Adhyaya 272
Veda-vidhana & VamshaAdhyaya 27239 Verses

Adhyaya 272

Sūryavaṃśa-kīrtana (Proclamation of the Solar Dynasty)

এই অধ্যায়ত অগ্নিদেৱে সূৰ্য, চন্দ্ৰ আৰু ৰাজবংশসমূহৰ বংশানুক্ৰম শৃঙ্খলাবদ্ধভাৱে স্থাপন কৰে। আৰম্ভণি মহাজাগতিক বংশধাৰাৰ পৰা—হৰি→ব্ৰহ্মা→মৰীচি→কশ্যপ→বিবস্বান। বিবস্বানৰ পত্নী আৰু সন্তান (মনু, যম-যমুনা, অশ্বিনীকুমাৰ, শনি আদি) বৰ্ণনা কৰি বৈবস্বত মনুক সমাজ-ব্যৱস্থা আৰু ৰাজধৰ্মৰ মুখ্য প্ৰৱৰ্তক/প্ৰসাৰক ৰূপে দেখুওৱা হৈছে। মনুৰ পৰা ইক্ষ্বাকু বংশ আৰু বিভিন্ন জনপদ-ৰাজ্য (শক, উৎকল, গয়াপুৰী, প্ৰতিষ্ঠান, আনর্ত/কুশস্থলী আদি) শাখা-প্ৰশাখা হৈ বিস্তাৰ পায়। ককুদ্মী-ৰৈৱত প্ৰসঙ্গত কালবিলম্বে পৃথিৱীত বংশপৰিবর্তন দেখুৱাই, দ্বাৰাবতী স্থাপন আৰু ৰেৱতীৰ বলদেৱৰ সৈতে বিবাহে বংশক সৰ্বভাৰতীয় পবিত্ৰ ইতিহাসৰ সৈতে সংযোগ কৰে। পাছত মন্ধাতা, হৰিশ্চন্দ্ৰ, সগৰ, ভাগীৰথৰ পৰা ৰঘুবংশ, দশৰথ আৰু ৰামলৈ ইক্ষ্বাকু উত্তৰাধিকাৰ আগবাঢ়ে; ৰামকথা নাৰদশ্ৰৱণৰ আধাৰত বাল্মীকিৰ ৰচনা বুলি উল্লেখ। শেষত কুশৰ পৰা শ্ৰুতায়ু পৰ্যন্ত উত্তৰসূৰী গণনা কৰি তেওঁলোকক সূৰ্যবংশধাৰক বুলি স্থিৰ কৰি ৰাজধৰ্ম, আঞ্চলিক স্মৃতি আৰু মহাকাব্যিক আদৰ্শ একেটা বংশসূত্ৰত প্ৰতিষ্ঠা কৰে।

Shlokas

Verse 1

इत्यग्नेये महपुरणे दानादिमाहत्म्यं नामैक सप्तत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ द्विसप्तत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः सूर्यवंशकीर्तनं अग्निर् उवाच सूर्यवंशं सोमवंशं रज्ञां वंशं वदमि ते हरेर्ब्रह्मा पद्मगो ऽभून्मरीचिर्ब्रह्मणः सुतः

এইদৰে অগ্নি মহাপুৰাণত “দানাদি-মাহাত্ম্য” নামৰ দু’শ একাত্তৰতম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল। এতিয়া “সূৰ্যবংশ-কীৰ্তন” নামৰ দু’শ বাহাত্তৰতম অধ্যায় আৰম্ভ। অগ্নি ক’লে—মই তোমাক সূৰ্যবংশ, সোমবংশ আৰু ৰাজবংশসমূহৰ বংশাৱলী ক’ম। হৰিৰ পৰা পদ্মজ ব্ৰহ্মা উদ্ভৱ হ’ল; ব্ৰহ্মাৰ পুত্ৰ মৰীচি।

Verse 2

मरीचेः कश्यपस्तस्माद्विवस्वांस्तस्य पत्न्यपि संज्ञा राज्ञी प्रभा तिस्रो राज्ञी रैवतपुत्रिका

মৰীচিৰ পৰা কশ্যপ, আৰু তেওঁৰ পৰা বিবস্বান (সূৰ্য) জন্মিল। তেওঁৰ ৰাণীসকল সংজ্ঞা আৰু প্ৰভা; তৃতীয় ৰাণী আছিল ৰাজা ৰৈৱতৰ কন্যা।

Verse 3

रेवन्तं सुषुवे पुत्रं प्रभातञ्च प्रभा रवेः त्वाष्ट्री संज्ञा मनुं पुत्रं यमलौ यमुनां यमम्

প্ৰভাই ৰবি (সূৰ্য)ৰ বাবে ৰেৱন্ত নামৰ পুত্ৰ আৰু প্ৰভাতক জন্ম দিলে। ত্বষ্টৃৰ কন্যা সংজ্ঞাই মনুক পুত্ৰৰূপে আৰু যমুনা-যম—এই যমজ সন্তানক জন্ম দিলে।

Verse 4

छाया संज्ञा च सावर्णिं मनुं वैवस्वतं सुतम् शनिञ्च तपतीं विष्टिं संज्ञायाञ्चाश्विनौ पुनः

তেওঁৰ পত্নী আছিল ছায়া আৰু সংজ্ঞা। তেওঁলোকৰ পৰা সাবৰ্ণি মনু আৰু বৈৱস্বত মনু (পুত্ৰ) জন্মিল; লগতে শনি, তপতী আৰু বিষ্টিও জন্মিল। পুনৰ সংজ্ঞাৰ পৰা অশ্বিনীকুমাৰদ্বয় জন্মিল।

Verse 5

मनोर्वैवस्वतस्यासन् पुत्रा वै न च तत्समाः इक्ष्वाकुश् चैव नाभागो धृष्टःशर्यातिरेव च

বৈৱস্বত মনুৰ পুত্ৰসকল আছিল; পৰাক্ৰমত তেওঁলোকৰ সমান কোনো নাছিল—ইক্ষ্বাকু, নাভাগ, ধৃষ্ট আৰু শৰ্যতি।

Verse 6

नरिष्यन्तस् तथा प्रांशुर्नाभागादिष्टसत्तमाः करुषश् च पृषध्रश् च अयोध्यायां महाबलाः

তদ্ৰূপ নৰিষ্যন্ত আৰু প্ৰাংশু, নাভাগ-আদিসকলৰ মাজত শ্ৰেষ্ঠ আদিষ্ট, লগতে কৰূষ আৰু পৃষধ্ৰ—সকলেই অযোধ্যাত মহাবলী আছিল।

Verse 7

कन्येला च मनोरासीद्बुधात्तस्यां पुरूरवाः पुरूरवसमुच्पाद्य सेला सुद्युम्नताङ्गता

কন্যেলা মনুৰ পত্নী হৈছিল। বুধৰ দ্বাৰা তাইৰ গৰ্ভত পুরূৰবা জন্ম ল’লে। পুরূৰবাক জন্ম দি সেলা সুদ্যুম্ন অৱস্থালৈ উপনীত হ’ল।

Verse 8

अत्र छायेतिपाठो युक्तः सुद्युम्नादुत्कलगयौ विनताश्वस्त्रयो नृपाः उत्कलस्योत्कलं राष्ट्रं विनताश्वस्य पश्चिमा

ইয়াত ‘ছায়া’ ইতি পাঠেই যুক্তিযুক্ত। সুদ্যুম্নৰ পৰা উৎকল আৰু গয়, লগতে বিনতাশ্ব—এইদৰে তিনজন নৃপ হৈছিল। উৎকলৰ ৰাজ্য ‘উৎকল’ নামে পৰিচিত, আৰু বিনতাশ্বৰ ৰাজ্য পশ্চিম দিশত আছিল।

Verse 9

दिक् सर्वा राजवर्यस्य गयस्य तु गयापुरी वशिष्ठवाक्यात् सुद्युम्नः प्रतिष्ठानमवाप ह

শ্ৰেষ্ঠ ৰজা গয়ৰ যশ সকলো দিশতে বিস্তৃত হৈছিল; গয়ৰ নগৰী ‘গয়াপুৰী’ আছিল। বশিষ্ঠৰ বাক্যৰ দ্বাৰা সুদ্যুম্নে প্ৰতিষ্ঠান লাভ কৰিলে।

Verse 10

तत् पुरूरवसे प्रादात्सुद्युम्नो राज्यमाप्य तु नरिष्यतः शकाः पुत्रा नाभागस्य च वैष्णवः

ৰাজ্য লাভ কৰি সুদ্যুম্নে সেই ৰাজ্য পুৰূৰৱসক দান কৰিলে। নৰিষ্যতৰ পৰা শকসকল জন্মিল, আৰু নাভাগৰ পৰা বৈষ্ণৱ (পুত্ৰ) উৎপন্ন হ’ল।

Verse 11

अम्बरीषः प्रजापालो धार्ष्टकं धृष्टतः कुलम् सुकल्पानर्तौ शर्यार्तेर्वैरोह्यानर्ततो नृपः

অম্বৰীষ প্ৰজাপালক আছিল। ধৃষ্টতৰ পৰা ধাৰ্ষ্টক বংশ উদ্ভৱ হ’ল; তাৰ পিছত সুকল্প আৰু অনর্ত। শৰ্যাৰ্তিৰ পৰা বৈৰোহ্য, আৰু অনর্তৰ পৰা সেই পৰম্পৰাৰ নৃপ জন্মিল।

Verse 12

आनर्तविषयश्चासीत् पुरी चासीत् कुशस्थली रेवस्य रैवतः पुत्रः ककुद्मी नाम धार्मिकः

আনর্ত নামে এক অঞ্চল আছিল আৰু তাৰ নগৰী কুশস্থলী আছিল। ৰেৱাৰ পুত্ৰ ৰৈৱত; আৰু তেওঁৰ ধৰ্মপৰায়ণ পুত্ৰ ককুদ্মী নামে খ্যাত হৈছিল।

Verse 13

ज्येष्ठः पुत्रशतस्यासीद्राज्यं प्राप्य कुशस्थलीम् स कन्यासहितः श्रुत्वा गान्धर्वं ब्रह्मणो ऽन्तिके

পুত্ৰশতৰ জ্যেষ্ঠ পুত্ৰ কুশস্থলীৰ ৰাজ্য লাভ কৰি অধিপতি হ’ল। সি কন্যাসহ ব্ৰহ্মাৰ সন্নিধানত গান্ধৰ্ব বিধান শুনিলে।

Verse 14

मुहूर्तभूतं देवस्य मर्त्ये बहुयुगं गतम् आजगाम जवेनाथ स्वां पुरीं यादवैर् वृताम्

দেৱতাৰ বাবে যি কেৱল এক মুহূর্ত আছিল, মর্ত্যলোকে সেয়া বহু যুগ পাৰ হৈ গ’ল। তাৰ পিছত সি দ্ৰুতগতিতে যাদৱেৰে বেষ্টিত নিজৰ নগৰীত উভতি আহিল।

Verse 15

कृतां द्वारवतीं नाम बहुद्वारां मनोरमाम् भोजवृष्ण्यन्धकैर् गुप्तां वासुदेवपुरोगमैः

তেওঁ দ্বাৰৱতী নামৰ বহু-দ্বাৰবিশিষ্ট মনোৰম নগৰী স্থাপন কৰিলে; বাসুদেৱৰ অগ্ৰণীত ভোজ, বৃষ্ণি আৰু অন্ধকসকলে তাক ৰক্ষা কৰিলে।

Verse 16

रेवतीं बलदेवाय ददौ ज्ञात्वा ह्य् अनिन्दिताम् तपः सुमेरुशिखरे तप्त्वा विष्ण्वालयं गतः

ৰেবতীক নিৰ্দোষা বুলি জানি তেওঁ তাইক বলদেৱক দিলে; আৰু সুমেৰু শিখৰত তপস্যা কৰি তেওঁ বিষ্ণুৰ ধামলৈ গ’ল।

Verse 17

नाभागस्य च पुत्रौ द्वौ वैश्यौ ब्राह्मणतां गतौ करूषस्य तु कारूषाः क्षत्रिया युद्धदुर्मदाः

নাভাগৰ দুজন পুত্ৰ বৈশ্য হৈও ব্ৰাহ্মণত্ব লাভ কৰিলে; কিন্তু কৰূষৰ পৰা কাৰূষসকল জন্মিল—যুদ্ধত দুঃমদ ক্ষত্ৰিয়।

Verse 18

शूद्रत्वञ्च पृषध्रो ऽगाद्धिंसयित्वा गुरोश् च गाम् मनुपुत्रादथेक्षाकोर्विकुक्षिर्देवराडभूत्

গুৰুৰ গাইক আঘাত কৰাত পৃষধ্ৰ শূদ্ৰত্ব লাভ কৰিলে; তাৰপিছত মনুৰ পুত্ৰৰ পৰা ইক্ষ্বাকু জন্মিল, আৰু ইক্ষ্বাকুৰ পৰা বিকুক্ষি জন্মি দেবতুল্য ৰজা হ’ল।

Verse 19

विकुक्षेस्तु ककुत्स्थो ऽभूत्तस्य पुत्रः सुयोधनः तस्य पुत्रः पृथुर् नाम विश्वगश्वः पृथोः सुतः

বিকুক্ষিৰ পৰা ককুত্স্থ জন্মিল; তেওঁৰ পুত্ৰ সুয়োধন; তেওঁৰ পুত্ৰৰ নাম পৃথু; আৰু পৃথুৰ পুত্ৰ বিশ্বগশ্ব।

Verse 20

आयुस्तस्य च पुत्रो ऽभूद्युवनाश्वस् तथा सुतः युवनाश्वाच्च श्रावन्तः पूर्वे श्रावन्तिका पुरी

তেওঁৰ পুত্ৰ আছিল আয়ু; আয়ুৰ পুত্ৰ যুবনাশ্ব। যুবনাশ্বৰ পৰা শ্ৰাৱন্ত জন্মিল; আৰু পূৰ্বতে শ্ৰাৱন্তিকা নামে এখন পুৰী আছিল।

Verse 21

श्रावन्ताद् वृहदश्वो ऽभूत् कुबलाश्वस्ततो नृपः धुन्धुमारत्वमगमद्धुन्धोर् नाम्ना च वै पुरा

শ্ৰাৱন্তৰ পৰা বৃহদশ্ব জন্মিল; তাৰ পৰা কুবলাশ্ব নামৰ ৰজা। পুৰ্বকালত ধুন্ধুক বধ কৰি তেওঁ ‘ধুন্ধুমাৰ’ উপাধি লাভ কৰিছিল।

Verse 22

धुन्धुमारास्त्रयो भूपा दृढाश्वो दण्ड एव च कपिलो ऽथ दृढाश्वात्तु हर्यश्वश् च प्रमोदकः

‘ধুন্ধুমাৰ’ নামে তিনজন ভূপ আছিল; তাৰ পিছত দৃঢ়াশ্ব আৰু দণ্ড। তাৰ পাছত কপিল; আৰু দৃঢ়াশ্বৰ পৰা হৰ্যশ্ব আৰু প্ৰমোদক জন্মিল।

Verse 23

हर्यश्वाच्च निकुम्भो ऽभूत् संहताश्वो निकुम्भतः अकृशाश्वो रणाश्वश् च संहताश्वसुतावुभौ

হৰ্যশ্বৰ পৰা নিকুম্ভ জন্মিল; নিকুম্ভৰ পৰা সংহতাশ্ব। আৰু অকৃষাশ্ব আৰু ৰণাশ্ব—দুয়ো সংহতাশ্বৰ পুত্ৰ আছিল।

Verse 24

युवनाश्वो रणाश्वस्य मान्धाता युवनाश्वतः मान्धातुः पुरुकुत्सो ऽभून्मुचुकुन्दो द्वितीयकः

ৰণাশ্বৰ পুত্ৰ যুবনাশ্ব; যুবনাশ্বৰ পৰা মান্ধাতা জন্মিল। মান্ধাতাৰ পৰা পুরুকুৎস হ’ল; আৰু দ্বিতীয় পুত্ৰ মুচুকুন্দ।

Verse 25

पुरुकुत्सादसस्युश् च सम्भूतो नर्मदाभवः सम्भूतस्य सुधन्वाभूत्त्रिधन्वाथ सुधन्वनः

পুৰুকুৎসৰ পৰা অসস্যু জন্মিল; অসস্যুৰ পৰা সম্ভূত জন্মিল, যি ‘নর্মদাভাব’ নামেৰেও প্ৰসিদ্ধ। সম্ভূতৰ পৰা সুধন্বা, আৰু সুধন্বাৰ পৰা ত্ৰিধন্বা জন্মিল।

Verse 26

त्रिधन्वनस्तु तरुणस्तस्य सत्यव्रतः सुतः सत्यव्रतात्सत्यरथो हरिश् चन्द्रश् च तत्सुतः

ত্ৰিধন্বাৰ পৰা তৰুণ জন্মিল; তাৰ পুত্ৰ সত্যব্ৰত। সত্যব্ৰতৰ পৰা সত্যৰথ জন্মিল, আৰু তাৰ পুত্ৰ হৰি আৰু চন্দ্ৰ।

Verse 27

हरिश् चन्द्राद्रोहिताश्वो रोहिताश्वाद्वृको ऽभवत् वृकाद्वाहुश् च वाहोश् च सगरस्तस्य च प्रिया

হৰিশ্চন্দ্ৰৰ পৰা ৰোহিতাশ্ব জন্মিল; ৰোহিতাশ্বৰ পৰা বৃক উৎপন্ন হ’ল। বৃকৰ পৰা বাহু, আৰু বাহুৰ পৰা সগৰ প্ৰিয় পত্নীসহ জন্মিল।

Verse 28

प्रभा षष्टिसहस्राणां सुतानां जननी ह्य् अभूत् तुष्टादौर्वान्नृपादेकं भानुमत्यसमञ्जसम्

প্ৰভা নিশ্চয় ষাঠি হাজাৰ পুত্ৰৰ জননী হ’ল। আৰু ৰজা তুষ্টৰ পৰা ভানুমতীয়ে ঔৰ্ব-সম্ভৱ এক পুত্ৰ—অসমঞ্জস—ক জন্ম দিলে।

Verse 29

खनन्तः पृथिवीं दग्धा विष्णुना बहुसागराः असमञ्जसो ऽंश्रुमांश् च दिलीपो ऽंशुमतो ऽभवत्

তেওঁলোকে পৃথিৱী খনন কৰোঁতে বিষ্ণুৰ দ্বাৰা দগ্ধ হ’ল; তেতিয়া বহু সাগৰ উৎপন্ন হ’ল। অসমঞ্জসৰ পৰা অংশ্ৰুমান, অংশ্ৰুমানৰ পৰা দিলীপ, আৰু দিলীপৰ পৰা অংশুমান জন্মিল।

Verse 30

भगीरथो दिलीपात्तु येन गङ्गावतारिता मुनिनेति ज भगीरथात्तु नाभागो नाभागादम्बरीषकः

দিলীপৰ পৰা ভগীৰথ জন্মিল; মুনিসকলৰ বৰ্ণনা অনুসাৰে যাঁৰ দ্বাৰা গংগাৰ অৱতৰণ ঘটিল। ভগীৰথৰ পৰা নাভাগ, আৰু নাভাগৰ পৰা অম্বৰীষ জন্মিল।

Verse 31

सिन्धुद्वीपो ऽम्बरीषात्तु श्रुतायुस्तत्सुतः स्मृतः श्रुतायोरृतपर्णो ऽभूत्तस्य कल्माषपादकः

অম্বৰীষৰ পৰা সিন্ধুদ্বীপ জন্মিল; তেওঁৰ পুত্ৰ শ্ৰুতায়ু বুলি স্মৃত। শ্ৰুতায়ুৰ পৰা ঋতপৰ্ণ, আৰু তেওঁৰ পুত্ৰ কল্মাষপাদক জন্মিল।

Verse 32

कल्माषाङ्घ्रेः सर्वकर्मा ह्य् अनरण्यस्ततो ऽभवत् अनरण्यात्तु निघ्नो ऽथ अनमित्रस्ततो रघुः

কল্মাষাঙ্ঘ্ৰিৰ পৰা সৰ্বকৰ্মা জন্মিল; তাৰ পৰা অনৰণ্য উদ্ভৱ হ’ল। অনৰণ্যৰ পৰা নিঘ্ন, তাৰ পিছত অনমিত্ৰ, আৰু অনমিত্ৰৰ পৰা ৰঘু জন্মিল।

Verse 33

रघोरभुद्दिलीपस्तु दिलीपाच्चाप्यजो नृपः दीर्घवाहुरजात् कालस्त्वजापालस्ततो ऽभवत्

ৰঘুৰ পৰা দিলীপ জন্মিল; আৰু দিলীপৰ পৰা ৰজা অজ। দীৰ্ঘবাহুৰ পৰা কাল জন্মিল; তাৰ পিছত অজাপাল উদ্ভৱ হ’ল।

Verse 34

तथ दशरथो जातस्तस्य पुत्रचतुष्टयम् नारायणात्मकाः सर्वे रामस्तस्याग्रजो ऽभवत्

এইদৰে দশৰথ জন্মিল; তেওঁৰ চাৰিজন পুত্ৰ জন্মিল। তেওঁলোক সকলেই নাৰায়ণ-স্বরূপ, আৰু তেওঁলোকৰ মাজত ৰাম জ্যেষ্ঠ পুত্ৰ হ’ল।

Verse 35

रावणान्तकरो राजा ह्य् अयोध्यायां रघूत्तमः वाल्मीकिर्यस्य चरितं चक्रे तन्नारदश्रवात्

ৰাৱণান্তকাৰী ৰঘুকুলশ্ৰেষ্ঠ ৰজা ৰাম অযোধ্যাত অৱস্থিত আছিল। নাৰদৰ পৰা শুনি বাল্মীকিয়ে তেওঁৰ চৰিত ৰচনা কৰিলে।

Verse 36

रामपुत्रौ कुशलवौ सीतायां कुलवर्धनौ अतिथिश् च कुशाज्जज्ञे निषधस्तस्य चात्मजः

সীতাৰ পৰা ৰামৰ দুজন পুত্ৰ কুশ আৰু লৱ জন্মিল, যিসকলে বংশৰ গৌৰৱ বৃদ্ধি কৰিলে। কুশৰ পৰা অতিথি জন্মিল; অতিথিৰ পুত্ৰ নিষধ।

Verse 37

निषधात्तु नलो जज्ञे नभो ऽजायत वै नलात् नभसः पुण्डरीको ऽभूत् सुधन्वा च ततो ऽभवत्

নিষধৰ পৰা নল জন্মিল, আৰু নলৰ পৰা নিশ্চয় নভস জন্মিল। নভসৰ পৰা পুণ্ডৰীক হ’ল, আৰু তাৰ পিছত সুধন্বা জন্মিল।

Verse 38

सुधन्वनो देवानीको ह्य् अहीनाश्वश् च तत्सुतः अहीनाश्वात् सहस्राश्वश् चन्द्रालोकस्ततो ऽभवत्

সুধন্বাৰ পৰা দেৱানীক জন্মিল; তেওঁৰ পুত্ৰ অহীনাশ্ব। অহীনাশ্বৰ পৰা সহস্ৰাশ্ব, আৰু তাৰ পৰা চন্দ্ৰালোক জন্মিল।

Verse 39

चन्द्रावलोकतस्तारापीडो ऽस्माच्चन्द्रपर्वतः चन्द्रगिरेर्भानुरथः श्रुतायुस्तस्य चात्मजः इक्ष्वाकुवंशप्रभवाः सूर्यवंशधराः स्मृताः

চন্দ্ৰাৱলোকৰ পৰা তাৰাপীড় জন্মিল; তাৰ পৰা চন্দ্ৰপৰ্বত। চন্দ্ৰপৰ্বতৰ পৰা চন্দ্ৰগিৰি; চন্দ্ৰগিৰিৰ পৰা ভানুৰথ; আৰু তেওঁৰ পুত্ৰ শ্রুতায়ু। এঁলোক ইক্ষ্বাকুবংশজাত, সূৰ্যবংশধাৰক বুলি স্মৃত।

Frequently Asked Questions

A structured vaṃśa-list framed as revealed narration: it alternates between linear succession (Ikṣvāku → Raghu → Rāma) and thematic anchors (regions, peoples, and exemplary kings) to preserve political-theological continuity.

By presenting royal lineage as a dharmic technology: genealogies legitimize governance, connect sacred geography to political centers, and hold up exemplary rulers (e.g., Bhagīratha, Rāma) as models where worldly rule becomes a vehicle for cosmic order and spiritual merit.

Daśaratha and Rāma explicitly connect the lineage to the Rāmāyaṇa, with Vālmīki’s authorship noted as derived from Nārada’s transmission, integrating epic authority into vaṃśa structure.