Adhyaya 278
अध्याय २७८: सिद्धौषधानि (Siddha Medicines / Perfected Remedies)
এই অধ্যায়ত বংশকথাৰ পৰা আঁতৰি পবিত্ৰ প্ৰয়োগশাস্ত্ৰ আয়ুৰ্বেদৰ সাৰ বৰ্ণিত হৈছে। অগ্নি কয়—যমে সুশ্ৰুতক উপদেশ দিয়া আৰু দেৱ ধন্বন্তৰিয়ে প্ৰকাশ কৰা এই মৃতসঞ্জীৱনী-স্বৰূপ জীৱন-ৰক্ষাকাৰী বিদ্যা। সুশ্ৰুত মানুহ আৰু পশুৰ ৰোগনাশক চিকিৎসা, মন্ত্ৰ আৰু প্ৰাণ-প্ৰতিসন্ধান সক্ষম উপায় বিচাৰে। ধন্বন্তৰি জ্বৰত উপবাস, যবাগূ, তিক্ত কষায় আৰু ধাপেধাপে চিকিৎসা; দিশা-নীতিত বমন নে বিৰেচন নিৰ্ণয়; আৰু অতিসাৰ, গুল্ম, জঠৰ, কুষ্ঠ, মেহ, ৰাজযক্ষ্মা, শ্বাস-কাস, গ্ৰহণী, অৰ্শ, মূত্ৰকৃচ্ছ্ৰ, ছৰ্দি, তৃষ্ণা, বিসৰ্প, বাত-শোণিত আদি ৰোগত পথ্য আহাৰ নিৰ্দেশ দিয়ে। নস্য, কৰ্ণপূৰণ, অঞ্জন-লেপে নাক-কাণ-চকুৰ ৰক্ষা; ৰসায়ন/বাজীকৰণত ৰাতি মধু-ঘৃত আৰু শতাবৰী-যোগ; ঘাঁ-চিকিৎসা, সূতিকাৰক্ষা, আৰু সাপ-বিছা-কুকুৰৰ বিষৰ প্ৰতিষেধো আছে। শেষত পঞ্চকৰ্মত বিৰেচনৰ বাবে ত্ৰিবৃত, বমনৰ বাবে মদন, আৰু দোষানুসাৰে তেল-ঘি-মধু উত্তম বাহক বুলি কোৱা হৈছে।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे पुरुवंशवर्णनं नाम सप्तसप्तत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथाष्टसप्तत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः सिद्धौषधानि अग्निर् उवाच आयुर्वेदं प्रवक्ष्यामि सुश्रुताय यमब्रवीत् देवो धन्वन्तरिः सारं मृतसञ्जीवनीकरं
এইদৰে অগ্নি মহাপুৰাণত “পুরুবংশবৰ্ণন” নামৰ ২৭৭তম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল। এতিয়া ২৭৮তম অধ্যায়—“সিদ্ধ ঔষধ”—আৰম্ভ। অগ্নি ক’লে: মই আয়ুৰ্বেদ ব্যাখ্যা কৰিম—যমে সুশ্ৰুতক যি কৈছিল; দেৱ ধন্বন্তৰিয়ে প্ৰকাশ কৰা সেই সাৰ, ‘মৃতসঞ্জীৱনী’ জীৱন-প্ৰদায়ক তত্ত্ব।
Verse 2
सुश्रुत उवाच आयुर्वेदं मम ब्रूहि नराश्वेभरुगर्दनम् सिद्धयोगान्सिद्धमन्त्रान्मृतसञ्जीवनीकरान्
সুশ্ৰুতে ক’লে: মোক আয়ুৰ্বেদ কওক—যি মানুহ, ঘোঁৰা আৰু হাতীৰ ৰোগ নাশ কৰে; লগতে সিদ্ধ যোগ (ঔষধ-প্ৰয়োগ) আৰু সিদ্ধ মন্ত্ৰসমূহো, যিবোৰ ‘মৃতসঞ্জীৱনী’ হৈ মৃতকো জীৱন ঘূৰাই দিয়ে।
Verse 3
धन्वन्तरिर् उवाच रक्षन् बलं हि ज्वरितं लङ्घितं भोजयेद्भिषक् सविश्वं लाजमण्डन्तु तृड्ज्वरान्तं शृतं जलम्
ধন্বন্তৰিয়ে ক’লে: ৰোগীৰ বল ৰক্ষা কৰি চিকিৎসকে জ্বৰাক্ৰান্তজনক লঙ্ঘন (উপবাস/হালকা আহাৰ)ৰ পাছত আহাৰ দিব লাগে। ‘বিশ্ব’ (শুকান আদা) মিহলি লাজ-মণ্ড (চাউলৰ মাড়) দিব লাগে; আৰু তৃষ্ণা-জ্বৰ শমাবলৈ সেদ্ধ পানী পান কৰাব লাগে।
Verse 4
मुस्तपर्पटकोशीरचन्दनोदीच्यनागरैः षडहे च व्यतिक्रान्ते तित्तकं पाययेद्ध्रुवं
মুস্তা, পৰ্পট, উশীৰ, চন্দন, উদীচ্য আৰু নাগৰ (শুঁঠ) সৈতে—ছয় দিন পাৰ হ’লে—নিশ্চয়কৈ (ৰোগীক) তিক্তক ক্বাথ পান কৰাব লাগে।
Verse 5
स्नेहयेत्तक्तदोषन्तु ततस्तञ्च विरेचयेत् जीर्णाः षष्टिकनीवाररक्तशालिप्रमोदकाः
তক্ৰজনিত দোষত পীড়িত ৰোগীক প্ৰথমে স্নেহন কৰাব লাগে; তাৰ পাছত বিৰেচন কৰাব লাগে। চিকিৎসাৰ পাছৰ আহাৰত পুৰণি ষষ্টিক চাউল, নীবার চাউল, ৰক্তশালি চাউল আৰু হালকা প্ৰমোদক (পিঠা) উপকাৰী।
Verse 6
तद्विधास्ते ज्वरेष्विष्टा यवानां विकृतिस् तथा मुद्गा मसूराश् च णकाः कुलत्थाश् च सकुष्ठकाः
এনেধৰণৰ প্ৰস্তুতি জ্বৰত উপযুক্ত; তদ্ৰূপ যৱৰ সংস্কৃত প্ৰয়োগ, আৰু মুদ্গ, মসুৰ, চণক, কুলত্থ—কুষ্ঠসহ প্ৰস্তুত—প্ৰশংসিত।
Verse 7
पक्वदोषन्त्विति ञ आटक्यो नारकाद्याश् च कर्कोटककतोल्वकम् पटोलं सफलं निम्बं पर्पटं दाडिमं ज्वरे
পক্বদোষযুক্ত জ্বৰত জ্ঞানীসকলে আাটকী-নাৰকাদি গণ, আৰু কর্কোটক- কটোল্বক নিৰ্দেশ কৰে; তদ্ৰূপ ফলসহ নিম্ব, পটোল, পৰ্পট আৰু দাডিম (ডালিম) জ্বৰত হিতকৰ।
Verse 8
अधोगे वमनं शस्तमूर्ध्वगे च विरेचनम् रक्तपित्ते तथा पानं षडङ्गं शुण्ठिवर्जितम्
ব্যাধি অধোগামী হলে বমন শস্ত, আৰু ঊর্ধ্বগামী হলে বিৰেচন। তদ্ৰূপ ৰক্তপিত্তত শুণ্ঠী বর্জিত ষড়ঙ্গ প্ৰস্তুতি পানীয় ৰূপে দিব লাগে।
Verse 9
शक्तुगोधूमलाजाश् च यवशालिमसूरकाः सकुष्ठचणका मुद्गा भक्ष्या गोधूमका हिताः
শক্তু (সত্তু), গম আৰু লাজা (ফুলা চাউল), লগতে যৱ, শালি চাউল, মসুৰ; কুষ্ঠসহ চণক আৰু মুদ্গ—এইবোৰ ভক্ষ্য। গমজাত আহাৰ হিতকৰ।
Verse 10
साधिता घृतदुग्धाभ्यां क्षौद्रं वृषरसो मधु अतीसारे पुराणानां शालीनां भक्षणं हितं
অতিসাৰ ৰোগত ঘিউ আৰু গাখীৰৰ দ্বাৰা প্ৰস্তুত, মৌ আৰু বাসক পাতৰ ৰস সেৱন তথা পুৰণি শালি ধানৰ ভাত খোৱাটো হিতকাৰী।
Verse 11
अनभिष्यन्दि यच्चान्नं लोध्रवल्कलसंयुतम् मारुतं वर्जयेद् यत्नः कार्यो गुल्मेषु सर्वथा
যি অন্ন অভিয়ষ্যন্দি নহয় (স্ৰোত ৰোধক নহয়) আৰু লোধ্ৰ গছৰ ছাল যুক্ত, তাক গ্ৰহণ কৰিব লাগে; গুল্ম ৰোগত বায়ু (বাত) বৰ্জন কৰিবলৈ যত্নপৰ হোৱা উচিত।
Verse 12
वाट्यं क्षीरेण चाश्नीयाद्वास्तूकं घृतसाधितं गोधूमशालयस्तिक्ता हिता जठरिणामथ
উদাৰ ৰোগীয়ে গাখীৰৰ সৈতে বাট্য (যৱৰ খাদ্য) আৰু ঘিউত ৰন্ধা বতুৱা শাক খোৱা উচিত। ঘেঁহু, শালি ধান আৰু তিতা দ্ৰব্য এওঁলোকৰ বাবে হিতকাৰী।
Verse 13
गोधूमशालयो मुद्गा ब्रह्मर्क्षखदिरो ऽभया पञ्चकोलञ्जाङ्गलाश् च निम्बधात्र्यः पटोलकाः
ঘেঁহু, শালি ধান, মুগ, খৈৰ, শিলিখা, পঞ্চকোল, জাঙ্গল মাংস, নিম, আমলখি আৰু পটল (হিতকাৰী বুলি কোৱা হৈছে)।
Verse 14
मातुलङ्गरसाजातिशुष्कमूलकसैन्धवाः कुष्ठिनाञ्च तथा शस्तं पानार्थे खदिरोदकं
কুষ্ঠ ৰোগীৰ বাবে জৰা টেঙাৰ ৰস, মালতী ফুল, শুকান মূলা, সৈন্ধৱ লৱণ আৰু পান কৰিবলৈ খৈৰৰ পানী শ্ৰেষ্ঠ।
Verse 15
मसूरसुद्गौ पेयार्थे भोज्या जिर्णाश् च शालयः निम्बपर्पटकैः शाकैर् जाङ्गलानां तथा रसः
পেয়া (পাতলীয়া জাউ) প্ৰস্তুত কৰিবলৈ মসুৰ আৰু মুগ উপযোগী; পুৰণি শালি-চাউলও ভোজনীয়। নিম আৰু পৰ্পটকযুক্ত শাক প্ৰশস্ত, আৰু জাঙ্গল (শুষ্ক ভূমি) প্ৰাণীৰ মাংস-ৰস/ঝোলও পাথ্য।
Verse 16
विडङ्गं मरिचं मुस्तं कुष्ठं लोध्रं सुवर्चिका मनःशिला च वालेयः कुष्ठहा मूत्रपेषितः
বিদঙ্গ, মৰিচ, মুস্তা, কুষ্ঠ, লোধ্ৰ, সুবর্চিকা আৰু মনঃশিলা—ইয়াৰ সৈতে বালেয় মূত্ৰত পিহি ল’লে কুষ্ঠ (দীৰ্ঘ চর্মৰোগ) নাশক যোগ হয়।
Verse 17
अपूपकुष्ठकुल्माषयवाद्या मेहिनां हिताः यवान्नविकृतिर्मुद्गा कुलत्था जीर्णशालयः
মেহ (প্ৰমেহ) ৰোগীৰ বাবে অপূপ (পক্বান্ন), কুল্মাষ (ভাজা দাল-ধান্য), যৱ আদি আধাৰিত খাদ্য হিতকৰ। যৱান্নৰ বিকৃতি, মুগ, কুলত্থ আৰু পুৰণি শালি-চাউলও পাথ্য।
Verse 18
तिक्तरुक्षाणि शाकानि तिक्तानि हरितानि च तैलानि तिलशिग्रुकविभीतकेङ्गुदानि च
তিক্ত আৰু ৰুক্ষ শাক, লগতে তিক্ত সেউজীয়া শাকপাত; আৰু তেল—তিল, শিগ্ৰু (চজিনা), বিভীতক আৰু ইঙ্গুদী তেল—ব্যৱহাৰযোগ্য।
Verse 19
मुद्गाः सयवगोधूमा धान्यं वर्षस्थतञ्च यत् जाङ्गलस्य रसः शस्तो भोजने राजयक्ष्मिणां
ৰাজযক্ষ্মা (ক্ষয়) ৰোগীৰ বাবে মুগ, যৱ আৰু গোধূমসহ ধান্য, আৰু বৰ্ষাকালজুৰি সঞ্চিত ধান্য হিতকৰ। ভোজনত জাঙ্গল প্ৰাণীৰ মাংস-ৰস/ঝোলও প্ৰশস্ত।
Verse 20
कौलत्थमौद्गको रास्नाशुष्कमूलकजाङ्गलैः पूपैर् वा विस्करैः सिद्धैर् दधिदाडिमसाधितैः
কুলত্থ আৰু মুদ্গ (মুগ) ৰাস্না, শুকান মূলা আৰু জাংগল (শুষ্ক বনাঞ্চলীয়) জন্তুৰ মাংসৰ সৈতে ৰান্ধি; অথবা পূপ (পুৱা) বা বিস্কৰ (হালকা বনপক্ষী) ভালদৰে সিদ্ধ কৰি দধি আৰু দাড়িম (ডালিম) দি সংস্কৃত কৰিলে—ই চিকিৎস্য আহাৰ হিচাপে প্ৰশস্ত।
Verse 21
मातुलङ्गरसक्षौद्रद्राक्षाव्योषादिसंस्कृतैः यवगोधूमशाल्यन्नैर् भोजयेच्छ्वासकासिनं
মাতুলঙ্গ-ৰস, ক্ষৌদ্ৰ (মধু), দ্ৰাক্ষা আৰু ব্যোষ (ত্রিকটু) আদি দি সংস্কৃত যৱ, গোধূম আৰু শালি-চাউলৰ অন্নে শ্বাস-কাস ৰোগীক ভোজন কৰাব লাগে।
Verse 22
दषमूलवलारास्नाकुलत्थैर् उपसाधिताः पेयाः पूपरसाः क्वाथाः श्वासहिक्कानिवारणाः
দশমূল, বলা, ৰাস্না আৰু কুলত্থেৰে উপসাধিত পেয়া (মাণ্ড), পূপ-ৰস (পুৱাৰ সাৰ/সুপ) আৰু ক্বাথ—এইবোৰ শ্বাস আৰু হিক্কা (হেঁচকি) নিবারক।
Verse 23
शुष्कमूलककौलत्थमूलजाङ्गलजैरसैः यवगोधूमशाल्यन्नं जीर्णम् सोशीरमाचरेत्
শুকান মূলা, কুলত্থ, ঔষধীয় মূল আৰু জাংগল (বনীয়া) জন্তুৰ মাংস-ৰস/সুপৰ সৈতে যৱ, গোধূম আৰু শালি-চাউলৰ ভালদৰে জীর্ণ হোৱা অন্ন গ্ৰহণ কৰিব লাগে; আৰু উশীৰা (খাস) সহ সেবনীয়।
Verse 24
सोथवान् सगुडां पथ्यां खादेद्वा गुडनागरम् तक्रञ्च चित्रकञ्चोभौ ग्रहणीरोगनाशनौ
শোথ (ফুলা) থকা লোকে গুড় মিহলি পথ্যা (হৰীতকী) খাব; অথবা গুড়ৰ সৈতে নাগৰ (শুঁঠ) গ্ৰহণ কৰিব। তক্র (ছাছ) আৰু চিত্ৰক—উভয়েই—গ্ৰহণী-ৰোগনাশক।
Verse 25
पुराणयवगोधूमशालयो जङ्गलो रसः मुद्गामलकखर्जूरमृद्वीकावदराणि च
পুৰণি যৱ, গম আৰু শালি-চাউল; জাংগল (শুষ্কভূমি) প্ৰকাৰৰ জন্তুৰ মাংস-ৰস; আৰু মুগ, আমলখী, খেজুৰ, কিচমিচ আৰু বদৰী (বৰই)—এই সকলো পাথ্য আহাৰ বুলি প্ৰশংসিত।
Verse 26
मधु सर्पिः पयः शक्रं निम्बपर्पटकौ वृषम् तक्रारिष्टाश् च शस्यन्ते सततं वातरोगिणाम्
বাতৰোগীৰ নিয়মিত সেবনৰ বাবে মধু, ঘিউ, গাখীৰ, শক্র (বলবর্ধক পানীয়), নিম আৰু পৰ্পটক, বৃষ (বাসা) আৰু তক্ৰ-আধাৰিত অৰিষ্ট (গাঁজন-ঔষধ) প্ৰশংসিত।
Verse 27
हृद्रोगिणो विरेच्यास्तु पिप्पल्यो हिक्किनां हिताः तक्रावलालसिन्धूनि मुक्तानि शिशिराम्भसा
হৃদৰোগীৰ ক্ষেত্ৰত বিৰেচন (শোধন) কৰা উচিত; হিক্কা (হেঁচকি) থকা লোকৰ বাবে পিপ্পলী হিতকৰ। তক্ৰ, আৱলালা (টেঙা মাড়) আৰু সৈন্ধৱ লৱণ—ঠাণ্ডা পানীত গুলি সেবন কৰিব লাগে।
Verse 28
मुक्ताः सौवर्चलाजादि मद्यं शस्तं मदात्यये सक्षौद्रपयसा लाक्षां पिवेच्च क्षतवान्नरः
মদাত্যয় (অতি নেশা) দূৰ কৰিবলৈ মুক্তা, সৌৱৰ্চল আদি দ্ৰব্যেৰে সংস্কৃত মদ্য প্ৰশংসিত। আৰু ক্ষতগ্ৰস্ত পুৰুষে মধু আৰু গাখীৰৰ সৈতে লাক্ষা পান কৰিব।
Verse 29
भद्राविष्टाश्चेति ख सदामये इति ञ दमात्यये इति ट क्षयं मांसरसाहारो वह्निसंरक्षणाज्जयेत् शालयो भोजने रक्ता नीवारकलमादयः
পাঠভেদ: ‘ভদ্ৰাৱিষ্টাশ্চ’—(খ), ‘সদাময়ে’—(ঞ), ‘দমাত্যয়ে’—(ট)। ক্ষয় ৰোগ মাংস-ৰসক আহাৰ হিচাপে গ্ৰহণ আৰু জঠৰাগ্নি সংৰক্ষণ/বর্ধনৰ দ্বাৰা জয় কৰিব পাৰি; আৰু ভোজনত ৰক্ত শালি-চাউল, নীবার, কলম আদি ধান্য ব্যৱহাৰ্য।
Verse 30
यवान्नविकृतिर्मासं शाकं सौवर्चलं शटी पथ्या तथैवार्शसां यन्मण्डं तक्रञ्च वारिणा
অৰ্শ (পাইলছ) ৰোগীৰ বাবে যৱ-অন্নৰ বিকৃতি, মাষ (উৰদ), শাক, সৌৱৰ্চল (ক’লা লৱণ), শটী আৰু পথ্যা হিতকাৰী; তদ্ৰূপ মণ্ড (চাউলৰ পাতল মাড়) আৰু তক্র (ছাছ) পানীৰ সৈতে সেবনে উপকাৰ কৰে।
Verse 31
मुस्ताभ्यासस् तथा लेपश्चित्रकेण हरिद्रया यवान्नविकृतिः शालिर्वास्तूकं ससुवर्चलम्
মুস্তাৰ নিয়মিত ব্যৱহাৰ আৰু চিত্ৰক-হৰিদ্ৰাৰে প্ৰস্তুত লেপ; যৱ-অন্নৰ বিকৃতি; লগতে শালি চাউল, বাস্তূক (বথুৱা শাক) সৌৱৰ্চলসহ—এইবোৰ হিতকাৰী উপায়।
Verse 32
त्रपुषर्वारुगोधूमाः क्षीरेक्षुघृतसंयुताः मूत्रकृच्छ्रे च शस्ताः स्युः पाने मण्डसुरादयः
মূত্ৰকৃচ্ছ্ৰ (মূত্ৰত্যাগত কষ্ট) হলে ত্ৰপুষ (লাউ), এৰ্ভাৰু (শসা) আৰু গোধূম (গম) দুধ, ইক্ষুৰস আৰু ঘৃতসহ গ্ৰহণ শ্ৰেয়; পানৰ বাবে মণ্ড, সুৰা আদি পেয় নিৰ্দেশিত।
Verse 33
लाजाः शक्तुस् तथा क्षौद्रं शून्यं मांसं परूषकम् वार्ताकुलावशिखिनश्छर्दिघ्नाः पानकानि च
লাজা (ফুলা চাউল), শক্তু (ভাজা শস্যৰ গুঁড়ি) আৰু ক্ষৌদ্ৰ (মধু); চৰ্বিহীন মাংস, পৰূষক ফল; লগতে বাৰ্তাক (বেঙেনা), কুলাৱ (বটেৰ) আৰু শিখিন (ময়ূৰ)ৰ প্ৰস্তুতি, আৰু উপযুক্ত পানক—এইবোৰ বমি-নিবারক।
Verse 34
शाल्यन्नन्तोयपयसी केवलोष्णे शृते ऽपि वा तृष्णाघ्ने मुस्तगुडयोर्गुटिका वा मुखे धृता
শালি চাউলৰ ৰন্ধা অন্ন পানী আৰু দুধসহ—অথবা কেৱল গৰম পানীত সিজালেও—তৃষ্ণা নিবারণ কৰে; অথবা মুস্তা আৰু গুড়ৰ সৰু গুটিকা মুখত ধৰি ৰাখিলে পিয়াহ শান্ত হয়।
Verse 35
यवान्नविकृतिः पूपं शुष्कमूलकजन्तथा शाकं पटोलवेत्राग्रमुरुस्तम्भविनाशनम्
যৱ-মাণ্ডৰ পৰা প্ৰস্তুত খাদ্য, যৱৰ পূপ (কেক), আৰু শুকান মূলক; লগতে শাক-প্ৰস্তুতি—বিশেষকৈ পটোল আৰু বেত্ৰাগ্ৰ (বেত/ইক্ষুৰ কোমল অগ্ৰভাগ)—উৰুস্তম্ভ, অৰ্থাৎ উৰুৰ জড়তা, নাশ কৰে বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 36
मुद्गाढकमसूराणां सतिलैर् जाङ्गलैरसैः ससैन्धवघृतद्राक्षाशुण्ठ्यामलककोलजैः
মুদ্গ, কুল্থ (হৰ্স-গ্ৰাম) আৰু মসুৰৰ ইউষ/ঝোল—তিলসহ, আৰু জাংগল (শুষ্কভূমিৰ) জন্তুৰ মাংসৰসৰ সৈতে—সৈন্ধৱ লৱণ, ঘৃত, দ্ৰাক্ষা, শুণ্ঠী, আমলখী আৰু কোল (বৰ) যোগ কৰি প্ৰস্তুত কৰা হয়।
Verse 37
यूषैः पुराणगोधूमयवशाल्यन्नमभ्यसेत् विसर्पी ससिताक्षौद्रमृद्वीकादाडिमोदकम्
বিসৰ্প (পসৰোৱা ত্বকৰোগ) থকা ৰোগীয়ে ইউষ (সুপ) সহ পুৰণি গম, যৱ আৰু শালি-চাউলৰ অন্ন নিয়মিত গ্ৰহণ কৰিব। লগতে চিনি আৰু মধু, দ্ৰাক্ষা আৰু ডালিমেৰে প্ৰস্তুত পানীয়ো সেৱন কৰিব।
Verse 38
रक्तयष्टिकगोधूमयवमुद्गादिकं लघु काकमारी च वेत्राग्रं वास्तुकञ्च सुवर्चला
ৰক্তযষ্টিকা, গম, যৱ, মুদ্গ আদি দ্ৰব্য লঘু (সহজপাচ্য)। তেনেদৰে কাকমাৰী, বেত্ৰাগ্ৰ (ইক্ষু/বেতৰ কোমল অগ্ৰভাগ), বাস্তুক (বথুৱা শাক) আৰু সুবর্চলাও লঘু।
Verse 39
वातशोणितनाशाय तोयं शस्तं सितं मधु पथ्या तथैव काशस्य मण्डं तक्रञ्च वारुणमिति ख , ञ , च यूषमिति ख , ज च नाशारोगेशु च हितं घृतं दुर्वाप्रसाधितम्
বাত-শোণিত (বাতদোষসহ ৰক্তদুষ্টি) নাশৰ বাবে জল শ্ৰেষ্ঠ; লগতে চিনি, মধু আৰু পথ্যা (হৰীতকী)ও। কাশ (চাউল)ৰ মণ্ড, তক্র (ছাঁছ) আৰু বাৰুণী (কিণ্বিত পানীয়) হিত—কিছুমান পাঠত ‘ইউষ’ (ডাল-সুপ) বুলিও আছে। নাসাৰোগতো দূৰ্বা-সংস্কৃত ঘৃত উপকাৰী।
Verse 40
भृङ्गराजरसे सिद्धं तैलं धात्रीरसे ऽपि वा नश्यं सर्वामयेष्विष्टं मूर्धजन्तूद्भवेषु च
ভৃংগৰাজৰ ৰসত সিদ্ধ কৰা তেল, অথবা ধাত্ৰী (আমলখি)ৰ ৰসত প্ৰস্তুত তেল, নস্যৰ বাবে উত্তম; ই সকলো ৰোগত হিতকাৰী আৰু মূৰ-প্ৰদেশৰ জন্তু/কৃমিজনিত বিকাৰতও উপকাৰী।
Verse 41
शीततोयान्नपानञ्च तिलानां विप्र भक्षणम् द्विजदार्ढ्यकरं प्रोक्तं तथा तुष्टिकरम्परम्
হে বিপ্ৰ! আহাৰ-পানৰ সৈতে শীতল পানী সেৱন কৰা আৰু ব্ৰাহ্মণে তিল ভক্ষণ কৰা—ই দ্বিজসকলক বল-দৃঢ়তা দান কৰে আৰু পৰম তুষ্টি (পুণ্যপ্ৰদ সন্তোষ) আনে বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 42
गण्डूषं तिलतैलेन द्विजदार्ढ्यकरं परं विडङ्गचूर्णं गोमूत्रं सर्वत्र कृमिनाशने
তিল তেলৰে গণ্ডূষ (মুখত ধৰি কুলকুলোৱা) কৰা দাঁত দৃঢ় কৰাৰ উত্তম উপায়। বিদংগচূৰ্ণ আৰু গোমূত্ৰ সৰ্বত্ৰ কৃমিনাশক বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 43
धात्रीफलान्यथाज्यञ्च शिरोलेपनमुत्तमम् शिरोरोगविनाशाय स्निग्धमुष्णञ्च भोजनम्
ধাত্ৰীফল (আমলখি) আৰু ঘৃত—ই শিৰত লেপনৰ বাবে উত্তম। শিৰোৰোগ নাশৰ বাবে স্নিগ্ধ আৰু উষ্ণ আহাৰ গ্ৰহণ কৰা উচিত।
Verse 44
तैलं वा वस्तमूत्रञ्च कर्णपूरणमुत्तमम् कर्णशूलविनाशाय सर्वशुक्तानि वा द्विज
তেল অথবা ছাগলীৰ মূত্ৰ—কৰ্ণপূৰণ (কাণত ভৰোৱা/টুপুকোৱা)ৰ বাবে উত্তম। হে দ্বিজ! কৰ্ণশূল নাশৰ বাবে এনেধৰণৰ সকলো উপায় (উপযুক্ত দ্ৰব্য) প্ৰয়োগযোগ্য।
Verse 45
गिरिमृच्चन्दनं लाक्षा मालती कलिका तथा संयोज्या या कृता वर्तिः क्षतशुक्रहरी तु सा
গিৰিমৃৎ (খনিজ মাটি), চন্দন, লাখ আৰু মালতীৰ কলি—এইবোৰ একেলগে মিহলাই যি ঔষধীয় বৰ্তি তৈয়াৰ কৰা হয়, সি ক্ষতদোষ আৰু শুক্ৰদোষ নাশ কৰে বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 46
व्योषं त्रिफलया युक्तं तुच्छकञ्च तथा जलम् सर्वाक्षिरोगशमनं तथा चैव रसाञ्जनं
ব্যোষ (ত্রিকটু) ত্ৰিফলাৰ সৈতে, তুচ্ছক আৰু জল মিহলাই কৰা যোগে সকলো চকুৰোগ শমায়; তদ্ৰূপ ৰসাঞ্জনো সকলো নেত্ৰব্যাধিৰ শমনকাৰী।
Verse 47
आज्यभृष्टं शिलापिष्टं लोध्रकाञ्जिकसैन्धवैः आश्च्योतनाविनाशाय सर्वनेत्रामये हितम्
ঘিউত ভাজি তাৰ পিছত শিলাত পিহি, লোধ্ৰ, কাঁজিক (টেঙা গাঁজানো দ্ৰৱ) আৰু সৈন্ধৱ লৱণৰ সৈতে কৰা এই প্ৰস্তুতি আশ্চ্যোতন-সম্পৰ্কীয় বিকাৰ নাশ কৰে আৰু সকলো নেত্ৰৰোগত হিতকাৰী।
Verse 48
गिरिमृच्चन्दनैर् लेपो वहिर्नेत्रस्य शस्यते नेत्रामयविघातार्थं त्रिफलां शीलयेत् सदा
নেত্ৰৰোগ প্ৰতিৰোধৰ বাবে চকুৰ বাহিৰৰ অংশত গিৰিমৃৎ আৰু চন্দনৰ লেপ প্ৰশস্ত; আৰু নেত্ৰব্যাধি নিবারণাৰ্থে ত্ৰিফলা সদা সেবন/ব্যৱহাৰ কৰা উচিত।
Verse 49
रात्रौ तु मधुसर्पिर्भ्यां दीर्घमायुर्जिजीविषुः शतावरीरसे सिद्धौ वृष्यौ क्षीरघृतौ स्मृतौ
দীর্ঘায়ু কামনাকাৰী ব্যক্তিয়ে ৰাতি মধু আৰু ঘৃত সেবন কৰিব। শতাবৰীৰ ৰসত সিদ্ধ কৰা ক্ষীৰ আৰু ঘৃতক বৃষ্য আৰু বলবর্ধক বুলি স্মৃতিত কোৱা হৈছে।
Verse 50
कलम्बिकानि माषाश् च वृष्यौ क्षीरघृतौ तथा सर्वशुक्लान्नीति ख आयुष्या त्रिफला ज्ञेया पूर्ववन्मधुकान्विता
কলম্বিকা-প্ৰস্তুতি আৰু মাষ (উৰদ) বৃষ্য; তদ্ৰূপ গাখীৰ আৰু ঘৃতো বৃষ্য। সম্পূৰ্ণ ‘শ্বেত’ আহাৰ গ্ৰহণো প্ৰশংসিত। ত্ৰিফলাক আয়ুষ্যবর্ধক বুলি জ্ঞেয়; পূৰ্ববৎ বিধিত সিদ্ধ কৰি মধুক (যষ্টিমধু) সহ গ্ৰহণীয়।
Verse 51
मधुकादिरसोपेता बलीपलितनाशिनी वचासिद्धघृतं विप्र भूतदोषविनाशनम्
হে বিপ্ৰ! মধুকাদি দ্ৰব্যৰ ৰসযুক্ত বচা-সিদ্ধ ঘৃত বলি (ভাঁজ) আৰু পলিত (পকা চুলি) নাশ কৰে; লগতে ভূতদোষ (আগত/গ্ৰহজনিত ব্যাধি) বিনাশ কৰে।
Verse 52
कव्यं बुद्धिप्रदञ्चैव तथा सर्वार्थसाधनम् वलाकल्ककषायेण सिद्धमभ्यञ्जने हितम्
ই (প্ৰয়োগ) বুদ্ধিদায়ক আৰু সৰ্বাৰ্থসাধক বুলি কথিত। বলাৰ কল্কৰ ক্বাথৰে সিদ্ধ কৰা (তৈল/ঘৃত) অভ্যঞ্জন (তেল-মৰ্দন)ত হিতকৰ।
Verse 53
रास्नासहचरैर् वापि तैलं वातविकारिणाम् अनभिष्यन्दि यच्चान्नं तद्ब्रणेषु प्रशस्यते
বাতবিকাৰগ্ৰস্তৰ বাবে ৰাস্না আৰু সহচৰ আদি দ্ৰব্যে সিদ্ধ কৰা তেল প্ৰশংসিত। আৰু যি অন্ন অনভিষ্যন্দী (স্ৰোত অবৰোধ নকৰা) সেয়া ব্ৰণত হিতকৰ বুলি প্ৰশংসা কৰা হয়।
Verse 54
शक्तुपिण्डी तथैवाम्ला पाचनाय प्रशस्यते पक्वस्य च तथा भेदे निम्बचूर्णञ्च रोपणे
শক্তুপিণ্ডী আৰু আম্লা পাচনৰ বাবে প্ৰশংসিত। আৰু পকা ফোঁড়া/বিদ্ৰধিৰ ভেদন (ফাটি খুলিবলৈ) আৰু ৰোপণ (ঘা শুকাবলৈ) নিমচূৰ্ণো উপযোগী বুলি কোৱা হৈছে।
Verse 55
तथा शूच्युपचारश् च बलिकर्म विशेषतः सूतिका च तथा रक्षा प्राणिनान्तु सदा हिता
তদ্ৰূপে শৌচাচাৰ, বিশেষকৈ বলিকৰ্ম, আৰু প্ৰসূতি-উত্তৰ পৰিচৰ্যা (সূতিকা-বিধি) তথা ৰক্ষোপায়—এই সকলো প্ৰাণীৰ বাবে সদায় হিতকৰ।
Verse 56
भक्षणं निम्बपत्राणां सर्पदष्टस्य भेषजम् तालनिम्बदलङ्केश्यं जीर्णन्तैलं यवाघृतम्
সাপৰ দংশনত নিমপাত খোৱা ঔষধ। লগতে তাল-নিম পাতৰ প্ৰস্তুতি, পুৰণি তেল আৰু ঘিউত মিহলি যৱো দিব লাগে।
Verse 57
धूपो वृश्चिकदष्टस्य शिखिपत्रघृतेन वा अर्कक्षीरेण संपिष्टं लोपा वीजं पलाशजं
বিছা দংশনত ধূপ (ঔষধীয় ধোঁৱা) দিব লাগে—পলাশজাত লোপা-বীজ শিখীপাত-সিদ্ধ ঘিউৰে বা অর্কক্ষীৰে বটি।
Verse 58
वृश्चिकार्तस्य कृष्णा वा शिवा च फलसंयुता अर्कक्षीरं तिलं तैलं पललञ्च गुडं समम्
বিছা-দংশনে পীড়িতৰ বাবে কৃষ্ণা (গোলমৰিচ/পিপ্পলী) অথবা শিবা (হৰীতকী) ফলসহ দিব লাগে। লগতে অর্কক্ষীৰ, তিল, তিলতেল, পলল আৰু গুড়—সমভাগে মিহলাই প্ৰয়োগ কৰিব।
Verse 59
पानाज्जयति दुर्वारं श्वविषं शीघ्रमेव तु पीत्वा मूलं त्रिवृत्तुल्यं तण्डुलीयस्य सर्पिषा
ইয়াক পান কৰিলে দুৰ্বাৰ শ্ববিষো সোনকালে নাশ হয়। তণ্ডুলীয়াৰ মূল ত্ৰিবৃতৰ সমান পৰিমাণে ঘিউসহ পান কৰিব লাগে।
Verse 60
सर्पकीटविषाण्याशु जयत्यतिबलान्यपि चन्दनं पद्मकङ्कुष्ठं लताम्बूशीरपाटलाः
সাপ আৰু কীটৰ পৰা উৎপন্ন অতি প্ৰবল বিষো চন্দন, পদ্মক, কঙ্কুষ্ঠ, লতা, অম্বু, উশীৰা (খাস) আৰু পাটলা দ্বাৰা শীঘ্ৰ দমন হয়।
Verse 61
कन्ठ्यं वृद्धिप्रदञ्चैवेति ख प्रत्युपचारैश्चेति ख कलसंयुतेति क निर्गुण्डी शारिवा सेलुर्लूताविषहरो गदः शिरोविरेचनं शस्तं गुडनागरकं द्विज
‘ই কণ্ঠৰ বাবে হিতকৰ আৰু পুষ্টি-বৃদ্ধিদায়ক’—এনে কোৱা হৈছে। ‘উচিত প্ৰত্যুপচাৰ (পশ্চাত্ চিকিৎসা) সহ প্ৰয়োগ কৰিব লাগে’—এনে কোৱা হৈছে। ‘কলশসহ (বিধিপূৰ্বক) সংযুক্ত’—এনে কোৱা হৈছে। নিৰ্গুণ্ডী, শাৰিবা আৰু সেলু-যুক্ত যোগ মাকড়সাৰ বিষ নাশ কৰে। আৰু শিৰোবিৰেচনৰ বাবে গুড়-নাগৰক (গুড় আৰু শুকান আদা) প্ৰশস্ত, হে দ্বিজ।
Verse 62
स्नेहपाने तथा वस्तौ तैलं धृतमनुत्तमम् स्वेदनीयः परो वह्निः शीताम्भःस्तम्भनं परम्
স্নেহপান আৰু বস্তিত তেল আৰু ঘৃত অনুত্তম। স্বেদন কৰিবলৈ অগ্নি পৰম সাধন; স্তম্ভন (স্ৰাৱ ৰোধ) কৰিবলৈ শীতল জল সৰ্বোত্তম।
Verse 63
त्रिवृद्धि रेचने श्रेष्ठा वमने मदनं तथा वस्तिर्विरेको वमनं तैलं सर्पिस् तथा मधु वातपित्तबलाशानां क्रमेण परमौषधं
বিৰেচনৰ বাবে ত্ৰিবৃত শ্ৰেষ্ঠ, আৰু বমনৰ বাবে মদন (ফল) তেনেদৰে শ্ৰেষ্ঠ। বস্তি, বিরেচন আৰু বমনত—বাত, পিত্ত আৰু শ্লেষ্ম (কফ) বল অনুসৰি ক্ৰমে তেল, ঘৃত আৰু মধু পৰম ঔষধ-অনুপান।
Frequently Asked Questions
It emphasizes protecting strength while using langhana (therapeutic fasting/lightening), then staged refeeding with lāja-maṇḍa and medicated water, followed by bitter decoctions and doṣa-appropriate procedures.
By framing medicine as Agneya Vidya—disciplined care aligned with dharma—where maintaining health, purity, and social protection supports steadiness in worship, study, and the pursuit of puruṣārthas.