Adhyaya 264
Veda-vidhana & VamshaAdhyaya 26418 Verses

Adhyaya 264

Chapter 264 — Dikpālādi-snāna (Bathing rites for the Dikpālas and associated deities)

অগ্নিয়ে বসিষ্ঠক সৰ্বকাৰ্যসাধক শান্তিদায়ক স্নানবিধি শিকায়—নদীতীৰ, হ্ৰদ, গৃহ, মন্দিৰ বা তীৰ্থত বিষ্ণু আৰু গ্ৰহসমূহক আহ্বান কৰি স্নান কৰিব লাগে। পৰিস্থিতি অনুসাৰে ফল নিৰ্দিষ্ট—জ্বৰ আৰু গ্ৰহপীড়া (বিশেষকৈ বিনায়ক-গ্ৰহদোষ) শমন, ছাত্ৰসকলৰ মঙ্গল, জয়কামীৰ বিজয়, গৰ্ভপাত দোষত পদ্মপুখুৰীত স্নান, আৰু বাৰে বাৰে নবজাত হানি হ’লে অশোক গছৰ ওচৰত স্নান। কালনিৰ্বাচনত বৈষ্ণৱ দিন আৰু চন্দ্ৰ ৰেৱতী বা পুষ্য নক্ষত্ৰত থাকিলে শ্ৰেষ্ঠ; আগতে সাতদিনীয়া উৎসাদন-শোধন বিধান আছে। দ্ৰব্যবিধিত ঔষধি-চূৰ্ণ আৰু সুগন্ধি দ্ৰব্য, যৱচূৰ্ণযুক্ত পঞ্চগব্যেৰে উদৱৰ্তন, আৰু কুম্ভত ঔষধিৰ সংস্কাৰ উল্লেখিত। শেষত দিশা-বিদিশাত স্নানমণ্ডল নিৰ্মাণ কৰি হৰ, ইন্দ্ৰ আৰু দিক্পালসকলক অস্ত্ৰ-পরিবাৰসহ লিখি/স্থাপন কৰি, বিষ্ণু আৰু ব্ৰাহ্মণ পূজা আৰু নিৰ্দিষ্ট আহুতিৰে হোম কৰা হয়। উপসংহাৰত ইন্দ্ৰাভিষেকৰ ফলত দৈত্যজয়ৰ দৃষ্টান্ত দি, সংঘৰ্ষাৰম্ভত বিশেষকৈ শুভসিদ্ধিৰ ধাৰ্মিক উপায় হিচাপে এই স্নান প্ৰতিপাদিত।

Shlokas

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे देवपूजावैश्वदेवबलिर्नाम त्रिषष्ट्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ चतुःषष्ठ्यधिअकद्विशततमो ऽध्यायः दिक्पालादिस्नानं अग्निर् उवाच सर्वार्थसाधनं स्नानं वक्ष्ये शान्तिकरं शृणु स्नापयेच्च सरित्तीरे ग्रहान् विष्णुं विचक्षणः

এইদৰে অগ্নি মহাপুৰাণত ‘দেৱপূজা, বৈশ্বদেৱ আৰু বলি’ নামৰ ২৬৩তম অধ্যায় সমাপ্ত। এতিয়া ২৬৪তম অধ্যায়—‘দিকপালাদি স্নানবিধি’ আৰম্ভ। অগ্নি ক’লে: “সৰ্বাৰ্থসাধক আৰু শান্তিদায়ক স্নান মই ক’ম, শুনা। বিবেকী ব্যক্তিয়ে নদীতীৰত বিষ্ণু আৰু গ্ৰহদেৱতাক স্মৰণ কৰি স্নান কৰিব।”

Verse 2

सौरभेया इति क , घ , छ , ञ च पुष्पराशय इति ज , ट च देवालये ज्वरार्त्यादौ विनायकग्रहार्दिते विद्यार्थिनो ह्रदे गेहे जयकामस्य तीर्थके

‘সৌৰভেয়া’ নাম-গোষ্ঠী ক, ঘ, ছ, ঞ আদি অক্ষৰে আৰম্ভ হোৱা লোকৰ বাবে; আৰু ‘পুষ্পৰাশয়’ নাম-গোষ্ঠী জ আৰু ট আদি অক্ষৰে আৰম্ভ হোৱা লোকৰ বাবে। এইবোৰ দেৱালয়ত, জ্বৰাদি কষ্টত, বিনায়ক-গ্ৰহপীড়িতৰ বাবে, শিক্ষাৰ্থীৰ বাবে, হ্ৰদত, ঘৰত, জয়কামী ব্যক্তিৰ বাবে আৰু তীৰ্থত প্ৰয়োগযোগ্য।

Verse 3

पद्मिन्यां स्नापयेन्नारीं गर्भो यस्याः स्रवेत्तथा अशोकसन्निधौ स्नायाज्जातो यस्या विनश्यति

যাৰ গৰ্ভ স্ৰৱি নষ্ট হৈ থাকে, সেই নাৰীক পদ্ম-সৰোবৰত স্নান কৰাব লাগে। আৰু যাৰ নবজাত সন্তান বাৰে বাৰে জন্ম লৈ নষ্ট হয়, সি অশোক গছৰ সন্নিধিত স্নান কৰক।

Verse 4

पुष्पार्थिनाञ्च पुष्पाढ्ये पुत्रार्थिनाञ्च सागरे गृहसौभाग्यकामानां सर्वेषां विष्णुसन्निधौ

ফুল বিচৰা লোকসকলে পুষ্পসমৃদ্ধ ঠাই আশ্ৰয় কৰিব; পুত্ৰ বিচৰা লোকসকলে সাগৰ (স্নানাৰ্থে) আশ্ৰয় কৰিব; আৰু গৃহসৌভাগ্য কামনা কৰাসহ সকলোয়ে বিষ্ণুৰ সন্নিধিতেই সিদ্ধি লাভ কৰে।

Verse 5

वैष्णवे रेवतीपुष्ये सर्वेषां स्नानमुत्तमं स्नानकामस्य सप्ताहम्पूर्वमुत्सादनं स्मृतं

বৈষ্ণৱ দিনত—চন্দ্ৰ ৰেৱতী বা পুষ্য নক্ষত্ৰত থাকোঁতে—সকলৰ বাবে স্নান উত্তম বুলি কোৱা হৈছে। স্নান কামনা কৰোঁতাৰ বাবে সাত দিন আগতে উৎসাদন (লেপন-শোধন) কৰাটো স্মৃত।

Verse 6

पुनर् नवां रोचनाञ्च शताङ्गं गुरुणी त्वचं मधूकं रजनी द्वे च तगरन्नागकेशरम्

পুনৰ্নৱা, ৰোচনা, শতাঙ্গ, গুরুণীৰ ত্বক (ছাল), মধূক, ৰজনীৰ দুটা প্ৰকাৰ, তগৰ আৰু নাগকেশৰ—এইবোৰো (মিশ্ৰণত) যোগ কৰা।

Verse 7

अम्बरीञ्चैव मञ्जिष्ठां मांसीयासकमर्दनैः प्रियङ्गुसर्षपं कुष्ठम्बलाम्ब्राह्मीञ्च कुङ्कुमं

অম্বৰী, মঞ্জিষ্ঠা, মাংসী, ইয়াসক আৰু মর্দন; লগতে প্ৰিয়ঙ্গু, সৰ্ষে, কুষ্ঠ, বালা, ব্ৰাহ্মী আৰু কুঙ্কুম—এইবোৰো (লেপত) লোৱা।

Verse 8

पञ्चगव्यं शक्तुमिश्रं उद्वर्त्य स्नानमाचरेत् मण्डले कर्णिकायाञ्च विष्णुं ब्राह्मणमर्चयेत्

পঞ্চগব্যক ভাজা যৱৰ গুঁড়ি (শক্তু) মিহলাই দেহত উবটনৰ দৰে ঘঁহি শুদ্ধিৰ বাবে স্নান কৰিব। তাৰ পিছত মণ্ডলত, বিশেষকৈ কৰ্ণিকাত, বিষ্ণুৰ পূজা আৰু ব্ৰাহ্মণক সন্মান কৰিব।

Verse 9

दक्षे वामे हरं पूर्वं पत्रे पूर्वादिके क्रमात् लिखेदिन्द्रादिकान्देवान् सायुधान् सहबान्धवान्

সোঁ আৰু বাঁওফালে প্ৰথমে হৰ (শিৱ) লিখিব। তাৰ পিছত পদ্মপত্ৰত পূব দিশৰ পৰা ক্ৰমে ইন্দ্ৰ আদি দেৱতাক তেওঁলোকৰ অস্ত্ৰসহ আৰু সহচৰ-পরিজনসহ অঙ্কিত কৰিব।

Verse 10

स्नानमण्डलकान् दिक्षु कुर्याच्चैव विदिक्षु च विष्णुब्रह्मेशशक्रादींस्तदस्त्राण्यर्च्य होमयेत्

দিশা আৰু বিদিশাত স্নান-মণ্ডল স্থাপন কৰিব। বিষ্ণু, ব্ৰহ্মা, ঈশ (শিৱ), শক্র (ইন্দ্ৰ) আদি আৰু তেওঁলোকৰ অস্ত্ৰ-মন্ত্ৰ পূজা কৰি তাৰ পিছত হোম কৰিব।

Verse 11

एकैकस्य त्वष्टशतं समिधस्तु तिलान् धृतं भद्रः सुभद्रः सिद्धार्थः कलसाः पुष्टिवर्धनाः

প্ৰত্যেক ক্ৰিয়াৰ বাবে সমিধা হ’ব আঠশো; তিল আৰু ঘৃত আহুতি দিব। কলসসমূহ ‘ভদ্ৰ’, ‘সুভদ্ৰ’ আৰু ‘সিদ্ধাৰ্থ’ নামে বিন্যাসিত—যি পুষ্টি আৰু সমৃদ্ধি বৃদ্ধি কৰে।

Verse 12

अमोघश्चित्रभानुश् च पर्जन्यो ऽथ सुदर्शनः स्थापयेत्तु वटानेनान् साश्विरुद्रमरुद्गणान्

‘অমোঘ’, ‘চিত্ৰভানু’, ‘পৰ্জন্য’ আৰু তাৰ পিছত ‘সুদৰ্শন’—এইসকলক এই বট-বিন্যাস অনুসাৰে স্থাপন কৰিব; লগতে অশ্বিনীদ্বয়, ৰুদ্র আৰু মৰুদ্গণকো।

Verse 13

सहवाहनानिति घ , ज च विश्वे देवस् तथा दैत्या वसवो मुनयस् तथा आवेशयन्तु सुप्रीतास् तथान्या अपि देवताः

“বাহনসহ” — ‘ঘ’ আৰু ‘জ’ এই বিধিও তেনেদৰে। বিশ্বেদেৱ, দৈত্য, বসু আৰু মুনিসকল প্ৰসন্ন হৈ এই কৰ্ম/মণ্ডলত প্ৰৱেশ কৰক; আন দেৱতাসকলেও তদ্ৰূপ কৰক।

Verse 14

ओषधीर् निक्षिपेत् कुम्भे जयन्तीं विजयां जयां शतावरीं शतपुष्पां विष्णुक्रान्तापराजिताम्

কুম্ভত ঔষধি থ’ব লাগে—জয়ন্তী, বিজয়া, জয়া, শতাবৰী, শতপুষ্পা আৰু বিষ্ণুক্ৰান্তা (অপৰাজিতা)।

Verse 15

ज्योतिष्मतीमतिबलाञ्चन्दनोशीरकेशरं कस्तूरिकाञ्च कर्पूरं बालकं पत्रकं त्वचं

জ্যোতিষ্মতী, অতিবলা, চন্দন, উশীৰ, কেশৰ, কস্তূৰী, কৰ্পূৰ, বালক, পত্রক আৰু ত্বক—এই দ্ৰব্যসমূহ গ্ৰহণ কৰিব লাগে।

Verse 16

जातीफलं लवङ्गञ्च मृत्तिकां पञ्चगव्यकं भद्रपीठे स्थितं साध्यं स्नापयेयुर्द्विजा बलात्

জায়ফল, লৱংগ, মৃৎ আৰু পঞ্চগব্যসহ—ভদ্ৰপীঠত স্থিত সাধ্যক দ্বিজসকলে দৃঢ়ভাৱে স্নাপন/অভিষেক কৰাব।

Verse 17

राजाभिषेकमन्त्रोक्तदेवानां होमकाः पृथक् पूर्णाहुतिन्ततो दत्वा गुरवे दक्षिणां ददेत्

ৰাজাভিষেক-মন্ত্ৰত উল্লিখিত দেৱতাসকলৰ বাবে পৃথক পৃথক হোম কৰিব লাগে; তাৰ পিছত পূৰ্ণাহুতি দি গুৰুক দক্ষিণা দিব লাগে।

Verse 18

इन्द्रो ऽभिषिक्तो गुरुणा पुरा दैत्यान् जघान ह दिक्पालस्नानङ्कथितं संग्रामादौ जयादिकं

গুৰুৰ দ্বাৰা পূৰ্বে অভিষিক্ত ইন্দ্ৰে একদা দৈত্যসকলক বধ কৰিছিল। সেয়ে দিক্‌পাল-স্নান বিধান কোৱা হ’ল—যি যুদ্ধৰ আৰম্ভণিতেই জয় আদি মঙ্গলফল প্ৰদান কৰে।

Frequently Asked Questions

It is presented as sarvārtha-sādhana and śānti-kara: a bath that accomplishes aims (health, prosperity, victory) while pacifying disturbances, especially those linked to grahas and directional forces.

The chapter states that bathing is best for everyone on a Vaiṣṇava day when the Moon is in Revatī or Puṣya.

It combines Vishnu-centered worship (including honoring a brahmana) with precise mandala construction, directional deity inscription, specified offerings, kalasha arrangements, and homa—showing Agneya Vidya as both bhakti-aligned and shastrically engineered.

For miscarriage: bathing in a lotus-pond; for repeated newborn loss: bathing near an Ashoka tree—each tying place-specific sanctity to desired outcomes.

Indra’s consecration by his guru and subsequent victory over Daityas serves as a precedent (itihasa-style proof) that abhiṣeka/snana rites empower success, especially for victory at the start of battle.