Adhyaya 267
Nīrājana-vidhiḥ (Procedure of Nīrājana / Auspicious Lamp-Waving and Royal Propitiation)
এই অধ্যায়ত নীৰাজনক শান্তি আৰু বিজয়দায়ক ৰাজকীয় অনুষ্ঠান হিচাপে, পঞ্জিকা-অনুসাৰে চলা বিধিচক্ৰ ৰূপে বৰ্ণনা কৰা হৈছে। পুষ্কৰে বাৰ্ষিক‑মাসিক পূজাৰ ছন্দ—বিশেষকৈ জন্মনক্ষত্ৰৰ দিন আৰু প্ৰতিটো সংক্রান্তিত—নিৰ্দেশ কৰে; ঋতুকালীন মুখ্য আচাৰত অগস্ত্যোদয়ত হৰিৰ চাতুৰ্মাস্য পূজা আৰু বিষ্ণু প্ৰবোধনত পাঁচদিনীয়া উৎসৱ স্থাপন কৰে। তাৰ পিছত ইন্দ্ৰকেন্দ্ৰিত জনসমাৰোহত ইন্দ্ৰধ্বজ স্থাপন, শচী‑শক্ৰ পূজা, উপবাস, তিথিভিত্তিক কৰ্ম আৰু বিভিন্ন দেববৰ্গ স্মৰণসহ জয়স্তোত্ৰ পাঠ বৰ্ণিত। লগতে অস্ত্ৰ, ৰাজচিহ্ন আৰু বিজয়াৰ্থে ভদ্ৰকালী পূজা, ঈশান দিশৰ পৰা নীৰাজন পৰিক্ৰমা, তোৰণ স্থাপন, গ্ৰহাদি দেবতা আৰু অষ্ট দিগ্গজৰ ক্ৰমতালিকা দিয়া হৈছে। হোমদ্ৰব্য, অশ্ব‑গজ স্নান, দুৱাৰেদি শোভাযাত্ৰা, বলি বিতৰণ, দীপ্ত দিশাসহ ত্ৰিবাৰ প্ৰদক্ষিণা আৰু শেষত ৰাজ্যৰক্ষা, সমৃদ্ধিবৃদ্ধি, শত্রুনাশৰ ফল উল্লেখ কৰা হৈছে।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे महेश्वरस्नानलक्षकोटिहोमादयो नाम षट्षष्ट्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ सप्तषष्ट्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः नीराजनविधिः पुष्कर उवाच कर्म सांवत्सरं राज्ञां जन्मर्क्षे पूजयेच्च तं मासि मासि च संक्रान्तौ सूर्यसोमादिदेवताः
এইদৰে শ্ৰীমদ্ আগ্নেয় মহাপুৰাণৰ ‘মহেশ্বৰ-স্নান, লক্ষ-কোটি হোমাদি’ নামৰ ২৬৬তম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল। এতিয়া ২৬৭তম অধ্যায়—‘নীৰাজন-বিধি’ আৰম্ভ। পুষ্কৰ ক’লে—ৰাজাসকলে বাৰ্ষিক কৰ্ম পালন কৰিব লাগে; জন্মনক্ষত্রৰ দিনা তাৰ পূজা কৰিব লাগে। লগতে প্ৰতিমাহ সংক্রান্তিত সূৰ্য, সোম আদি দেৱতাসকলক পূজা কৰিব লাগে।
Verse 2
अगस्त्यस्योदये ऽगस्त्यञ्चातुर्मास्यं हरिं यजेत् शयनोत्थापने पञ्चदिनं कुर्यात्समुत्सवम्
অগস্ত্যোদয়ৰ সময়ত অগস্ত্য-সম্পৰ্কীয় চাতুৰ্মাস্য ব্ৰতসহ হৰিৰ পূজা কৰিব লাগে। আৰু (বিষ্ণুৰ) শয়ন-উত্থাপনৰ সময়ত পাঁচ দিনীয়া মহোৎসৱ কৰিব লাগে।
Verse 3
प्रोष्ठपादे सिते पक्षे प्रतिपत्प्रभृतिक्रमात् शिविरात् पूर्वदिग्भागे शक्रार्थं भवनञ्चरेत्
প্ৰোষ্ঠপদা মাহৰ শুক্লপক্ষত প্ৰতিপদাৰ পৰা ক্ৰমে, শিবিৰৰ পূব দিশভাগত শক্র (ইন্দ্ৰ)ৰ বাবে বাসস্থান/মণ্ডপ স্থাপন কৰিব লাগে।
Verse 4
तत्र शक्रध्वजं स्थाप्य शची शक्रञ्च पूजयेत् अष्टम्यां वाद्यघोषेण तान्तु यष्टिं प्रवेशयेत्
তাত শক্রধ্বজ স্থাপন কৰি শচী আৰু শক্রৰ পূজা কৰিব লাগে। অষ্টমীত বাদ্যঘোষৰ সৈতে তান্তু (দোৰী) যুক্ত যষ্টি (ধ্বজদণ্ড) প্ৰৱেশ কৰাই স্থাপন কৰিব লাগে।
Verse 5
एकादश्यां सोपवासो द्वादश्यां केतुमुत्थितम् यजेद्वस्त्रादिसंवीतं घटस्थं सुरपं शचीं
একাদশীত উপবাস কৰিব লাগে। দ্বাদশীত (উপবাস ভাঙি) উঠি কেতুৰ পূজা কৰিব লাগে; লগতে বস্ত্ৰাদি দানে সুশোভিত, ঘটত অৱস্থিত ৰূপে আহ্বান কৰা দেৱাধিপতি (ইন্দ্ৰ)ৰ প্ৰিয়া শচীৰো পূজা কৰিব লাগে।
Verse 6
वर्धस्वेन्द्र जितामित्र वृत्रहन् पाकशासन देव देव महाभाग त्वं हि भूमिष्ठतां गतः
হে ইন্দ্ৰ, শত্রুজয়ী, বৃত্ৰহন, পাকশাসন—তোমাৰ সমৃদ্ধি হওক। হে দেবদেব, মহাভাগ্যবান, তুমি নিশ্চয়েই পৃথিৱীত স্থিৰ প্ৰতিষ্ঠা লাভ কৰিছা।
Verse 7
त्वं प्रभुः शाश्वतश् चैव सर्वभूतहिते रतः अनन्ततेजा वै राजो यशोजयविवर्धनः
তুমিয়েই প্ৰভু, শাশ্বত, আৰু সকলো ভূতৰ হিতত সদা ৰত। হে ৰাজন, তুমি অনন্ত তেজস্বী; যশ আৰু জয় বৃদ্ধি কৰোঁতা।
Verse 8
तेजस्ते वर्धयन्त्वेते देवाः शक्रः सुवृष्टिकृत् ब्रह्मविष्णुमहेशाश् च कार्त्तिकेयो विनायकः
এই দেৱগণে তোমাৰ তেজ বৃদ্ধি কৰক—শক্ৰ (ইন্দ্ৰ), যি শুভ বৃষ্টি দান কৰে; লগতে ব্ৰহ্মা, বিষ্ণু, মহেশ; আৰু কাৰ্ত্তিকেয় আৰু বিনায়ক (গণেশ)ো।
Verse 9
आदित्या वसवो रुद्राः साध्याश् च भृगवो दिशः मरुद्गुणा लोकपाला ग्रहा यक्षाद्रिनिम्नगाः
আদিত্য, বসু, ৰুদ্ৰ, সাধ্য; ভৃগু; দিশাসমূহ; মৰুত আৰু তেওঁলোকৰ গণ; লোকপাল; গ্ৰহ; যক্ষ; পৰ্বত আৰু তাতৰ পৰা নামি অহা নদীসমূহ—এই সকলোই ইয়াত উল্লেখিত দিৱ্য শ্ৰেণী।
Verse 10
समुद्रा श्रीर्मही गौरी चण्डिका च सरस्वती प्रवर्तयन्तु ते तेजो जय शक्र शचीपते
সমুদ্ৰা, শ্ৰী, মহী, গৌৰী, চণ্ডিকা আৰু সৰস্বতী—তেওঁলোকে তোমাৰ তেজ প্ৰৱৰ্তিত কৰি বৃদ্ধি কৰক। জয় হওক, হে শক্ৰ, হে শচীপতি!
Verse 11
तव चापि जयान्नित्यं मम सम्पठ्यतां शुभं प्रसीद राज्ञां विप्राणां प्रजानामपि सर्वशः
আপোনাৰ বিজয়ো নিত্য স্থিৰ হওক। মোৰ এই শুভ বচন সম্পূৰ্ণকৈ পাঠ কৰা হওক; ৰজা, বিপ্ৰ আৰু সমগ্ৰ প্ৰজাৰ প্ৰতি সকলোদিশে প্ৰসন্ন হওক।
Verse 12
भवत्प्रसादात् पृथिवी नित्यं शस्यवती भवेत् शिवं भवतु निर्विघ्नं शाम्यन्तामीतयो भृशं
আপোনাৰ প্ৰসাদত পৃথিৱী নিত্য শস্যসমৃদ্ধ হওক। মঙ্গল হওক, সকলো কাম নিৰ্বিঘ্ন হওক; আৰু দুৰ্যোগ-ৰোগব্যাধি সম্পূৰ্ণকৈ শমিত হওক।
Verse 13
पटस्थमिति क , ग , छ , ज , ट च मन्त्रेणेन्द्रं समभ्यर्च्य जितभूः स्वर्गमाप्नुयात् भद्रकालीं पटे लिख्य पूजयेदाश्विने जये
“পটস্থম্”ৰে আৰম্ভ হোৱা, ক-গ-ছ-জ-ট অক্ষৰযুক্ত মন্ত্ৰে ইন্দ্ৰক বিধিপূৰ্বক অর্চনা কৰিলে, ভূবিজয়ী হৈ স্বৰ্গ লাভ কৰে। বস্ত্ৰপটত ভদ্ৰকালী আঁকি, আশ্বিন মাহত জয়ৰ বাবে পূজা কৰিব।
Verse 14
शुक्लपक्षे तथाष्टम्यामायुधं कार्मुकं ध्वजम् छत्रञ्च राजलिङ्गानि शस्त्राद्यं कुसुमादिभिः
তদ্ৰূপে, শুক্লপক্ষৰ অষ্টমীত আয়ুধ—বিশেষকৈ ধনু—ধ্বজ, ছত্ৰ আৰু ৰাজচিহ্নসমূহ, লগতে শস্ত্ৰাদি উপকৰণ পুষ্পাদিৰে পূজা কৰিব।
Verse 15
जाग्रन्निशि बलिन्दद्याद्द्वितीये ऽह्नि पुनर्यजेत् भद्रकालि महाकालि दुर्गे दुर्गार्तिहारिणि
ৰাতি জাগৰণ কৰি বলি দিব। দ্বিতীয় দিন পুনৰ পূজা কৰিব—“হে ভদ্ৰকালী, হে মহাকালী, হে দুৰ্গে, দুৰ্গতজনৰ আৰ্তি-দুখ হৰণকাৰিণী।”
Verse 16
त्रैलोक्यविजये चण्डि मम शान्तौ जये भव नीराजनविधिं वक्ष्ये ऐशान्यान्मन्दिरं चरेत्
হে চণ্ডী, ত্ৰৈলোক্যবিজয়িনী! মোৰ শান্তি আৰু জয়ৰ বাবে অনুগ্ৰহ কৰা। এতিয়া মই নীৰাজন-বিধি কওঁ; ঈশান (উত্তৰ-পূৰ্ব) দিশৰ পৰা আৰম্ভ কৰি মন্দিৰ পৰিক্ৰমা কৰিব লাগে।
Verse 17
तोरणत्रितयं तत्र गृहे देवान्यजेत् सदा चित्रान्त्यक्त्वा यदा स्वातिं सविता प्रतिपद्यते
তাত তিনিটা তোৰণ স্থাপন কৰি গৃহত দেৱতাসকলৰ সদায় পূজা কৰিব লাগে; যেতিয়া সূৰ্য চিত্ৰা নক্ষত্ৰৰ অন্ত পাৰ হৈ স্বাতী নক্ষত্ৰত প্ৰৱেশ কৰে।
Verse 18
ततः प्रभृति कर्तव्यं यावत् स्वातौ रविः स्थितः ब्रह्मा विष्णुश् च शम्भुश् च शक्रश् चैवानलानिलौ
তাৰপৰা সূৰ্য স্বাতীত যিমান সময় থাকে, সিমান সময় এই কৰ্ম কৰিব লাগে—ব্ৰহ্মা, বিষ্ণু, শম্ভু, শক্র আৰু অগ্নি-বায়ুক স্মৰণ/আহ্বান কৰি।
Verse 19
विनायकः कुमारश् च वरुणो धनदो यमः विश्वेदेवा वैश्रवसो गजाश्चाष्टौ च तान्यजेत्
বিনায়ক, কুমাৰ, বৰুণ, ধনদ, যম, বিশ্বেদেৱসকল, বৈশ্ৰৱণ আৰু আঠ গজ—এই সকলোকে পূজা কৰিব লাগে।
Verse 20
कुमुदैरावणौ पद्मः पुष्पदन्तश् च वामनः सुप्रतीको ऽञ्जनो नीलः पूजा कार्या गृहादिके
কুমুদ, ঐৰাৱণ, পদ্ম, পুষ্পদন্ত, বামন, সুপ্ৰতীক, অঞ্জন আৰু নীল—গৃহ আদি সংশ্লিষ্ট স্থানত এদের পূজা কৰিব লাগে।
Verse 21
पुरोधा जुहुयादाज्यं समित्सिद्धार्थकं तिलाः कुम्भा अष्टौ पूजिताश् च तैः स्नाप्याश्वगजोत्तमाः
ৰাজপুৰোহিতে অগ্নিত ঘৃতাহুতি দিব লাগে; লগতে সমিধা, সিদ্ধার্থক (শ্বেত সৰিষা) আৰু তিলো অৰ্পণ কৰিব লাগে। আঠটা কুম্ভ বিধিপূৰ্বক পূজিত হ’ব; সেই জলে উৎকৃষ্ট অশ্ব আৰু গজক আচাৰমতে স্নান কৰাব লাগে।
Verse 22
अश्वाः स्नाप्या ददेत् पिण्डान् ततो हि प्रथमं गजान् निष्क्रामयेत्तोरणैस्तु गोपुरादि न लङ्घयेत्
অশ্বক স্নান কৰাই তেওঁলোকক পিণ্ড (আহাৰ-গোল) দিব লাগে। তাৰপিছত সৰ্বপ্ৰথম গজক বাহিৰলৈ উলিয়াব লাগে। তোৰণ, গোপুৰ আদি লংঘন বা অতিক্ৰম কৰা উচিত নহয়।
Verse 23
विक्रमेयुस्ततः सर्वे राजलिङ्गं गृहे यजेत् शेखरादीति क वारुणे वरुणं प्रार्च्य रात्रौ भूतबलिं ददेत्
তাৰপিছত সকলোৱে আগবাঢ়িব। গৃহত ৰাজলিঙ্গৰ পূজা কৰিব। বাৰুণ কৰ্মত বৰুণক বিধিপূৰ্বক অৰ্চনা কৰি, ৰাতি ভূতবলি (ভূতাদি সত্তাৰ বাবে অন্ননিবেদন) দিব।
Verse 24
विशाखायां गते सूर्ये आश्रमे निवसेन्नृपः अलङ्कुर्याद्दिने तस्मिन् वाहनन्तु विशेषतः
সূৰ্য বিশাখাত প্ৰৱেশ কৰিলে ৰজাই আশ্ৰমত নিবাস কৰিব লাগে। সেই দিন বিশেষকৈ নিজৰ বাহন সজাই তুলিব লাগে।
Verse 25
पूजिता राजलिङ्गाश् च कर्तव्या नरहस्तगाः हस्तिनन्तुरगं छत्रं खड्गं चापञ्च दुन्दुभिम्
ৰাজচিহ্নসমূহ বিধিপূৰ্বক সন্মান কৰি পূজা কৰিব লাগে আৰু সেগুলি পৰিচাৰকৰ হাতে বহন কৰাব লাগে। (সেই চিহ্ন:) গজ আৰু অশ্ব, ৰাজছত্ৰ, খড়্গ, ধনু আৰু দুন্দুভি (যুদ্ধনগৰা)।
Verse 26
ध्वजं पताकां धर्मज्ञ कालज्ञस्त्वभिमन्त्रयेत् अभिमन्त्र्य ततः सर्वान् कुर्यात् कुञ्जरधूर्गतान्
ধৰ্মজ্ঞ আৰু কালজ্ঞ ব্যক্তিয়ে ধ্বজ আৰু পতাকাক মন্ত্ৰেৰে বিধিপূৰ্বক অভিমন্ত্ৰিত কৰিব। অভিমন্ত্ৰণ সম্পন্ন হলে তেওঁ সকলোকে হাতী-বাহিনীৰ নিৰ্দিষ্ট শাৰীত স্থাপন কৰিব।
Verse 27
कुञ्जरोपरिगौ स्यातां सांवत्सरपुरोहितौ मन्त्रितांश् च समारुह्य तोरणेन विनिर्गमेत्
বাৰ্ষিক (ৰাজদৰবাৰী) পুৰোহিত আৰু গৃহপুৰোহিত—দুয়ো হাতীৰ ওপৰত আৰূঢ় হওক। অভিমন্ত্ৰিত ৰক্ষাকৰ্ম সম্পন্ন কৰি, ক্ৰমে আৰোহণ কৰি, তোৰণদ্বাৰেদি বাহিৰ ওলাই যাব।
Verse 28
निष्क्रम्य नागमारुह्य तोरणेनाथ निर्गमेत् बलिं विभज्य विधिवद्राजा कुञ्जरधूर्गतः
প্ৰাসাদৰ পৰা ওলাই হাতীত আৰূঢ় হৈ ৰজা তোৰণদ্বাৰেদি প্ৰস্থান কৰিব। বিধিমতে বলি-বিভাগ কৰি, ৰজা হাতীৰ হাওদাত অধিষ্ঠিত হৈ অগ্ৰসর হ’ব।
Verse 29
उन्मूकानान्तु निचयमादीपितदिगन्तरं राजा प्रदक्षिणं कुर्यात्त्रीन् वारान् सुसमाहितः
দিশাসমূহক দূৰ সীমালৈকে আলোকিত কৰি, গুঙা-মূক লোকসমষ্টিক সোঁফালে ৰাখি, ৰজা সুসমাহিতচিত্তে তিনিবাৰ প্ৰদক্ষিণ কৰিব।
Verse 30
चतुरङ्गबलोपेतः सर्वसैन्येन नादयन् एवं कृत्वा गृहं गच्छेद्विसर्जितजलाञ्जलिः
চতুৰঙ্গ বলেৰে যুক্ত হৈ, সমগ্ৰ সৈন্যক নিনাদিত কৰি—এইদৰে কৰি—জলাঞ্জলি বিসৰ্জন দি তেওঁ গৃহলৈ উভতি যাব।
Verse 31
शान्तिर् नीराजनाख्येयं वृद्धये रिपुमर्दनी
এই শান্তি-বিধি ‘নীৰাজন’ নামে পৰিচিত; ই সমৃদ্ধি আৰু বৃদ্ধি আনে আৰু শত্ৰুক দমন কৰে।
Frequently Asked Questions
It is defined as a śānti rite that increases prosperity and growth while crushing enemies, implemented through lamp-waving, bali distribution, and a protected royal procession.
Key triggers include saṅkrānti (monthly solar ingress), one’s birth-asterism, the rising of Agastya, Viṣṇu’s awakening festival, the bright fortnight of Proṣṭhapadā with tithi-specific actions, and performance during the Sun’s stay in Svātī (and later mention of Viśākhā).
By sacralizing kingship through regulated rites—banner installation, weapon/insignia worship, deity rosters, homa, and procession rules—royal authority is portrayed as stabilized by mantra, timing, and offerings rather than mere force.