ देता है। → दानव-नगर शुष्क वन-सा उजड़ा, शोभाहीन और शोकाकुल हो जाता है; अर्जुन अपने कृतकार्य से हर्षित होकर मातलि के साथ रणभूमि से लौटता है और देवराज इन्द्र के भवन की ओर प्रस्थान करता है—देवकार्य पूर्ण। → इन्द्र द्वारा अर्जुन के अभिनन्दन और आगे के दिव्य संवाद/पुरस्कार की भूमिका बनती है।
Shlokas
Verse 1
अर रत (0) है ० त्रिसप्तत्यांधिकशततमोब< ध्याय: अर्जुनद्वारा हिरण्यपुरवासी पौलोम तथा कालकेयोंका वध और इन्द्रद्वारा अर्जुनका अभिनन्दन अजुन उवाच निवर्तमानेन मया महदू दृष्टं ततो5परम् पुरं कामचरं दिव्यं पावकार्कसमप्रभम्
അർജുനൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! ഞാൻ മടങ്ങിവരുമ്പോൾ, മുമ്പ് കണ്ടതിലും അത്യധികം അത്ഭുതകരമായൊരു ദൃശ്യം കണ്ടു—ഇച്ഛാനുസാരം സഞ്ചരിക്കാവുന്ന മഹത്തായ ദിവ്യനഗരം; അത് അഗ്നിയുടെയും സൂര്യന്റെയും സമാനമായ പ്രഭയിൽ ദീപ്തമായിരുന്നു. അവിടത്തെ നിവാസികളുടെ ആഗ്രഹപ്രകാരം അത് എവിടെയും പോകുമായിരുന്നു.
Verse 2
रत्नद्रुममयैश्षित्रै: सुस्वरैश्व पतत्त्रिभि: पौलोमै: कालकज्जैश्न नित्यहृष्टे रधिष्ठितम्
ആ നഗരം വിചിത്രമായ രത്നവൃക്ഷങ്ങളാലും മധുരസ്വരത്തിൽ കൂകുന്ന പക്ഷികളാലും ശോഭിച്ചിരുന്നു. അവിടെ പൗലോമരും കാലകഞ്ജരുമെന്ന ദാനവർ നിത്യഹർഷത്തോടെ വസിച്ചിരുന്നു.
Verse 3
गोपुराट्टालकोपेतं चतुर्द्धारं दुरासदम् सर्वरत्नमयं दिव्यमद्भुतोपमदर्शनम्
ആ നഗരത്തിൽ ഉയർന്ന ഗോപുരങ്ങളും മനോഹരമായ അട്ടാലികകളും ശോഭിച്ചിരുന്നു. നാലു ദിക്കുകളിലായി നാലു കവാടങ്ങൾ; ശത്രുക്കൾക്ക് അതിൽ പ്രവേശിക്കുക അത്യന്തം ദുഷ്കരം. സർവവിധ രത്നങ്ങളാൽ നിർമ്മിതമായ ആ ദിവ്യനഗരം അത്ഭുതപ്രഭയിൽ ദീപ്തമായിരുന്നു—അതിന്റെ ദർശനം തന്നെ ഒരു വിസ്മയോപമം.
Verse 4
ट्रुमै: पुष्पफलोपेतै: सर्वरत्नमयैर्वृतम् तथा पतनत्र्त्रिभिर्दिव्यैरुपेतं सुमनोहरै:
ആ നഗരം ചുറ്റും പുഷ്പഫലസമൃദ്ധമായ, സർവരത്നമയമെന്നപോലെ തോന്നുന്ന വൃക്ഷങ്ങൾ കൊണ്ട് വളഞ്ഞിരുന്നു. അതോടൊപ്പം ദിവ്യവും അത്യന്തം മനോഹരവുമായ പക്ഷികളും അതിനെ അലങ്കരിച്ചിരുന്നു.
Verse 5
असुरैर्नित्यमुदितै: शूलर्टिमुसलायुधै: चापमुद्गरहस्तैश्व स्रग्विभि: सर्वतो वृतम्
അർജുനൻ പറഞ്ഞു—ആ നഗരം എല്ലാദിക്കുകളിലും നിത്യഹർഷിതരായ അസുരന്മാർ ചുറ്റിനിന്നിരുന്നു. അവർ കഴുത്തിൽ മാലകൾ ധരിച്ചു, കൈകളിൽ ശൂലം, ഋഷ്ടി, മുസലം, ധനുസ്, മുദ്ഗരം മുതലായ ആയുധങ്ങൾ പിടിച്ച് നിരന്തരം അതിനെ കാത്തുരക്ഷിച്ചു.
Verse 6
तदहं प्रेक्ष्य दैत्यानां पुरमद्भुतदर्शनम् अपृच्छे मातलिं राजन् किमिदं वर्तते5द्भुतम्,राजन! दैत्योंके उस अद्भुत दिखायी देनेवाले नगरको देखकर मैंने मातलिसे पूछा --'सारथे! यह कौन-सा अद्भुत नगर है?”
രാജാവേ! ദൈത്യരുടെ ആ അത്ഭുതനഗരം കണ്ടപ്പോൾ ഞാൻ മാതലിയോട് ചോദിച്ചു—“സാരഥേ! ഇവിടെ പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്ന ഈ അസാധാരണ ദൃശ്യം എന്താണ്?”
Verse 7
मातलिरुवाच पुलोमा नाम दैतेयी कालका च महासुरी दिव्यं वर्षमहस्रं ते चेरतु: परमं तप:
മാതലി പറഞ്ഞു—“പാർത്ഥാ! പുളോമാ എന്ന ദൈത്യകുലസ്ത്രീയും മഹാശക്തിയുള്ള അസുരീയായ കാലകയും—ഈ രണ്ടുപേരും ആയിരം ദിവ്യവർഷം പരമതപസ് അനുഷ്ഠിച്ചു.”
Verse 8
तपसोडन््ते ततस्ताभ्यां स्वयम्भूरदद् वरम् अगृल्लीतां वरं ते तु सुतानामल्पदुःखताम्
അർജുനൻ പറഞ്ഞു—“തപസ് പൂർത്തിയായപ്പോൾ സ്വയംഭൂ ബ്രഹ്മാവ് ആ രണ്ടുപേർക്കും വരം നൽകി. അവർ തിരഞ്ഞെടുത്ത വരം ഇതായിരുന്നു—അവരുടെ പുത്രന്മാർക്ക് ദുഃഖം അൽപമാകണം; അഥവാ അവരുടെ ക്ലേശം നീങ്ങണം.”
Verse 9
अवध्यतां च राजेन्द्र सुरराक्षसपन्नगै: पुरं सुरमणीयं च खचरं सुमहाप्रभम्
അർജുനൻ പറഞ്ഞു—“രാജേന്ദ്രാ! അവർ ഇതും കൂടി വരമായി അപേക്ഷിച്ചു—അവരുടെ പുത്രന്മാർ ദേവന്മാർക്കും രാക്ഷസന്മാർക്കും നാഗങ്ങൾക്കും പോലും അവധ്യരാകണം; കൂടാതെ മഹാപ്രഭയിൽ ദീപ്തമായ, ആകാശത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്ന അത്യന്തം മനോഹരമായ ഒരു നഗരം അവർക്കുണ്ടാകണം.”
Verse 10
सर्वरत्नै: समुदितं दुर्धर्षममरैरपि महर्षियक्षगन्धर्वपन्नगासुरराक्षसै:
അർജുനൻ പറഞ്ഞു—രാജേന്ദ്രാ! അവർ അപേക്ഷിച്ചത്: സർവവിധ രത്നങ്ങളാൽ സമൃദ്ധമായ, ദേവന്മാർക്കുപോലും ദുർധർഷമായ ഒരു നഗരം; മഹർഷി, യക്ഷ, ഗന്ധർവ, നാഗ, അസുര, രാക്ഷസർ—ആർക്കും അതിനെ നശിപ്പിക്കാനാകാത്ത അജേയപുരം. പിന്നെയും അവർ ഇങ്ങനെ പ്രാർത്ഥിച്ചു—“ഞങ്ങളുടെ പുത്രന്മാർ ദേവന്മാർക്കും രാക്ഷസർക്കും നാഗങ്ങൾക്കും പോലും അവധ്യരായിരിക്കണം; അവരുടെ വാസത്തിനായി മഹാപ്രഭാപുഞ്ജത്തിൽ ദീപ്തമായ ഒരു സുന്ദര നഗരം വേണം; അത് വിമാനത്തെപ്പോലെ ആകാശത്തിൽ സഞ്ചരിക്കണം; സർവരത്നനിധികളാൽ നിറഞ്ഞിരിക്കണം; മനോവാഞ്ഛിത ഗുണസമ്പന്നമായിരിക്കണം; ശോകരഹിതവും രോഗരഹിതവും ആയിരിക്കണം; ഏതൊരു ദേവനും ഋഷിയും യക്ഷനും ഗന്ധർവനും നാഗനും അസുരനും രാക്ഷസനും അതിനെ ധ്വംസിക്കരുത്.” ഭാരതശ്രേഷ്ഠാ! ബ്രഹ്മാവ് കാലകേയർക്കായി അത്തരം നഗരമൊരുക്കി—ഇതുതന്നെ ആ ദിവ്യ ആകാശചാരി നഗരം, എല്ലായിടത്തും സഞ്ചരിക്കുന്നത്; ഇതിൽ ദേവന്മാർക്ക് പ്രവേശനമില്ല; വീരവരാ, ഇവിടെ പൗലോമയും കാലകാഞ്ജയും എന്ന ദാനവർ വസിക്കുന്നു।
Verse 11
सर्वकामगुणोपेतं वीतशोकमनामयम् ब्रह्मणा भरतश्रेष्ठ कालकेयकृते कृतम्
അർജുനൻ പറഞ്ഞു—ഭാരതശ്രേഷ്ഠാ! ബ്രഹ്മാവ് കാലകേയർക്കായി സർവ മനോവാഞ്ഛിത ഗുണസമ്പന്നമായ, ശോകരഹിതമായ, രോഗസ്പർശമില്ലാത്ത ഒരു നഗരം നിർമ്മിച്ചു. അവരുടെ അപേക്ഷ നിറവേറ്റാൻ അത് ദേവന്മാർക്കുപോലും ദുർധർഷമായും, മഹർഷി, യക്ഷ, ഗന്ധർവ, നാഗ, അസുര, രാക്ഷസർ—ആർക്കും ധ്വംസിക്കാനാകാത്തതായും; മഹാപ്രഭാപുഞ്ജത്തിൽ ദീപ്തമായും, വിമാനത്തെപ്പോലെ ആകാശത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നതായും, സർവ രത്നനിധികളാൽ നിറഞ്ഞതായും രൂപപ്പെട്ടു. ഇതുതന്നെ ആ ദിവ്യ ആകാശചാരി നഗരം—എല്ലായിടത്തും സഞ്ചരിക്കുന്നത്; ഇതിൽ ദേവന്മാർക്ക് പ്രവേശനമില്ല; ഇവിടെ പൗലോമയും കാലകാഞ്ജയും എന്ന ദാനവർ വസിക്കുന്നു।
Verse 12
तदेतत् खपुरं दिव्यं चरत्यमरवर्जितम् पौलोमाध्युषितं वीर कालकज्जैश्व दानवै:
അർജുനൻ പറഞ്ഞു—ഇതുതന്നെ ആ ദിവ്യ ‘ആകാശനഗരം’; ഇത് ആകാശത്തിൽ സഞ്ചരിക്കുന്നു, ദേവന്മാർക്ക് വर्जിതം. വീരാ! ഇവിടെ പൗലോമരും കാലകാഞ്ജ എന്ന ദാനവരും വസിക്കുന്നു।
Verse 13
हिरण्यपुरमित्येवं ख्यायते नगरं महत् रक्षितं कालकेयैश्न पौलोमैश्न महासुरै:,यह विशाल नगर हिरण्यपुरके नामसे विख्यात है। कालकेय तथा पौलोम नामक महान् असुर इसकी रक्षा करते हैं
ഈ മഹാനഗരം ‘ഹിരണ്യപുരം’ എന്ന പേരിൽ പ്രസിദ്ധമാണ്. കാലകേയരും പൗലോമരും എന്ന മഹാസുരന്മാർ അതിനെ കാവൽ കാക്കുന്നു।
Verse 14
त एते मुदिता राजन्नवध्या: सर्वदैवतै: निवसन्त्यत्र राजेन्द्र गतोद्वेगा निरुत्सुका:
അർജുനൻ പറഞ്ഞു—രാജാവേ! ഈ ദാനവർ തന്നെയാണ് ഇവിടെ ആനന്ദത്തോടെ വസിക്കുന്നത്. അവർ സർവ ദേവന്മാർക്കും അവധ്യർ; രാജേന്ദ്രാ, അവർ ഇവിടെ ഉത്കണ്ഠയില്ലാതെ, കലക്കമില്ലാതെ ജീവിക്കുന്നു।
Verse 15
मानुषान्मृत्युरेतेषां निर्दिष्टो ब्रह्मणा पुरा एतानपि रणे पार्थ कालकज्जान् दुरासदान् वज्ास्त्रेण नयस्वाशु विनाशं सुमहाबलान्
അർജുനൻ പറഞ്ഞു—പൂർവകാലത്ത് ബ്രഹ്മാവ് ഇവരുടെ മരണം മനുഷ്യന്റെ കൈകളാൽ തന്നെയെന്ന് നിർണ്ണയിച്ചിരുന്നു. അതിനാൽ ഹേ പാർഥാ, ദുർജയരും മഹാബലവാന്മാരുമായ കാലകഞ്ജ യോദ്ധാക്കളെയും യുദ്ധത്തിൽ വജ്രാസ്ത്രംകൊണ്ട് വേഗത്തിൽ വിനാശത്തിലേക്ക് നയിക്ക; വിധി ഇങ്ങനെ സഫലമാകും.
Verse 16
अजुन उवाच सुरासुरैरवध्यं तदहं ज्ञात्वा विशाम्पते अब्र॒ुवं मातलिं हृष्टो याहेतत् पुरमज्जसा
അർജുനൻ പറഞ്ഞു—ഹേ രാജാവേ, ആ ഹിരണ്യപുരം ദേവന്മാർക്കും അസുരന്മാർക്കും പോലും അവധ്യമെന്നു അറിഞ്ഞ് ഞാൻ സന്തോഷത്തോടെ മാതലിയോട് പറഞ്ഞു—“രഥം ഉടൻ ഈ നഗരത്തിലേക്ക് ഓടിക്കൊണ്ടുപോകുക.”
Verse 17
त्रिदशेशद्विषो यावत् क्षयमस्त्रैर्नयाम्यहम् न कथज्वचिद्धि मे पापा न वध्या ये सुरद्विष:
അർജുനൻ പറഞ്ഞു—ദേവേന്ദ്രന്റെ ശത്രുക്കളെ ഞാൻ എന്റെ അസ്ത്രങ്ങളാൽ നാശത്തിലേക്ക് നയിക്കും. ദേവന്മാരോടു ദ്വേഷം പുലർത്തുന്ന ആ പാപികളെ ഞാൻ ഒരുവിധത്തിലും വിട്ടുകളയുകയില്ല; വധിക്കാതെ വിടാൻ എനിക്കാവില്ല.
Verse 18
उवाह मां ततः शीघ्र हिरण्यपुरमन्तिकात् रथेन तेन दिव्येन हरियुक्तेन मातलि:,मेरे ऐसा कहनेपर मातलिने घोड़ोंसे युक्त उस दिव्य रथके द्वारा मुझे शीघ्र ही हिरण्यपुरके निकट पहुँचा दिया
ഞാൻ അങ്ങനെ പറഞ്ഞതോടെ, കുതിരകളാൽ യുക്തമായ ആ ദിവ്യരഥത്തിൽ മാതലി എന്നെ വേഗത്തിൽ ഹിരണ്യപുരത്തിന്റെ സമീപത്തേക്ക് എത്തിച്ചു.
Verse 19
ते मामालक्ष्य दैतेया विचित्रा भरणाम्बरा: समुत्पेतुर्महावेगा रथानास्थाय दंशिता:,मुझे देखते ही विचित्र वस्त्राभूषणोंसे विभूषित वे दैत्य कवच पहनकर अपने रथोंपर जा बैठे और बड़े वेगसे मेरे ऊपर टूट पड़े
എന്നെ കണ്ടയുടൻ, വിചിത്ര വസ്ത്രാഭരണങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട ആ ദൈത്യർ കവചം ധരിച്ചു രഥങ്ങളിൽ കയറി, മഹാവേഗത്തോടെ എന്നിലേക്കു പാഞ്ഞുവന്നു.
Verse 20
ततो नालीकनाराचैर्भल्लै: शक्त्यृष्टितोमरै: प्रत्यघ्नन् दानवेन्द्रा मां क्रुद्धास्तीव्रपराक्रमा:
അപ്പോൾ ക്രോധം കത്തിയ, ഉഗ്രപരാക്രമികളായ ദാനവേന്ദ്രന്മാർ നാളീക, നാരാച, ഭല്ല അമ്പുകളാലും, ശക്തി, ഋഷ്ടി, തോമര മുതലായ ആയുധങ്ങളാലും എല്ലാദിക്കിലും നിന്നു എന്നെ ആക്രമിക്കാൻ തുടങ്ങി।
Verse 21
तदहं शरवर्षेण महता प्रत्यवारयम् शस्त्रवर्ष महद् राजन् विद्याबलमुपाश्रित:
രാജാവേ! അപ്പോൾ ഞാൻ വിദ്യാബലത്തെ ആശ്രയിച്ച് മഹത്തായ അമ്പുവർഷംകൊണ്ട് അവരുടെ ആയുധവർഷത്തിന്റെ ഭീകരപ്രവാഹം തടഞ്ഞു।
Verse 22
व्यामोहयं च तान् सर्वान् रथमार्गैश्चरन् रणे तेडन्योन्यमभिसम्मूढा: पातयन्ति सम दानवान्
രാജാവേ! യുദ്ധത്തിൽ രഥത്തിന്റെ പാതകൾ മാറിമാറി സഞ്ചരിച്ചുകൊണ്ട് ഞാൻ അവരെ എല്ലാവരെയും മോഹത്തിലാഴ്ത്തി; അവർ കർത്തവ്യവിമൂഢരായി പരസ്പരം തന്നെ പ്രഹരിക്കുകയും ദാനവർ ദാനവരെ തന്നെ വീഴ്ത്തുകയും ചെയ്തു।
Verse 23
तेषामेवं विमूढानामन्योन्यमभिधावताम् शिरांसि विशियेर्दीप्तैन्यहनं शतसड्घश:
അവർ ഇങ്ങനെ വിമൂഢരായി പരസ്പരം പാഞ്ഞെത്തുമ്പോൾ, ഞാൻ ജ്വലിക്കുന്ന അമ്പുകളാൽ അവരുടെ തലകൾ വീണ്ടും വീണ്ടും—നൂറുകളായി, കൂട്ടംകൂട്ടമായി—വെട്ടി വീഴ്ത്തി।
Verse 24
इस प्रकार मूढ़चित्त हो आपसमें ही एक-दूसरेपर धावा करनेवाले उन दानवोंके सौ-सौ मस्तकोंको मैं अपने प्रज्वलित बाणोंद्वारा काट-काटकर गिराने लगा ।।
ഇങ്ങനെ വധിക്കപ്പെടുന്നതു കണ്ട ദൈത്യർ വീണ്ടും തങ്ങളുടെ നഗരത്തിലേക്ക് പിന്മാറി; പിന്നെ ദാനവീ മായയെ ആശ്രയിച്ച് നഗരത്തോടുകൂടി ആകാശത്തിലേക്ക് ഉയർന്നു പറന്നു।
Verse 25
ततो<हं शरवर्षेण महता कुरुनन्दन मार्गमावृत्य दैत्यानां गतिं चैषामवारयम्,कुरुनन्दन! तब मैं बाणोंकी भारी बौछार करके दैत्योंका मार्ग रोक लिया और उनकी गति कुण्ठित कर दी
അപ്പോൾ, കുരുനന്ദനേ! ഞാൻ മഹത്തായ ശരവർഷംകൊണ്ട് വഴി മൂടി ദൈത്യരുടെ ഗതി തടഞ്ഞു; അവരുടെ മുന്നേറ്റത്തിന്റെ വേഗം ക്ഷയിപ്പിച്ചു।
Verse 26
तत् पुरं खचरं दिव्यं कामगं सूर्यसप्रभम् दैतेयैर्वरदानेन धार्यते सम यथासुखम्
അർജുനൻ പറഞ്ഞു—സൂര്യസമാന പ്രഭയോടെ ദീപ്തമായ ആ ദിവ്യമായ ആകാശചാരി പുരം ഇഷ്ടാനുസാരം എവിടെയും സഞ്ചരിക്കുമായിരുന്നു; വരദാനത്തിന്റെ ശക്തിയാൽ ദൈത്യർ അതിനെ ആകാശത്തിൽ സുഖമായി ധരിച്ചു നിലനിർത്തി।
Verse 27
अन्तर्भूमौ निपतति पुनरूर्ध्व॑ प्रतिष्ठते पुनस्तिर्यक् प्रयात्याशु पुनरप्सु निमज्जति
അർജുനൻ പറഞ്ഞു—ആ ദിവ്യപുരം ഒരിക്കൽ ഭൂമിയിലേക്കു പതിക്കും; പിന്നെ വീണ്ടും മേലോട്ടുയർന്ന് നിലകൊള്ളും; ചിലപ്പോൾ ചെരിഞ്ഞ ദിക്കുകളിലായി വേഗത്തിൽ സഞ്ചരിക്കും; ചിലപ്പോൾ പെട്ടെന്നു ജലത്തിൽ മുങ്ങിപ്പോകും।
Verse 28
अमरावतिसंकाशं तत् पुरं कामगं महत् अहमस्त्रैरबहुविधै: प्रत्यगृह्लं परंतप
അർജുനൻ പറഞ്ഞു—പരന്തപാ! ഇഷ്ടാനുസാരം സഞ്ചരിക്കുന്ന ആ മഹാപുരം അമരാവതിയെപ്പോലെ ദീപ്തമായിരുന്നു; എങ്കിലും ഞാൻ നാനാവിധ അസ്ത്രങ്ങളാൽ അതിനെ എല്ലാദിക്കിലും വളഞ്ഞ് തടഞ്ഞു।
Verse 29
ततो<हं शरजालेन दिव्यास्त्रनुदितेन च व्यगृह्नं सह दैतेयैस्तत् पुरं पुरुषर्षभ
പുരുഷർഷഭാ! തുടർന്ന് ദിവ്യാസ്ത്രശക്തിയാൽ പ്രേരിതമായ ശരജാലം വിരിച്ച്, ദൈത്യരോടുകൂടിയ ആ പുരത്തെ ഞാൻ എല്ലാദിക്കിലും മുറുകെ പിടിച്ചു; അതിനെ ക്ഷതവിക്ഷതമാക്കാൻ തുടങ്ങി।
Verse 30
विक्षतं चायसैर्बाणर्म-्प्रयुक्तैरजिद्वागै: महीमभ्यपतदू राजन् प्रभग्नं पुरमासुरम्
Arjuna said: “O King, the iron arrows I discharged—swift and unerring in their course—struck the target and tore it apart. Thus the Asura-city, shattered and ruined, fell down upon the earth.”
Verse 31
ते वध्यमाना मद्वाणैर्वज़वेगैरयस्मयै: पर्यभ्रमन्त वै राजन्नसुरा: कालचोदिता:,महाराज! लोहेके बने हुए मेरे बाणोंका वेग वज्ञ़के समान था। उनकी मार खाकर वे कालप्रेरित असुर चारों ओर चक्कर काटने लगते थे
Arjuna said: “O King, struck down by my iron arrows—swift as Indra’s thunderbolt—the Asuras, driven onward by Time itself, reeled and whirled about on every side.”
Verse 32
ततो मातलिरारुह्म[ पुरस्तान्निपतन्निव महीमवातरत क्षिप्रं रथेनादित्यवर्चसा,तदनन्तर मातलि आकाशमें ऊँचे चढ़कर सूर्यके समान तेजस्वी रथद्वारा उन राक्षसोंके सामने गिरते हुए-से शीघ्र ही पृथ्वीपर उतरे
Then Mātali, mounting up into the sky, descended swiftly to the earth in his sun-bright chariot, as though falling straight down before the foes. The scene underscores disciplined, purposeful action: divine power is employed not for display, but to meet danger directly and protect the righteous cause.
Verse 33
ततो रथसहस्राणि षष्टिस्तेषाममर्षिणाम् युयुत्सूनां मया सार्थ पर्यवर्तन्त भारत तान्यहं निशितैर्बाणिव्यधरमं गार्ध्रराजितै:
Then, O Bhārata, sixty thousand chariots of those wrath-filled beings, eager to fight, wheeled about and formed up against me. Seeing this, O delight of the Bharatas, I began to wound them all with sharp arrows, splendidly adorned with vulture-feathers—meeting their aggression with disciplined force in battle.
Verse 34
ते युद्धे सन्न्यवर्तन्त समुद्रस्थ यथोर्मय: नेमे शक्या मानुषेण युद्धेनेति प्रचिन्त्य तत्
Arjuna said: “In the midst of battle they turned back, like waves that rise within the ocean and then subside. Reflecting on that, it became clear: ‘These cannot be overcome by a merely human mode of fighting.’”
Verse 35
ततस्तानि सहस्राणि रथिनां चित्रयोधिनाम्
അപ്പോൾ വിചിത്രവും ദീപ്തവുമായ പരാക്രമമുള്ള രഥയോദ്ധാക്കളുടെ ആ സഹസ്രസംഖ്യകൾ ദൃശ്യമാവാൻ തുടങ്ങി।
Verse 36
अस्त्राणि मम दिव्यानि प्रत्यघध्नन् शनकैरिव परंतु विचित्र युद्ध करनेवाले वे सहस्रों रथारूढ़ दानव धीरे-धीरे मेरे दिव्यास्त्रोंका भी निवारण करने लगे ।। रथमार्गान् विचित्रांस्ते विचरन्तो महाबला:
അർജുനൻ പറഞ്ഞു—“എന്റെ ദിവ്യാസ്ത്രങ്ങൾ പോലും പതുക്കെ പതുക്കെ പ്രതിഹതിക്കപ്പെടുന്നതുപോലെ തോന്നി. എന്നാൽ വിചിത്രവിധങ്ങളിൽ യുദ്ധം ചെയ്യാൻ നിപുണരായ ആ സഹസ്രസംഖ്യ രഥാരൂഢ ദാനവർ ക്രമേണ എന്റെ ദിവ്യ ക്ഷിപണങ്ങളെയും തടയാൻ തുടങ്ങി. മഹാബലികൾ അവർ സങ്കീർണ്ണമായ രഥപാതകളും ചലനങ്ങളും പിന്തുടർന്ന് യുദ്ധത്തിൽ ഇടയ്ക്കിടെ തങ്ങളുടെ ദിശ മാറ്റിക്കൊണ്ടിരുന്നു।”
Verse 37
विचित्रमुकुटापीडा विचित्रकवचध्वजा:
അർജുനൻ പറഞ്ഞു—“അവരുടെ ശിരസ്സുകളിൽ അത്ഭുതമായ മുകുടങ്ങളും കിരീടങ്ങളും; അവരുടെ കവചങ്ങളും ധ്വജങ്ങളും നാനാവർണ്ണങ്ങളാൽ വിചിത്രമായി അലങ്കരിക്കപ്പെട്ടിരിക്കുന്നു।”
Verse 38
अहं तु शरवर्षैस्तानस्त्रप्रचुदितै रणे
അർജുനൻ പറഞ്ഞു—“എന്നാൽ ഞാൻ യുദ്ധത്തിൽ എന്റെ അസ്ത്രങ്ങൾ പ്രചോദിപ്പിച്ച അമ്പുമഴകൊണ്ട് അവരെ പ്രഹരിക്കും।”
Verse 39
तैः पीड्यमानो बहुभि: कृतास्त्रै: कुशलैर्युधि
അർജുനൻ പറഞ്ഞു—“യുദ്ധത്തിൽ നിപുണരും സജ്ജമായ അസ്ത്രധാരികളും ആയ പലരാൽ പീഡിതനായി ഞാൻ റണത്തിൽ കഠിനമായി ഉപദ്രവിക്കപ്പെട്ടു।”
Verse 40
ततो&हं देवदेवाय रुद्राय प्रयतो रणे
അപ്പോൾ യുദ്ധമദ്ധ്യേ ഞാൻ സംയമിതനും ഏകാഗ്രചിത്തനുമായി ദേവദേവനായ രുദ്രനോട് ഭക്തിപൂർവ്വം അഭ്യർത്ഥിച്ചു—ധർമ്മയുദ്ധത്തിന്റെ കഠിന കർത്തവ്യങ്ങളിൽ അവന്റെ കൃപയും മാർഗ്ഗനിർദ്ദേശവും തേടി।
Verse 41
(प्रयत: प्रणतो भूत्वा नमस्कृत्य महात्मने ।) स्वस्ति भूतेभ्य इत्युक्त्वा महास्त्रं समचोदयम् तब मैंने एकाग्रचित्त हो मस्तक झुकाकर देवाधिदेव महात्मा रुद्रको प्रणाम किया और “समस्त भूतोंका कल्याण हो” ऐसा कहकर उनके महान् पाशुपतास्त्रका प्रयोग किया ।।
പിന്നെ ഞാൻ സംയമത്തോടെ, നമ്രനായി പ്രണാമം ചെയ്ത് മഹാത്മാവിന് നമസ്കരിച്ചു; “സകലഭൂതങ്ങൾക്കും ക്ഷേമം ഉണ്ടാകട്ടെ” എന്നു പറഞ്ഞ് ആ മഹാസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ചു।
Verse 42
(महत् पाशुपतं दिव्यं सर्वतोकनमस्कृतम् ।) ततो<पश्यं त्रिशिरसं पुरुषं नवलोचनम् त्रिमुखं षपड्भुजं दीप्तमर्कज्वलनमूर्थजम्
ആ മഹത്തായ ദിവ്യ പാശുപതാസ്ത്രം സർവ്വലോകങ്ങളും വന്ദിക്കുന്നതാണ്. അതു പ്രയോഗിച്ച ഉടൻ ഞാൻ ഒരു അത്ഭുത ദിവ്യപുരുഷനെ ദർശിച്ചു—ത്രിശിരസ്സും ത്രിമുഖവും നവനേത്രവും ഷഡ്ഭുജവും ഉള്ളവനെ; അത്യന്തം ദീപ്തനായ, സൂര്യനെപ്പോലെ ജ്വലിക്കുന്ന കേശങ്ങളോടുകൂടിയവനെ।
Verse 43
लेलिहानैर्महानागै: कृतचीरममित्रहन् (भक्तानुकम्पिनं देवं नागयज्ञोपवीतिनम् ।) विभीस्ततस्तदस्त्र॑ तु घोरं रौद्रं सनातनम्
ഹേ അമിത്രഹൻ! നാവു ലേലിഹാനമായ മഹാനാഗങ്ങൾ ആ ദിവ്യദേവന്റെ വസ്ത്രങ്ങളായി നിന്നു; ഭക്താനുകമ്പിയായ ആ ദേവൻ നാഗത്തെയേ യജ്ഞോപവീതമായി ധരിച്ചു. പിന്നെ ഞാൻ ആ ഘോരമായ, റൗദ്രമായ, സനാതനമായ അസ്ത്രം സജ്ജമാക്കി।
Verse 44
दृष्टवा गाण्डीवसंयोगमानीय भरतर्षभ नमस्कृत्वा त्रिनेत्राय शर्वायामिततेजसे
ഹേ ഭാരതർഷഭ! ഗാണ്ഡീവം സജ്ജമാക്കി അതിന്റെ സംയോഗം കണ്ടിട്ട്, അപാരതേജസ്സുള്ള ത്രിനേത്രധാരിയായ ശർവനോട് ഞാൻ നമസ്കരിച്ചു।
Verse 45
मुक्तवान् दानवेन्द्राणां पपाभावाय भारत मुक्तमात्रे ततस्तस्मिन् रूपाण्यासन् सहस्रश:
അർജുനൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ഭാരതാ! ദാനവാധിപന്മാരുടെ ദുഷ്ടത നശിപ്പിക്കാനായി ഞാൻ ആ അസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ചു. അത് വിട്ടയച്ച നിമിഷം തന്നെ അതിൽ നിന്ന് ആയിരങ്ങളായ രൂപങ്ങൾ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു.
Verse 46
मृगाणामथ सिंहानां व्याप्राणां च विशाम्पते ऋक्षाणां महिषाणां च पन्नगानां तथा गवाम्
അർജുനൻ പറഞ്ഞു—ഹേ ജനാധിപതേ! (ഞാൻ കണ്ടത്) മാൻ, സിംഹം, വ്യാഘ്രം; കരടി, മഹിഷം; അതുപോലെ സർപ്പങ്ങളും പശുക്കളും.
Verse 47
शरभाणां गजानां च वानराणां च सड्घश: ऋषभाणां वराहाणां मार्जाराणां तथैव च
അർജുനൻ പറഞ്ഞു—കൂട്ടംകൂട്ടമായി ശരഭങ്ങൾ, ഗജങ്ങൾ, വാനരസൈന്യങ്ങൾ ഉണ്ടായിരുന്നു; അതുപോലെ ഋഷഭങ്ങൾ, വരാഹങ്ങൾ, പൂച്ചകളും.
Verse 48
शालावृकाण्णा प्रेतानां भुरुण्डानां च सर्वशः गृध्राणां गरुडानां च चमराणां तथैव च
അർജുനൻ പറഞ്ഞു—എങ്ങും കുറുക്കന്മാർ, പ്രേതഗണങ്ങൾ, ഭുരുണ്ഡങ്ങൾ കണ്ടു; അതുപോലെ കഴുകന്മാർ, ഗരുഡന്മാർ, ചാമരങ്ങളും.
Verse 49
देवानां च ऋषीणां च गन्धर्वाणां च सर्वशः पिशाचानां सयक्षाणां तथैव च सुरद्धिषाम्
അർജുനൻ പറഞ്ഞു—ദേവന്മാരുടെയും ഋഷിമാരുടെയും ഗന്ധർവന്മാരുടെയും നാനാവിധ രൂപങ്ങൾ ഉണ്ടായിരുന്നു; യക്ഷന്മാരോടുകൂടിയ പിശാചന്മാരും, അതുപോലെ ദേവഗണങ്ങളുടെ അധിപന്മാരും (കണ്ടു).
Verse 50
गुहाकानां च संग्रामे नै#तानं तथैव च झषाणां गजवकक्त्राणामुलूकानां तथैव च
അർജുനൻ പറഞ്ഞു—“യുദ്ധത്തിൽ ഗുഹ്യകരെയും കണ്ടു; ഇവരെയും; മത്സ്യങ്ങളെയും, ഗജമുഖങ്ങളെയും, അതുപോലെ മൂങ്ങകളെയും.”
Verse 51
मीनवाजिसरूपाणां नानाशस्त्रासिपाणिनाम् तथैव यातुधानानां गदामुद्गरधारिणाम्
അർജുനൻ പറഞ്ഞു—“മത്സ്യരൂപവും അശ്വരൂപവും ധരിച്ചവരെ ഞാൻ കണ്ടു; അവരുടെ കൈകളിൽ പലവിധ ആയുധങ്ങളും ഖഡ്ഗങ്ങളും ഉണ്ടായിരുന്നു; അതുപോലെ ഗദയും മുദ്ഗരവും ധരിച്ച രാക്ഷസസ്വഭാവമുള്ള യാതുധാനരെയും കണ്ടു.”
Verse 52
महाराज! मृग, सिंह, व्याप्र, रीछ, भैंस, नाग, गौ, शरभ, हाथी, वानर, बैल, सूअर, बिलाव, भेड़िये, प्रेत, मुरुण्ड, गिद्ध, गरुड, चमरी गाय, देवता, ऋषि, गन्धर्व, पिशाच, यक्ष, देवद्रोही राक्षस, गुह्मक, निशाचर, मत्स्य, गजमुख, उल्लू, मीन तथा अभश्व-जैसे रूपवाले नाना प्रकारके जीवोंका प्रादुर्भाव हुआ। उन सबके हाथमें भाँति-भाँतिके अस्त्र-शस्त्र एवं खड्ग थे। इसी प्रकार गदा और मुद्गर धारण किये बहुत-से यातुधान भी प्रकट हुए ।। ४६ “५३९ || एतैश्वान्यैश्व बहुभि्नानारूपधरैस्तथा सर्वमासीज्जगद् व्याप्तं तस्मिन्नस्त्रे विसर्जिते,इन सबके साथ दूसरे भी बहुत-से जीवोंका प्राकट्य हुआ, जिन्होंने नाना प्रकारके रूप धारण कर रखे थे। उन सबके द्वारा यह सारा जगत् व्याप्त-सा हो गया था। पाशुपतास्त्रका प्रयोग होते ही कोई तीन मस्तक, कोई चार दाढ़ें, कोई चार मुख और कोई चार भुजावाले अनेक रूपधारी प्राणी प्रकट हुए, जो मांस, मेदा, वसा और हलड्ियोंसे संयुक्त थे
അർജുനൻ പറഞ്ഞു—“മഹാരാജാവേ! ആ അസ്ത്രം പ്രയോഗിച്ച നിമിഷം തന്നെ അനവധി നാനാവിധ ജീവികൾ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു—മാൻ, സിംഹം, കടുവ, കരടി, മഹിഷം, നാഗം, പശു, ശരഭം, ആന, വാനരം, കാള, പന്നി, പൂച്ച, ചെന്നായ, പ്രേതം, മുരുണ്ഡൻ, കഴുകൻ, ഗരുഡൻ, ചാമരീ-പശു, ദേവന്മാർ, ഋഷിമാർ, ഗന്ധർവർ, പിശാചുകൾ, യക്ഷർ, ദേവദ്രോഹികളായ രാക്ഷസർ, ഗുഹ്യകർ, നിശാചരർ, മത്സ്യങ്ങൾ, ഗജമുഖർ, മൂങ്ങകൾ, വീണ്ടും മത്സ്യങ്ങൾ, കൂടാതെ അശ്വസദൃശ രൂപങ്ങളും. അവരുടെ എല്ലാവരുടെയും കൈകളിൽ പലവിധ ആയുധങ്ങളും വാളുകളും ഉണ്ടായിരുന്നു; ഗദയും മുദ്ഗരവും ധരിച്ച അനേകം യാതുധാനരും പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. ഇവരോടൊപ്പം മറ്റും അനവധി രൂപാന്തരധാരികൾ ഉദിച്ചുവന്നതോടെ, ആ അസ്ത്രം വിട്ട നിമിഷം തന്നെ ലോകം മുഴുവൻ നിറഞ്ഞു കവിഞ്ഞതുപോലെ തോന്നി।”
Verse 53
त्रिशिरोभिश्नतुर्दष्टै क्षतुरास्यै श्चतुर्भुजै: अनेकरूपसंयुक्तैर्मांसमेदोवसास्थिभि:
അർജുനൻ പറഞ്ഞു—“പാശുപത അസ്ത്രം പ്രവർത്തിച്ച നിമിഷം തന്നെ ഭീകരവും വൈവിധ്യമാർന്നതുമായ അനവധി ജീവികൾ പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു—ചിലർക്കു മൂന്നു തലകൾ, ചിലർക്കു നാലു ദംഷ്ട്രകൾ, ചിലർക്കു നാലു മുഖങ്ങൾ, ചിലർക്കു നാലു കൈകൾ; അവരുടെ ശരീരങ്ങൾ മാംസം, മേദസ്, വസ, അസ്ഥി എന്നിവ ചേർന്നതായിരുന്നു. അവർ ഉദിച്ചുവന്നതോടെ ലോകം മുഴുവൻ വ്യാപിച്ചു മൂടപ്പെട്ടതുപോലെ തോന്നി.”
Verse 54
अभीक्षणं वध्यमानास्ते दानवा नाशमागता: अर्कज्वलनतेजोभिव॑ज्राशनिसमप्रभै:
അർജുനൻ പറഞ്ഞു—“വീണ്ടും വീണ്ടും പ്രഹരിക്കപ്പെട്ടതോടെ ആ ദാനവർ നാശത്തിലേക്ക് വീണു. സൂര്യനും അഗ്നിയും പോലെ ജ്വലിക്കുന്ന തേജസ്സുള്ളതും, വജ്രവും മിന്നലും പോലെ മിന്നുന്നതുമായ ഇരുമ്പമ്പുകളാൽ ഞാൻ ശത്രുസമൂഹത്തെ വേഗത്തിൽ സംഹരിച്ചു.”
Verse 55
अद्रिसारमयैश्चान्यैर्बाणैरपि निबर्हणै: न्यहनं दानवानू् सर्वान् मुहूर्तेनेव भारत
അർജുനൻ പറഞ്ഞു—പർവതസാരത്തെപ്പോലെ കഠിനവും പ്രഹാരത്തിൽ ചതച്ചുകളയുന്നതുമായ മറ്റു ബാണങ്ങളാലും, ഹേ ഭാരതാ, ഞാൻ ആ ദാനവരെല്ലാം ഒരു മുഹൂർത്തത്തിനുള്ളിൽ തന്നെ വീഴ്ത്തി. പിന്നെ സൂര്യനും അഗ്നിയും പോലെ ദീപ്തവും, വജ്രവും മിന്നലും പോലെ പ്രകാശിക്കുന്ന ശത്രുനാശകമായ ഇരുമ്പുബാണങ്ങളാൽ അത്യൽപസമയത്തിൽ ദാനവരുടെ സമ്പൂർണ്ണസംഹാരം വരുത്തി.
Verse 56
गाण्डीवास्त्रप्रणुन्नांस्तान् गतासून् नभसक्ष्युतान् दृष्टवाहं प्राणमं भूयस्त्रिपुरघ्नाय वेधसे
അർജുനൻ പറഞ്ഞു—ഗാണ്ഡീവത്തിൽ നിന്നു പുറപ്പെട്ട അസ്ത്രങ്ങളാൽ തകർന്നു, പ്രാണം വിട്ട് ആകാശത്തിൽ നിന്നു ഭൂമിയിലേക്കു വീണ ആ ദാനവരെ കണ്ടപ്പോൾ, ഞാൻ വീണ്ടും ത്രിപുരഘ്നനും സൃഷ്ടികർത്താവുമായ ശങ്കരനോട് പ്രണാമം ചെയ്തു.
Verse 57
तथा रौद्रास्त्रनिष्पिष्टान् दिव्याभरणभूषितान् निशम्य परमं हर्षमगमद् देवसारथि:,दिव्य आभूषणोंसे विभूषित दानव पाशुपतास्त्रसे पिस गये हैं, यह देखकर देवसारथि मातलिको बड़ा हर्ष हुआ
ദിവ്യാഭരണങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട ആ ദാനവയോദ്ധാക്കൾ റൗദ്രാസ്ത്രത്താൽ ചതഞ്ഞുപോയതായി കേട്ടപ്പോൾ, ദേവസാരഥിയായ മാതലി പരമാനന്ദത്തിൽ മുങ്ങി.
Verse 58
तदसहां कृतं कर्म देवैरपि दुरासदम् दृष्टवा मां पूजयामास मातलि: शक्रसारथि:,जो कार्य देवताओंके लिये भी दुष्कर और असहा था, वह मेरेद्वारा पूरा हुआ देख इन्द्रसारथि मातलिने मेरा बड़ा सम्मान किया
ദേവന്മാർക്കുപോലും ദുഷ്കരവും അസഹ്യവുമെന്നു തോന്നിയ ആ കൃത്യം ഞാൻ സാധിച്ചതായി കണ്ടപ്പോൾ, ശക്രന്റെ സാരഥിയായ മാതലി എന്നെ മഹത്തായി ആദരിച്ചു.
Verse 59
उवाच वचन चेदं प्रीयमाण: कृताञ्जलि: सुरासुरैरसहां हि कर्म यत् साधितं त्वया,और अत्यन्त प्रसन्न हो हाथ जोड़कर कहा--'अर्जुन! आज तुमने वह कार्य कर दिखाया है जो देवताओं और असुरोंके लिये भी असाध्य था
അത്യന്തം സന്തോഷത്തോടെ കൈകൂപ്പി അവൻ ഇങ്ങനെ മധുരവചനങ്ങൾ പറഞ്ഞു—“അർജുനാ! ഇന്ന് നീ ദേവന്മാർക്കും അസുരന്മാർക്കും പോലും അസഹ്യമായിരുന്ന ആ കൃത്യം സാധിച്ചു കാണിച്ചു.”
Verse 60
न होतत् संयुगे कर्तुमपि शक्तः सुरेश्वर: (ध्रुवं धनंजय प्रीतस्त्वयि शक्र: पुरार्दन ।) सुरासुरैरवध्यं हि पुरमेतत् खगं महत्
യുദ്ധത്തിൽ അതു ചെയ്യാൻ ദേവേശ്വരനും ശേഷിയില്ല. നിശ്ചയമായും, ഹേ ധനഞ്ജയ, ഹേ പുരാർദന, ശക്രൻ നിന്നിൽ പ്രസന്നനാണ്; കാരണം ഈ മഹത്തായ ആകാശചര നഗരമോ ദേവർക്കും അസുരർക്കും അവധ്യമാകുന്നു.
Verse 61
विध्वस्ते खपुरे तस्मिन् दानवेषु हतेषु च
ആ ആകാശചര നഗരം തകർന്നും ദാനവർ കൊല്ലപ്പെട്ടും കഴിഞ്ഞപ്പോൾ, അവിടെയുള്ള സ്ത്രീകൾ എല്ലാം വിലപിച്ചുകൊണ്ട് നഗരത്തിന് പുറത്തേക്ക് പുറപ്പെട്ടു. അവരുടെ മുടി ചിതറിയിരുന്നു; ദുഃഖവും വ്യഥയും നിറഞ്ഞ് അവർ കുരരീ പക്ഷിയെപ്പോലെ കരുണാരവം മുഴക്കി.
Verse 62
विनदन्त्यः स्त्रिय: सर्वा निष्पेतुर्नगराद् बहि: प्रकीर्णकेश्यो व्यथिता: कुरर्य इव दुखिता:
സ്ത്രീകൾ എല്ലാം നിലവിളിച്ചുകൊണ്ട് നഗരത്തിന് പുറത്തേക്ക് പാഞ്ഞിറങ്ങി. അവരുടെ മുടി ചിതറിയിരുന്നു; വ്യഥിതരായി അവർ കുരരീ പക്ഷിയെപ്പോലെ ദുഃഖത്തിൽ കരുണാരവം മുഴക്കി.
Verse 63
पेतुः पुत्रान् पितृन् भ्रातूनू शोचमाना महीतले रुदत्यो दीनकण्ठ्यस्तु निनदन्त्यो हतेश्वरा:
പുത്രന്മാരെയും പിതാക്കളെയും സഹോദരന്മാരെയും ഓർത്ത് വിലപിച്ചുകൊണ്ട് അവർ ഭൂമിയിൽ വീണു. തങ്ങളുടെ അധിപന്മാർ കൊല്ലപ്പെട്ടതിനാൽ, ദീനകണ്ഠത്തോടെ കരഞ്ഞും ഉച്ചത്തിൽ നിലവിളിച്ചും അവർ വിറച്ചു.
Verse 64
उरांसि परिनिध्नन्त्यो विस्नस्तस्रग्विभूषणा: अपने पुत्र, पिता और भाइयोंके लिये शोक करती हुई वे सब-की-सब पृथ्वीपर गिर पड़ीं। जिनके पति मारे गये थे, वे अनाथ अबलाएँ दीनतापूर्ण कष्टसे रोती-चिल्लाती हुई छाती पीट रही थीं। उनके हार और आभूषण इधर-उधर गिर पड़े थे ।।
അവർ നെഞ്ചിടിച്ച് വിലപിച്ചു; അവരുടെ മാലകളും ആഭരണങ്ങളും വഴുതി അസ്തവ്യസ്തമായി. ആ ദാനവനഗരം ശോകത്തിൽ മുങ്ങി തന്റെ ശോഭ മുഴുവൻ നഷ്ടപ്പെടുത്തി; ദുഃഖവും ദൈന്യവും ചതച്ചതിനാൽ, ഉണങ്ങിയ വൃക്ഷങ്ങളുള്ള വനത്തെപ്പോലെ കാണാൻ പോലും അയോഗ്യമായി മാറി.
Verse 65
न बभौ दानवपुरं हतत्विट्कं हतेश्वरम् गन्धर्वनगराकारं हतनागमिव हृदम्
ദാനവരുടെ ആ നഗരം ഇനി തിളങ്ങിയില്ല—അതിന്റെ പ്രഭ നശിച്ചു, അതിന്റെ അധിപനും വധിക്കപ്പെട്ടു. അത് ഗന്ധർവനഗരംപോലെ മായാമാത്രമായ ദൃശ്യം; മഹാനാഗം കൊല്ലപ്പെട്ടാൽ തടാകം നിസ്സാരമാകുന്നതുപോലെ, അതിന്റെ മുൻ ഭീതിയും ജീവശക്തിയും ഒഴിഞ്ഞുകിടന്നു।
Verse 66
मां तु संहृष्टमनसं क्षिप्रं मातलिरानयत्
എന്നെ—ഹർഷോന്മുഖമായ മനസ്സോടെ—മാതലി വേഗത്തിൽ (അവിടെ നിന്ന്) കൊണ്ടുപോയി।
Verse 67
हिरण्यपुरमुत्सूज्य निहत्य च महासुरान्
ഹിരണ്യപുരം ഉപേക്ഷിച്ച് മഹാസുരന്മാരെ വധിച്ച്…
Verse 68
मम कर्म च देवेन्द्र मातलिरविस्तरेण तत्
ഹേ ദേവേന്ദ്രാ, ഹേ മാതലീ! എന്റെ കര്മ്മവും ഇനി ഞാൻ ചെയ്യേണ്ടതും—ആ കാര്യം വിശദമായി എനിക്ക് പറയുക।
Verse 69
सर्व विश्रावयामास यथाभूतं महाद्ुते महाद्युते! मातलिने मेरा सारा कार्य, जो कुछ जैसे हुआ था, देवराज इन्द्रसे विस्तारपूर्वक कह सुनाया ।।
ഹേ മഹാദ്യുതേ! സംഭവിച്ചതെല്ലാം എങ്ങനെയുണ്ടായോ അങ്ങനെ തന്നെ (മാതലി) വിശദമായി അറിയിച്ചു—ഹിരണ്യപുരത്തിന്റെ നാശം, ദാനവമായകളുടെ നിവാരണം, മഹാബലവാന്മാരായ നിവാതകവചന്മാരുടെ യുദ്ധവധം. അത് കേട്ടപ്പോൾ സഹസ്രലോചനനായ ദേവേന്ദ്രൻ ഇന്ദ്രൻ, മരുതന്മാരും മറ്റു ദേവന്മാരും കൂടെ, അത്യന്തം ആനന്ദിച്ചു. അദ്ദേഹം ‘സാധു’ എന്നു പ്രശംസിച്ച് എന്നെ സ്നേഹത്തോടെ आलിംഗനം ചെയ്തു, പുഞ്ചിരിയോടെ എന്റെ ശിരസ്സിനെ മണന്നു, വീണ്ടും വീണ്ടും എന്നെ ആശ്വസിപ്പിച്ചു. പിന്നെ ദേവസമൂഹത്തോടൊപ്പം അദ്ദേഹം മധുരവചനം പറഞ്ഞു—“പാർത്ഥാ! നീ യുദ്ധത്തിൽ ചെയ്ത കർമ്മം ദേവന്മാർക്കും അസുരന്മാർക്കും പോലും അസാധ്യം.”
Verse 70
निवातकवचानां च वधं संख्ये महौजसाम् 85 त्वा भगवान् _प्रीतः सहस्राक्ष: पुरंदर:
അർജുനൻ പറഞ്ഞു— യുദ്ധത്തിൽ മഹാബലികളായ നിവാതകവചന്മാർ വധിക്കപ്പെട്ടുവെന്ന വാർത്ത കേട്ട് സഹസ്രാക്ഷൻ പുരന്ദരനായ ഇന്ദ്രൻ അത്യന്തം സന്തുഷ്ടനായി. മരുതന്മാരും മറ്റു ദേവന്മാരും കൂടെ നിന്നപ്പോൾ അദ്ദേഹം എന്നെ “സാധു! സാധു!” എന്നു പ്രശംസിച്ചു; സ്നേഹത്തോടെ ആലിംഗനം ചെയ്തു, പുഞ്ചിരിയോടെ എന്റെ ശിരസ്സിന്റെ സുഗന്ധം ഏറ്റു അടുപ്പമുള്ള അംഗീകാരം പ്രകടിപ്പിച്ചു. പിന്നെ ദേവരാജൻ എന്നെ വീണ്ടും വീണ്ടും ആശ്വസിപ്പിച്ച് ദേവസഭയിൽ മധുരവചനമരിച്ചു— “പാർത്ഥാ, നീ യുദ്ധത്തിൽ ചെയ്ത കർമ്മം ദേവർക്കും അസുരർക്കും പോലും അസാധ്യമാണ്.”
Verse 71
: सहित: श्रीमान् साधु साध्वित्यथाब्रवीत् (परिष्वज्य च मां प्रेम्णा मूर्ध्नि चाप्राय सस्मितम् ।) ततो मां देवराजो वै समाश्वास्य पुन: पुन:
അപ്പോൾ ശ്രീമാനായ ദേവരാജൻ ഇന്ദ്രൻ മറ്റു ദേവന്മാരോടൊപ്പം “സാധു! സാധു!” എന്നു ഉച്ചരിച്ചു. സ്നേഹത്തോടെ എന്നെ ആലിംഗനം ചെയ്ത്, പുഞ്ചിരിയോടെ എന്റെ ശിരസ്സിന്റെ സുഗന്ധം ഏറ്റു അടുപ്പമുള്ള അംഗീകാരം പ്രകടിപ്പിച്ചു. തുടർന്ന് അദ്ദേഹം എന്നെ വീണ്ടും വീണ്ടും ആശ്വസിപ്പിച്ച് മധുരവചനങ്ങളാൽ എന്റെ പരാക്രമത്തെ പ്രശംസിച്ചു— അത് ദേവർക്കും ദാനവർക്കും പോലും അത്യന്തം ദുഷ്കരം.
Verse 72
अब्रवीद् विबुधै: सार्थमिदं स मधुरं वच: अतिदेवासुरं कर्म कृतमेव त्वया रणे
അപ്പോൾ ഹർഷഭരിതഹൃദയത്തോടെ ഇന്ദ്രൻ മരുതന്മാരോടും മറ്റു ദേവന്മാരോടും കൂടി മധുരവചനമരിച്ചു— “നീ യുദ്ധത്തിൽ ദേവർക്കും അസുരർക്കും അതീതമായ മഹാകർമ്മം നിർവഹിച്ചു.” ഹിരണ്യപുരധ്വംസവും ദാനവമായാനിവാരണവും മഹാബല നിവാതകവചന്മാരുടെ യുദ്ധവധവും കേട്ടപ്പോൾ അദ്ദേഹം എന്നെ പ്രശംസിച്ചു; സ്നേഹത്തോടെ ആലിംഗനം ചെയ്തു, പുഞ്ചിരിയോടെ എന്റെ ശിരസ്സിൽ സ്നേഹസ്പർശം നൽകി. തുടർന്ന് ദേവരാജൻ ദേവസഭയിൽ എന്നെ വീണ്ടും വീണ്ടും ആശ്വസിപ്പിച്ച് പറഞ്ഞു— “പാർത്ഥാ, നിന്റെ ഈ കർമ്മം ദേവർക്കും അസുരർക്കും പോലും അപ്രാപ്യം.”
Verse 73
गुर्वर्थश्ष कृत: पार्थ महाशत्रून् घ्नता मम एवमेव सदा भाव्यं स्थिरेणाजी धनंजय
“പാർത്ഥാ! എന്റെ മഹാശത്രുക്കളെ വധിച്ച് നീ ഗുരുവിന് അർഹമായ കര്ത്തവ്യം (ഗുരുദക്ഷിണ) പൂർത്തിയാക്കി. ധനഞ്ജയാ! യുദ്ധഭൂമിയിൽ ഇങ്ങനെ തന്നേ എപ്പോഴും സ്ഥിരനായി, അചഞ്ചലനായി നിലകൊൾ.”
Verse 74
असम्मूढेन चास्त्राणां कर्तव्यं प्रतिपादनम् अविषटह्गो रणे हि त्वं देवदानवराक्षसै:
“അസ്ത്രങ്ങൾ മോഹരഹിതമായ, തെളിഞ്ഞ ബുദ്ധിയോടെ യഥാവിധി പ്രയോഗിക്കണം. കാരണം യുദ്ധത്തിൽ നീ അപ്രതിരോധ്യൻ— ദേവനും ദാനവനും രാക്ഷസനും ആരും നിന്നെ നേരിടാൻ കഴിയില്ല.”
Verse 75
सयक्षासुरगन्धर्वै: सपक्षिगणपत्नगै: वसुधां चापि कौन्तेय त्वदूबाहुबलनिर्जिताम् पालयिष्यति धर्मात्मा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिर:
അർജുനൻ പറഞ്ഞു—ഹേ കൗന്തേയാ! യക്ഷന്മാരും അസുരന്മാരും ഗന്ധർവന്മാരും പക്ഷിസമൂഹങ്ങളും നാഗജാതികളും പോലും നിന്റെ മുമ്പിൽ നിലകൊള്ളാൻ കഴിയില്ല. ധർമ്മാത്മാവായ കുന്തീപുത്രൻ യുധിഷ്ഠിരൻ, നിന്റെ ഭുജബലത്തിൽ ജയിക്കപ്പെട്ട ഈ ഭൂമിയെ ധർമ്മപഥത്തിൽ തന്നെ ഭരിച്ച് സംരക്ഷിക്കും—വെറും ജയഗർവം കൊണ്ടല്ല.
Verse 172
इस प्रकार श्रीमह्ा भारत वनपर्वके अन्तर्गत निवातकवचयुद्धपर्वमें निवातकवचयुद्धाविषयक एक सौ बहत्तरवाँ अध्याय पूरा हुआ
ഇങ്ങനെ ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ വനപർവ്വാന്തർഗതമായ നിവാതകവചയുദ്ധപർവ്വത്തിൽ നിവാതകവചന്മാരോടുള്ള യുദ്ധവിഷയക നൂറ്റി എഴുപത്തിരണ്ടാം അധ്യായം സമാപ്തമായി.
Verse 173
इति श्रीमहाभारते वनपर्वणि निवातकवचयुद्धपर्वणि हिरण्यपुरदैत्यवधे त्रिसप्तत्यधिकशततमो<ध्याय:
ഇതി ശ്രീമഹാഭാരതത്തിലെ വനപർവ്വത്തിൽ നിവാതകവചയുദ്ധപർവ്വാന്തർഗതമായ ഹിരണ്യപുരദൈത്യവധവിഷയക നൂറ്റി എഴുപത്തിനാലാം അധ്യായം സമാപ്തം.
Verse 343
ततो&हमानुपूर्व्येण दिव्यान्यस्त्राण्ययोजयम् परंतु वे दानव युद्धके लिये इस प्रकार मेरी ओर चढ़े आ रहे थे
അപ്പോൾ ഞാൻ അനുക്രമമായി ദിവ്യായുധങ്ങൾ സംയോജിപ്പിച്ചു. എന്നാൽ ആ ദാനവർ യുദ്ധത്തിനായി സമുദ്രതരംഗങ്ങൾ ഉയരുന്നതുപോലെ എന്റെ നേരെ കുതിച്ചുയർന്നു വരികയായിരുന്നു. അതിനാൽ ‘മാനവോചിതമായ യുദ്ധംകൊണ്ട് ഇവരെ ജയിക്കാനാവില്ല’ എന്നു വിചാരിച്ച്, ഞാൻ ക്രമേണ ദിവ്യാസ്ത്രപ്രയോഗം ആരംഭിച്ചു.
Verse 363
प्रत्यदृश्यन्त संग्रामे शतशो5थ सहस््रशः वे महान् बलवान तो थे ही, रथके विचित्र पैंतरे बदलकर रणभूमिमें विचर रहे थे। उस युद्धके मैदानमें उनके सौ-सौ और हजार-हजारके झुंड दिखायी देते थे
ആ സംഗ्रामത്തിൽ അവർ നൂറുകളായും ആയിരങ്ങളായും പ്രത്യക്ഷപ്പെട്ടു. അവർ മഹാബലവാന്മാരായിരുന്നു; രഥങ്ങളുടെ വിചിത്രമായ തിരിവുകളും പായ്ച്ചകളും മാറ്റിമാറ്റി യുദ്ധഭൂമിയിൽ സഞ്ചരിച്ചു. ആ रणഭൂമിയിൽ അവരുടെ നൂറുകളുടെയും ആയിരങ്ങളുടെയും സംഘങ്ങൾ വ്യക്തമായി കാണപ്പെട്ടു—യുദ്ധത്തിന്റെ വേഗം തന്നെ ഭയങ്കരരൂപം ധരിച്ചതുപോലെ.
Verse 373
विचित्राभरणाश्रैव नन्दयन्तीव मे मनः उनके मस्तकोंपर विचित्र मुकुट और पगड़ी देखी जाती थी। उनके कवच और ध्वज भी विचित्र ही थे। वे अद्भुत आभूषणोंसे विभूषित हो मेरे लिये मनोरंजनकी-सी वस्तु बन गये थे
അർജുനൻ പറഞ്ഞു—വിചിത്രാഭരണങ്ങളാൽ അലങ്കരിക്കപ്പെട്ട അവർ എന്റെ മനസ്സിനെ ആനന്ദിപ്പിക്കുന്നവരെന്നപോലെ തോന്നി. അവരുടെ തലകളിൽ അപൂർവമായ കിരീടങ്ങളും പാഗടകളും കണ്ടു; അവരുടെ കവചങ്ങളും ധ്വജങ്ങളും അതുപോലെ തന്നെ വിചിത്രമായിരുന്നു. ഇങ്ങനെ അസാധാരണ ശോഭയിൽ വിഭൂഷിതരായി, യുദ്ധത്തിന്റെ ഗൗരവത്തിനിടയിലും അവർ എനിക്ക് കാഴ്ചവസ്തുവെന്നപോലെ ആകർഷകമായി തോന്നി.
Verse 386
नाशबवनुवं॑ पीडयितु ते तु मां प्रत्यपीडयन् उस युद्धमें दिव्यास्त्रों द्वारा अभिमन्त्रित बाणोंकी वर्षा करके भी मैं उन्हें पीड़ित न कर सका; परंतु वे मुझे बहुत पीड़ा देने लगे
അർജുനൻ പറഞ്ഞു—എനിക്ക് അവരെ പീഡിപ്പിക്കാൻ കഴിയുന്നില്ല. ആ യുദ്ധത്തിൽ ദിവ്യാസ്ത്രങ്ങളാൽ അഭിമന്ത്രിതവും മന്ത്രപൂതവുമായ അമ്പുകളുടെ മഴ പെയ്തിട്ടും ഞാൻ അവരെ കീഴടക്കാൻ കഴിഞ്ഞില്ല; മറിച്ച് അവർ തന്നെ എന്നെ അത്യന്തം പീഡിപ്പിക്കാൻ തുടങ്ങി.
Verse 396
व्यथितो5स्मि महायुद्धे भयं चागान्महन्मम वे अस्त्रोंके ज्ञाता तथा युद्धकुशल थे, उनकी संख्या भी बहुत थी। उस महान संग्राममें उन दानवोंसे पीड़ित होनेपर मेरे मनमें महान् भय समा गया
അർജുനൻ പറഞ്ഞു—ഈ മഹായുദ്ധത്തിൽ ഞാൻ വ്യഥിതനാണ്; എനിക്ക് മഹാഭയം വന്നിരിക്കുന്നു. അവർ അസ്ത്രവിദ്യയിൽ പ്രാവീണ്യമുള്ളവരും യുദ്ധകുശലരുമായിരുന്നു; എണ്ണത്തിലും അവർ അനേകർ. ആ മഹാസംഗ്രാമത്തിൽ ആ ഭീകര ശത്രുക്കൾ എന്നെ പീഡിപ്പിച്ചപ്പോൾ എന്റെ മനസ്സ് മഹാഭയത്തോടെ നിറഞ്ഞു.
Verse 603
त्वया विमथितं वीर स्ववीर्यतपसो बलात् 'साक्षात् देवराज इन्द्र भी युद्धमें यह सब कार्य करनेकी शक्ति नहीं रखते हैं। हिरण्यपुरका विनाश करनेवाले वीरवर धनंजय! निश्चय ही देवराज इन्द्र आज तुम्हारे ऊपर बहुत प्रसन्न होंगे। वीर! तुमने अपने पराक्रम और तपस्याके बलसे इस आकाशचारी विशाल नगरको तहस-नहस कर डाला
അർജുനൻ പറഞ്ഞു—വീരാ! നിന്റെ സ്വന്തം പരാക്രമത്തിന്റെയും തപസ്സിന്റെയും ബലത്താൽ നീ ഈ നഗരത്തെ തകർത്തിരിക്കുന്നു. സാക്ഷാൽ ദേവരാജൻ ഇന്ദ്രനും പോലും യുദ്ധത്തിൽ ഇതെല്ലാം ചെയ്യാനുള്ള ശക്തി കൈവശം വയ്ക്കുകയില്ല. ഹിരണ്യപുരനാശകനായ വീരവര ധനഞ്ജയാ! ഇന്ന് ദേവരാജൻ ഇന്ദ്രൻ നിനക്കു മേൽ നിശ്ചയമായും അത്യന്തം പ്രസന്നനായിരിക്കും. വീരാ! നിന്റെ പരാക്രമവും തപോബലവും കൊണ്ടാണ് നീ ഈ ആകാശചാരി മഹാനഗരത്തെ പൂർണ്ണമായി ധ്വംസമാക്കിയതു—എല്ലാ ദേവന്മാരും അസുരന്മാരും ചേർന്നാലും നശിപ്പിക്കാനാകാത്തതിനെ.
Verse 653
शुष्कवृक्षमिवारण्यमदृश्यम भवत् पुरम् दानवोंका वह नगर शोकमग्न हो अपनी सारी शोभा खो चुका था। वहाँ दुःख और दीनता व्याप्त हो रही थी। अपने प्रभुओंके मारे जानेसे वह दानव-नगर निष्प्रभ और अशोभनीय हो गया था। गन्धर्व-नगरकी भाँति उसका अस्तित्व अयथार्थ जान पड़ता था। जिसका हाथी मर गया हो
അർജുനൻ പറഞ്ഞു—ആ നഗരം ഉണങ്ങിയ വൃക്ഷങ്ങളുള്ള വനത്തെപ്പോലെ കാണാനാകാത്തവിധം അദർശനീയമായി മാറി. പ്രഭുക്കൾ വധിക്കപ്പെട്ടതോടെ ദൈത്യനഗരം ശോകത്തിൽ മുങ്ങി സർവ്വശോഭയും നഷ്ടപ്പെടുത്തി; അവിടെ ദുഃഖവും ദൈന്യവും വ്യാപിച്ചു. രക്ഷകരില്ലാതെ അത് നിഷ്പ്രഭവും അശോഭനവുമായി; ഗന്ധർവനഗരംപോലെ അതിന്റെ അസ്തിത്വം പോലും അയഥാർത്ഥമായി തോന്നി. ആന മരിച്ച തടാകംപോലെയും വൃക്ഷങ്ങൾ ഉണങ്ങിയ വനപോലെയും ആ നഗരം ഇനി കാണുവാൻ യോഗ്യമല്ലാതായി.
Verse 663
देवराजस्य भवनं कृतकर्माणमाहवात् मेरे मनमें तो हर्ष और उत्साह भरा हुआ था। मैंने देवताओंका कार्य पूरा कर दिया था। अतः मातलि उस रणभूमिसे मुझे शीघ्र ही देवराज इन्द्रके भवनमें ले आये
അർജുനൻ പറഞ്ഞു—യുദ്ധത്തിൽ ഏല്പിച്ച ദൗത്യം പൂർത്തിയാക്കിയപ്പോൾ എന്റെ മനസ്സ് ആനന്ദത്താലും പുതുധൈര്യത്താലും നിറഞ്ഞു. ദേവന്മാർ ഏല്പിച്ച കാര്യം ഞാൻ നിർവഹിച്ചു; അതുകൊണ്ട് മാതലി എന്നെ ആ रणഭൂമിയിൽ നിന്ന് വേഗത്തിൽ ദേവരാജൻ ഇന്ദ്രന്റെ ഭവനത്തിലേക്ക് കൊണ്ടുപോയി।
Verse 676
निवातकवचांश्वैव ततो5हं शक्रमागमम् इस प्रकार मैं निवातकवच नामक महादानवोंको (तथा पौलोम और कालकेयोंको) मारकर तथा उजड़े हुए हिरण्यपुरको उसी अवस्थामें छोड़कर वहाँसे इन्द्रके पास आया
അർജുനൻ പറഞ്ഞു—ഇങ്ങനെ ‘നിവാതകവച’ എന്ന മഹാദാനവന്മാരെയും, പൗലോമന്മാരെയും കാലകേയന്മാരെയും വധിച്ച്, തകർന്ന ഹിരണ്യപുരത്തെ അതേ നിലയിൽ തന്നെ വിട്ടുവെച്ച്, ഞാൻ അവിടെ നിന്ന് ശക്രൻ (ഇന്ദ്രൻ) അടുക്കലേക്ക് ചെന്നു।
Frequently Asked Questions
The tension lies in balancing survival-oriented movement (seeking safe lodging, resources, and protection) with ascetic discipline and non-disruptive conduct—maintaining royal responsibility and restraint while living as forest-dwellers.
Sacred geography functions as moral infrastructure: disciplined travel, respectful reciprocity with hosts, and contemplative residence transform exile from mere deprivation into an organized practice of endurance, memory, and dharmic continuity.
No explicit phalaśruti formula is presented in the provided verses; the chapter’s meta-function is archival and orienting—linking locations, hosts, and trials to the broader exile chronology and the ethical maturation of the protagonists.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.