Adhyaya 268
Veda-vidhana & VamshaAdhyaya 26839 Verses

Adhyaya 268

Mantras for the Parasol and Other Royal/Worship Emblems (छत्रादिमन्त्रादयः)

এই অধ্যায়ত নীৰাজনৰ পাছত ছত্ৰ, অশ্ব, ধ্বজ, খড়্গ, কবচ আৰু ভেৰী আদি ৰাজ-যুদ্ধচিহ্নসমূহৰ মন্ত্রাভিমন্ত্রণ-বিধান বৰ্ণিত হৈছে। পুষ্কৰে ব্রহ্মাৰ সত্যবল আৰু সোম-বৰুণ দেৱশক্তি আহ্বান কৰি ৰক্ষা আৰু বিজয়দায়ক মন্ত্র প্ৰদান কৰে; সূৰ্যতেজ, অগ্নিশক্তি, ৰুদ্ৰৰ নিয়ম আৰু বায়ুৰ বেগে যুদ্ধক্ষেত্ৰত স্থিৰতা আৰু মঙ্গল আনে। ভূমিৰ বাবে মিথ্যা কোৱাৰ পাপ আৰু ক্ষত্রিয়ধৰ্মৰ নীতিউপদেশো অন্তৰ্ভুক্ত। গৰুড়ৰ নাম, ঐৰাৱতস্থ ইন্দ্ৰ, দিক্পাল আৰু বিভিন্ন গণৰ স্মৰণে সৰ্বদিশা ৰক্ষা স্থাপন কৰা হয়। শেষত এই চিহ্নসমূহ নিয়মিত মন্ত্রেৰে পূজা, জয়কর্মত প্ৰয়োগ, বাৰ্ষিক প্ৰতিষ্ঠা আৰু দৈৱজ্ঞানে নিপুণ পণ্ডিত পুৰোহিতৰ দ্বাৰা ৰজাৰ অভিষেকৰ নিৰ্দেশ দিয়া হৈছে।

Shlokas

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे नीराजनाविधिर्नाम सप्तषष्ट्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः विशाखान्त्विति क , छ च अथाष्टषष्ट्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः छत्रादिमन्त्रादयः पुष्कर उवाच छत्रादिमन्त्रान्वक्ष्यामि यैस्तत् पूज्य जयादिकम् ब्रह्मणः सत्यवाक्येन सोमस्य वरुणस्य च

এইদৰে অগ্নি মহাপুৰাণত ‘নীৰাজনবিধি’ নামৰ দু’শ সাতষট্টিতম অধ্যায় সমাপ্ত (কিছুমান পাণ্ডুলিপিত ‘বিশাখান্ত’ পাঠ আছে)। এতিয়া দু’শ আঠষট্টিতম অধ্যায়—‘ছত্ৰাদি মন্ত্ৰ’ আৰম্ভ। পুষ্কৰে ক’লে—ছত্ৰ আদি মন্ত্ৰসমূহ মই ক’ম; যাৰ দ্বাৰা সেই পূজ্য চিহ্নসমূহ জয় আদি ফল দিয়ে—ব্ৰহ্মাৰ সত্যবচনৰ বলত আৰু সোম-বৰুণৰ শক্তিতেও।

Verse 2

सूर्यस्य च प्रभावेन वर्धस्व त्वं महामते पाण्डराभप्रतीकाश हिमकुन्देन्दुसुप्रभ

সূৰ্যৰ প্ৰভাৱশালী তেজে তুমি বৃদ্ধি আৰু বিকাশ লাভ কৰা, হে মহামতে; তুমি পাণ্ডুৰ আভাৰে প্ৰকাশমান—হিম, কুন্দ আৰু চন্দ্ৰৰ দৰে সুপ্ৰভ।

Verse 3

यथाम्बुदश्छादयते शिवायैनां वसुन्धरां तथाच्छादय राजानं विजयारोग्यवृद्धये

যেনেকৈ মেঘে কল্যাণাৰ্থে এই বসুন্ধৰাক আচ্ছাদিত কৰে, তেনেকৈ ৰজাক আচ্ছাদিত (ৰক্ষা) কৰা—জয় আৰু আৰোগ্যৰ বৃদ্ধিৰ বাবে।

Verse 4

गन्धर्वकुलजातस्त्वं माभूयाः कुलदूषकः ब्रह्मणः सत्यवाक्येन सोमस्य वरुणस्य च

তুমি গন্ধৰ্ব-কুলজাত; পুনৰ কেতিয়াও কুলদূষক নহ’বা—ব্ৰহ্মাৰ সত্যবচনৰ বলত, আৰু সোম-বৰুণৰ (সত্য) শক্তিতেও।

Verse 5

प्रभावाच्च हुताशस्य वर्धस्व त्वं तुरङ्गम तेजसा चैव सूर्यस्य मुनीनां तपसा तथा

হুতাশ (অগ্নি)ৰ মহাপ্ৰভাৱত, হে তুৰংগম, তুমি বৃদ্ধি আৰু পুষ্টি লাভ কৰা; সূৰ্যৰ তেজত আৰু মুনিসকলৰ তপশক্তিতো তেনেদৰে।

Verse 6

रुद्रस्य ब्रह्मचर्येण पवनस्य बलेन च स्मर त्वं राजपुत्रो ऽसि कौस्तुभन्तु मणिं स्मर

ৰুদ্ৰৰ ব্ৰহ্মচৰ্যশক্তি আৰু পৱনদেৱৰ বলত স্মৰণ কৰা—তুমি ৰাজপুত্ৰ; কৌস্তুভ মণিকো স্মৰণ কৰা।

Verse 7

यां गतिं ब्रह्महा गच्छेत् पितृहा मातृहा तथा भूम्यर्थे ऽनृतवादी च क्षत्रियश् च पराङ्मुखः

ব্ৰাহ্মণহন্তাই যি গতি পায়, সেই গতি পিতৃহন্তা আৰু মাতৃহন্তাও পায়; ভূমিৰ লোভত মিছা কোৱা জনে আৰু যুদ্ধধৰ্মৰ পৰা পৰাঙ্মুখ ক্ষত্ৰিয়েও সেই গতি পায়।

Verse 8

व्रजेस्त्वन्तां गतिं क्षिप्रं मा तत् पापं भवेत्तव विकृतिं मापगच्छेस्त्वं युद्धे ऽध्वनि तुरङ्गम

হে তুৰংগম, তুমি শীঘ্ৰে তোমাৰ অন্তিম গতিৰ পথে আগবাঢ়া; সেয়া যেন তোমাৰ পাপ নহয়। যুদ্ধপথত তুমি বিকৃতি বা অস্থিৰতালৈ নাযাবা।

Verse 9

रिपून् विनिघ्नन्समरे सह भर्त्रा सुखी भव शक्रकेतो महावीर्यः सुवर्णस्त्वामुपाश्रितः

সমৰত শত্ৰুসকলক নিধন কৰি, ভৰ্তাৰ সৈতে সুখী হোৱা। হে শক্ৰকেতু, মহাবীৰ্যবান—সুৱৰ্ণে তোমাৰ আশ্ৰয় লৈছে।

Verse 10

पतत्रिराड्वैनतेयस् तथा नारायणध्वजः काश्यपेयो ऽमृताहर्ता नागारिर्विष्णुवाहनः

তেওঁ পক্ষীৰ অধিৰাজ বৈনতেয়; নাৰায়ণৰ ধ্বজ, কশ্যপৰ পুত্ৰ, অমৃত আনোতা, নাগৰ শত্রু আৰু বিষ্ণুৰ বাহন।

Verse 11

अप्रमेयो दुराधर्षो रणे देवारिसूदनः महाबलो मावेगो महाकायो ऽमृताशनः

তেওঁ অপ্ৰমেয়, দুরাধর্ষ; ৰণত দেৱশত্রুনাশক; মহাবলৱান, অবেগী, মহাকায় আৰু অমৃতাশন।

Verse 12

गरुत्मान्मारुतगतिस्त्वयि सन्निहितः स्थितः विष्णुना देवदेवेन शक्रार्थं स्थापितो ह्य् असि

বায়ুৰ দৰে গতি থকা গৰুত্মান (গৰুড়) তোমাত সন্নিহিত হৈ অৱস্থিত; দেৱদেৱ বিষ্ণুৱে শক্র (ইন্দ্ৰ)ৰ হিতাৰ্থে তোমাক স্থাপন কৰিছে।

Verse 13

जयाय भव मे नित्यं वृद्धये ऽथ बलस्य च साश्ववर्मायुधान्योधान्रक्षास्माकं रिपून्दह

মোৰ বাবে সদায় জয়ৰ কাৰণ হোৱা, আৰু বৃদ্ধি আৰু বলো দিয়া। আমাৰ যোদ্ধাসকলক—অশ্ব, বর্ম আৰু অস্ত্ৰসহ—ৰক্ষা কৰা; আৰু আমাৰ শত্রুসকলক দহি বিনাশ কৰা।

Verse 14

कुमुदैरावणौ पद्मः पुष्पदन्तो ऽथ वामनः सुप्रतीको ऽञ्जनो नील एते ऽष्टौ देवयोनयः

কুমুদ আৰু ঐৰাৱণ, পদ্ম, পুষ্পদন্ত আৰু বামন; সুপ্ৰতীক, অঞ্জন আৰু নীল—এই আটজন দেৱযোনি (দিব্যজাত)।

Verse 15

तेषां पुत्राश् च पौत्राश् च बलान्यष्टौ समाश्रिताः भद्रो मन्दो मृगश् चैव गजः संकीर्ण एव च

তেওঁলোকৰ পৰা যেন তেওঁলোকৰ ‘পুত্ৰ’ আৰু ‘পৌত্ৰ’ উৎপন্ন হয়—সেনাব্যূহৰ আঠটা প্ৰকাৰ গঠিত হয়: ভদ্ৰ, মন্দ, মৃগ, গজ আৰু সংকীৰ্ণ (মিশ্ৰ) আদি।

Verse 16

वने वने प्रसूतास्ते स्मरयोनिं महागजाः पान्तु त्वां वसवो रुद्रा आदित्याः समरुद्गणाः

বনে বনে জন্ম লোৱা, কাম-যোনিৰ পৰা উদ্ভূত সেই মহাগজসমূহে তোমাক ৰক্ষা কৰক; আৰু বসু, ৰুদ্ৰ, আদিত্য আৰু মৰুদ্গণসহ তোমাক সুৰক্ষিত ৰাখক।

Verse 17

भर्तारं रक्ष नागेन्द्र समयः परिपाल्यतां ऐरावताधिरूढस्तु वज्रहस्तः शतक्रतुः

হে নাগেন্দ্ৰ! প্ৰভুক ৰক্ষা কৰা; সময়/প্ৰতিজ্ঞা যথাবিধি পালন হওক। কিয়নো ঐৰাৱতত আৰূঢ় বজ্ৰহস্ত শতক্ৰতু (ইন্দ্ৰ) সাক্ষী আৰু শাসক।

Verse 18

पृष्ठतो ऽनुगतस्त्वेष रक्षतु त्वां स देवराट् अवाप्नुहि जयं युद्धे सुस्थश् चैव सदा व्रज

যি দেৱৰাট (দেৱসম্ৰাট) তোমাৰ পিছে অনুগামী, তেওঁ তোমাক ৰক্ষা কৰক। যুদ্ধত জয় লাভ কৰা আৰু সদায় সুস্থ-ক্ষেমে আগবাঢ়া।

Verse 19

अवाप्नुहि बलञ्चैव ऐरावतसमं युधि श्रीस्ते सोमाद्बलं विष्णोस्तेजः सूर्याज्जवो ऽनिलात्

যুদ্ধত ঐৰাৱতৰ সমান বল লাভ কৰা। তোমাৰ বাবে সোমৰ পৰা শ্ৰী, বিষ্ণুৰ পৰা বল, সূৰ্যৰ পৰা তেজ আৰু অনিল (বায়ু)ৰ পৰা জৱ/বেগ প্ৰাপ্ত হওক।

Verse 20

स्थैर्यं गिरेर्जयं रुद्राद्यशो देवात् पुरन्दरात् युद्धे रक्षन्तु नागास्त्वां दिशश् च सह दैवतैः

পৰ্বতে তোমাক স্থৈৰ্য দিওক; ৰুদ্ৰে তোমাক জয় দিওক; দেৱে তোমাক যশ দিওক; পুৰন্দৰে (ইন্দ্ৰে) তোমাক যুদ্ধবল দিওক। যুদ্ধত নাগসকলে তোমাক ৰক্ষা কৰক, আৰু দিশসমূহে নিজৰ অধিদেৱতাসহ তোমাক পহৰা দিওক।

Verse 21

अश्विनौ सह गन्धर्वैः पान्तु त्वां सर्वतो दिशः मन्वो वसवो रुद्रा वायुः सोमो महर्षयः

অশ্বিনীদ্বয় গন্ধৰ্বসকলৰ সৈতে সকলো দিশৰ পৰা তোমাক ৰক্ষা কৰক। মনু, বসু, ৰুদ্ৰ, বায়ু, সোম আৰু মহর্ষিসকলেও তোমাক পহৰা দিওক।

Verse 22

नागकिन्नरगन्धर्वयक्षभूतगणा ग्रहाः प्रमथास्तु सहादित्यैर् भूतेशो मातृभिः सह

নাগ, কিন্নৰ, গন্ধৰ্ব, যক্ষ আৰু ভূতগণ; গ্ৰহসমূহ আৰু প্ৰমথগণ—আদিত্যসকলৰ সৈতে—আৰু ভূতেশ (শিৱ) মাতৃদেৱীসকলৰ সৈতে—সকলোৱে ৰক্ষা আৰু মঙ্গলৰ বাবে সন্নিধান কৰক।

Verse 23

शक्रः सेनापतिः स्कन्दो वरुणश्चाश्रितस्त्वयि प्रदहन्तु रिपून् सर्वान् राजा विजयमृच्छतु

শক্ৰ (ইন্দ্ৰ), সেনাপতি স্কন্দ আৰু বৰুণ—তোমাৰ আশ্ৰয় লৈ—সকলো শত্ৰুক দগ্ধ কৰক; ৰজাই বিজয় লাভ কৰক।

Verse 24

यानि प्रयुक्तान्यरिभिर्भूषणानि समन्ततः पतन्तु तव शत्रूणां हतानि तव तेजसा

শত্ৰুৱে চাৰিওফালে যি যি ‘ভূষণ’সদৃশ অস্ত্ৰ-উপকৰণ প্ৰয়োগ কৰিছে, সেয়া সকলো খসে পৰক—তোমাৰ তেজে তোমাৰ শত্ৰু নিপাতিত হওক।

Verse 25

कालनेमिबधे यद्वत् युद्धे त्रिपुरघातने हिरण्यकशिपोर्युद्धे बधे सर्वासुरेषु च

যেনেকৈ কালনেমি-বধত, ত্ৰিপুৰ-ঘাতনৰ যুদ্ধত, হিৰণ্যকশিপুৰ সৈতে সমৰত, আৰু আন সকলো অসুৰ-বধত ঘটিছিল।

Verse 26

शोभितासि तथैवाद्य शोभस्व समयं स्मर नीलस्वेतामिमान्दृष्ट्वा नश्यन्त्वाशु नृपारयः

তুমি আজিও শোভিত; অধিক দীপ্ত হওঁ—প্ৰতিজ্ঞাৰ সময় স্মৰণ কৰা। এই নীল-শ্বেত চিহ্ন দেখি ৰজাৰ শত্রুসকল শীঘ্ৰে নাশ হওক।

Verse 27

व्याधिभिर्विविधैर् घोरैः शस्त्रैश् च युधि निर्जिताः पूतना रेवती लेखा कालरात्रीति पठ्यते

যিসকল ভয়ংকৰ বিভিন্ন ব্যাধিত পীড়িত, আৰু যিসকল যুদ্ধত অস্ত্ৰৰ দ্বাৰা পৰাজিত—তেওঁলোকৰ বাবে ‘পূতনা, ৰেৱতী, লেখা, কালৰাত্ৰি’ এই নামসমূহ পাঠ কৰা হয়।

Verse 28

दहन्त्वाशु रिपून् सर्वान्पताके त्वामुपाश्रिताः सर्वमेधे महायज्ञे देवदेवेन शूलिना

হে পতাকা! আমি যিসকল তোমাৰ আশ্ৰয় লৈছোঁ, তুমি সকলো শত্রুক শীঘ্ৰে দহা—যেনেকৈ সৰ্বমেধ মহাযজ্ঞত দেবদেৱ শূলধাৰীয়ে (তোমাক) শক্তি দিছিল।

Verse 29

शर्वेण जगतश् चैव सारेण त्वं विनिर्मितः नन्दकस्यापरां मूर्तिं स्मर शत्रुनिवर्हण

তুমি শৰ্ব (শিৱ) দ্বাৰা আৰু জগতৰ সাৰ দ্বাৰা নিৰ্মিত। হে শত্রুনিবাৰক, নন্দকৰ অপৰ (অন্য) মূৰ্তি স্মৰণ কৰা।

Verse 30

नीलोत्पलदलश्याम कृष्ण दुःस्वप्ननाशन असिर्विशसनः खड्गस्तीक्ष्णधारो दुरासदः

নীল পদুমৰ পাঁত যেন শ্যাম, কৃষ্ণ; দুঃস্বপ্ননাশক; ছেদনকাৰী অসি, সংহাৰক খড়্গ—তীক্ষ্ণধাৰ আৰু দুঃসাধ্য।

Verse 31

औगर्भो विजयश् चैव धर्मपालस्तथैव च इत्यष्टौ तव नामानि पुरोक्तानि स्वयम्भुवा

‘ঔগর্ভ’, ‘বিজয়’ আৰু ‘ধৰ্মপাল’—এইদৰে তোমাৰ এই আঠটা নাম পূৰ্বে স্বয়ম্ভূ (ব্ৰহ্মা)য়ে ঘোষণা কৰিছিল।

Verse 32

नक्षत्रं कृत्तिका तुभ्यं गुरुर्देवो महेश्वरः हिरण्यञ्च शरीरन्ते दैवतन्ते जनार्दनः

তোমাৰ নক্ষত্ৰ কৃত্তিকা; তোমাৰ গুৰু-দেৱ মহেশ্বৰ। তোমাৰ দেহতত্ত্ব হিৰণ্য (সোণ), আৰু তোমাৰ অধিদেৱ জনাৰ্দন (বিষ্ণু)।

Verse 33

राजानं रक्ष निस्त्रिंश सबलं सपुरन्तथा पिता पितामहो देवः स त्वं पालय सर्वदा

হে নিস্ত্ৰিংশ (খড়্গ), ৰজাক ৰক্ষা কৰা; সৈন্য আৰু নগৰকো ৰক্ষা কৰা। পিতা-পিতামহস্বৰূপ দেৱ হৈ তুমি সদায় পালন-ৰক্ষা কৰা।

Verse 34

शर्मप्रदस्त्वं समरे वर्मन् सैन्ये यशो ऽद्य मे रक्ष मां रक्षणीयो ऽहन्तवानघ नमो ऽस्तु ते

হে বৰ্মন (কবচ), তুমি সমৰত ক్షেম-সুৰক্ষা দিওঁতা। সৈন্যত আজি মোৰ যশ ৰক্ষা কৰা; ৰক্ষণীয় মোক ৰক্ষা কৰা। হে অনঘ, শত্রুহন্তা—তোমাক নমস্কাৰ।

Verse 35

दुन्दुभे त्वं सपत्नानां घोषाद्धृदयकम्पनः भव भूमिसैन्यानां यथा विजयवर्धनः

হে যুদ্ধ-দুন্দুভি! তোমাৰ প্ৰতিধ্বনিময় ঘোষে শত্রুসকলৰ হৃদয় কঁপোৱা; আৰু ভূমিৰ সেনাসকলৰ বাবে বিজয়-বর্ধক হোৱা।

Verse 36

यथा जीमूतघोषेण हृष्यन्ति वरवारणाः तथास्तु तव शब्देन हर्षो ऽस्माकं मुदावह

যেনেকৈ মেঘগর্জনত উৎকৃষ্ট হাতীসকল হর্ষিত হয়, তেনেকৈ তোমাৰ শব্দে আমাৰো হর্ষ হওক; সি আমাক মুদা দিওক।

Verse 37

यथा जीमूतशब्देन स्त्रीणां त्रासो ऽभिजायते तथा तु तव शब्देन त्रस्यन्त्वस्मद्द्विषो रणे

যেনেকৈ মেঘৰ শব্দত নাৰীসকলৰ ভয় জন্মে, তেনেকৈ তোমাৰ শব্দে ৰণত আমাৰ শত্রুসকল ভীত হওক।

Verse 38

मन्त्रैः सदार्चनीयास्ते योजनीया जयादिषु घृतकम्बलविष्णादेस्त्वभिषेकञ्च वत्सरे

তেওঁলোকক মন্ত্রেৰে সদায় পূজা কৰিব লাগে, আৰু ‘জয়’ আদি ক্ৰিয়াত তেওঁলোকক নিয়োগ কৰিব লাগে; লগতে বছৰৰ ভিতৰত ঘৃতকম্বল, বিষ্ণু আদি সত্তাৰ অভিষেকো কৰিব লাগে।

Verse 39

राज्ञो ऽभिषेकः कर्तव्यो दैवज्ञेन पुरोधसा

ৰাজাৰ অভিষেক দেৱজ্ঞানী (দৈৱজ্ঞ) পুৰোহিতে সম্পন্ন কৰিব লাগে।

Frequently Asked Questions

The chapter gives applied mantra-sets (prayoga) for specific royal/martial objects—parasol, horse, banner, sword, armor, drum—linking each to particular deities and desired outcomes (victory, health, stability, enemy-destruction), and concludes with procedural notes on regular worship and abhiṣeka.

It frames political and martial instruments as dharmic sacraments: success in rule and battle is pursued through truth, mantra, and deity-alignment, while ethical cautions (falsehood for land, turning away from duty) ensure that power remains accountable to dharma—integrating bhukti with spiritual discipline.