Adhyaya 273
Somavaṁśa-varṇanam (Description of the Lunar Dynasty)
ভগৱান অগ্নিয়ে সোমবংশৰ পাপনাশক পাঠ আৰম্ভ কৰে—বিষ্ণুৰ নাভিজাত ব্ৰহ্মাৰ আদিমূলৰ পৰা অত্রি আৰু প্ৰাৰম্ভিক বংশধৰলৈকে বৰ্ণনা। সোমৰ ৰাজসূয় অভিষেকে তেওঁৰ সার্বভৌমত্ব স্থাপন কৰে; কিন্তু কামবিকাৰে শৃঙ্খলা ভাঙে—কামপীড়িত দেবস্ত্ৰীসকলে মর্ত্যসঙ্গ গ্ৰহণ কৰে আৰু সোমে নিজে বৃহস্পতিৰ পত্নী তাৰাক অপহৰণ কৰে। ফলত ভয়ংকৰ তাৰকাময় যুদ্ধ আৰম্ভ হয়; ব্ৰহ্মাৰ হস্তক্ষেপত যুদ্ধ শমিত হোৱাৰ পাছত সোমৰ পৰা দীপ্তিমান বুধৰ জন্ম হয়। তাৰ পাছত বুধৰ পৰা পুরূৰবা, উৰ্বশীৰ সৈতে সংযোগত বহু ৰাজবংশীয় পুত্ৰ; আয়ুৰ পৰা নহুষ, আৰু তেওঁৰ পুত্ৰসকলৰ ভিতৰত যযাতি। যযাতিৰ দেবযানী আৰু শর্মিষ্ঠাৰ সৈতে বিবাহৰ পৰা যদু, তুৰ্বসু, দ্রুহ্যু, অনু আৰু পূৰু—এই মুখ্য বংশপ্ৰৱৰ্তক ধাৰাসমূহ জন্মে; যদু আৰু পূৰুক বংশবিস্তাৰৰ প্ৰধান আধাৰ বুলি কোৱা হৈছে। এই অধ্যায়ে ৰাজধৰ্ম, নৈতিক কাৰণ-ফল আৰু বংশপৰম্পৰাক এক ধৰ্মময় আখ্যানে একত্ৰ কৰে।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे सुर्यवंशकीर्तनं नाम द्विसप्तत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः सकर्माभूदिति ख , छ , च अथ त्रिसप्तत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः सोमवंशवर्णनं अग्निर् उवाच सोमवंशं प्रवक्ष्यामि पठितं पापनाशनम् विष्णुनाभ्यब्जजो ब्रह्मा ब्रह्मपुत्रो ऽत्रिरत्रितः नीलाञ्जको रधुः क्रोष्टुः शतजिच्च सहस्रजित्
এইদৰে শ্ৰী অগ্নি-মহাপুৰাণত ‘সূৰ্যবংশ-কীৰ্তন’ নামৰ ২৭২তম অধ্যায় (কিছুমান পাঠত ‘সকর্মাভূৎ’ ভেদ) সমাপ্ত হ’ল। এতিয়া ২৭৩তম অধ্যায় ‘সোমবংশ-বৰ্ণন’ আৰম্ভ। অগ্নি ক’লে—মই সোমবংশ বৰ্ণনা কৰিম; ইয়াৰ পাঠ পাপ নাশ কৰে। বিষ্ণুৰ নাভি-কামলৰ পৰা ব্ৰহ্মা জন্মিল; তেওঁৰ পুত্ৰ অত্রি (অত্রিত)। তেওঁৰ পৰা নীলাঞ্জক, ৰধু, ক্রোষ্টু, শতজিত আৰু সহস্ৰজিত জন্মিল।
Verse 2
सोमश् चक्रे राजसूयं त्रैलोक्यं दक्षिणान्ददौ समाप्ते ऽवभृथे सोमं तद्रूपालोकनेच्छवः शतजिद्धैहयो रेणुहयो हय इति त्रयः
সোমে ৰাজসূয় যজ্ঞ সম্পাদন কৰি দক্ষিণা হিচাপে ত্ৰিলোক দান কৰিলে। অবভৃথ স্নান সমাপ্ত হ’লে, সোমক সেই ৰূপতেই দৰ্শন কৰিব বিচৰা তিনিজন প্ৰকাশ পালে—হৈহয় শতমজিত, ৰেণুহয় আৰু হয়—এই তিন।
Verse 3
कामवाणाभितप्ताङ्ग्यो नरदेव्यः सिषेविरे लक्ष्मीर् नरायणं त्यक्त्वा सिनीवाली च कर्दमम
কামদেৱৰ বাণে দেহত দগ্ধ হোৱা সেই দিৱ্য নাৰীসকলে নৰপুৰুষৰ আশ্ৰয়/সঙ্গ গ্ৰহণ কৰিলে। লক্ষ্মীয়ে নাৰায়ণক ত্যাগ কৰি কৰ্দমৰ ওচৰলৈ গ’ল; সিনীৱালীও কৰ্দমক গ্ৰহণ কৰিলে।
Verse 4
द्युतिं विभावसुन्त्यक्त्वा पुष्टिर्धातारमव्ययम् प्रभा प्रभाकरन्त्यक्त्वा हविष्मन्तं कुहूः स्वयम्
‘দ্যুতি’ নাম ত্যাগ কৰি ‘বিভাৱসু’ (অগ্নি) নাম গ্ৰহণ কৰি, পুষ্টি অব্যয় ধাতৃদেৱৰ সৈতে (সম্পৰ্কিত) হ’ল। তদ্ৰূপ ‘প্ৰভা’ নাম ত্যাগ কৰি ‘প্ৰভাকৰ’ নাম গ্ৰহণ কৰি, কুহূ স্বয়ং হৱিষ্মন্তৰ সৈতে (সম্পৰ্কিত) হ’ল।
Verse 5
कीर्तिर्जयन्तम्भर्तारं वसुर्मारीचकश्ययम् धृतिस्त्यक्त्वा पतिं नन्दीं सोममेवाभजत्तदा
কীৰ্তিৰ স্বামী জয়ন্ত আছিল; বসুৰ (স্বামী) মাৰীচকশ্যয় আছিল। ধৃতিয়ে নিজৰ স্বামী নন্দীক ত্যাগ কৰি, তেতিয়া কেৱল সোমকেই ভজন/সেৱা কৰিলে।
Verse 6
स्वकीया इव सोमो ऽपि कामयामास तास्तदा एवं कृतापचारस्य तासां भर्तृगणस्तदा
তেতিয়া সোমেও তেওঁলোকক যেন নিজৰেই বুলি ভাবি কামনা কৰিলে। এইদৰে অপচাৰ কৰাত সেই নাৰীসকলৰ স্বামীসমূহ তেতিয়া তেওঁৰ ওপৰত ক্ৰুদ্ধ হ’ল।
Verse 7
न शशाकापचाराय शापैः शस्त्रादिभिः पुनः सप्तलोकैकनाथत्वमवाप्तस्तपसा ह्य् उत
কোনো অপচাৰৰ বাবে তেওঁক পুনৰ ধ্বংস কৰিব পৰা নগ’ল—না শাপে, না অস্ত্ৰাদিৰে—কাৰণ তপস্যাৰ দ্বাৰা তেওঁ সপ্তলোকৰ একমাত্ৰ নাথত্ব লাভ কৰিছিল।
Verse 8
विवभ्राम मतिस्तस्य विनयादनया हता वृहस्पतेः स वै भार्यां तारां नाम यशस्विनीम्
তেওঁৰ মতি বিচলিত হ’ল; অনাচাৰে তেওঁৰ বিনয় নষ্ট হ’ল। তেতিয়া তেওঁ বृहস্পতিৰ যশস্বিনী পত্নী ‘তারা’ৰ ফালে প্ৰবৃত্ত হ’ল।
Verse 9
जहार तरसा सोमो ह्य् अवमन्याङ्गिरःसुतम् ततस्तद्युद्धमभवत् प्रख्यातं तारकामयम्
সোমে বলপূৰ্বক তাইক হৰণ কৰিলে আৰু অঙ্গিৰস-পুত্ৰক (বৃহস্পতিকে) অৱমাননা কৰিলে। তেতিয়াই ‘তাৰকাময়’ নামে খ্যাত যুদ্ধৰ উদ্ভৱ হ’ল।
Verse 10
न शशाकापकारायेति ञ देवानां दानवानाञ्च लोकक्षयकरं महत् ब्रह्मा निवार्योशनसन्तारामङ्गिरसे ददौ
দেৱ আৰু দানৱ উভয়ৰ বাবে লোকক্ষয়কাৰী সেই মহাশক্তিক অপকাৰ নিবারণৰ বাবে কোনেও প্ৰতিহত কৰিব নোৱাৰিলে। তেতিয়া ব্ৰহ্মাই তাক সংযত কৰি, উশনস-সম্পৰ্কিত ‘তাৰক’ ৰক্ষা-উপায় অঙ্গিৰসক প্ৰদান কৰিলে।
Verse 11
तामन्तःप्रसवां दृष्ट्वा गर्भं त्यजाब्रवीद्गुरुः गर्भस्त्यक्तः प्रदीप्तो ऽथ प्राहाहं सोमसन्भवः
তাইক অন্তঃপ্ৰসৱাৱস্থাত দেখি গুৰুৱে ক’লে—“গৰ্ভ ত্যাগ কৰা।” গৰ্ভ বাহিৰ হোৱাত সি দীপ্ত হৈ উঠিল; তাৰ পিছত ক’লে—“মই সোমসম্ভৱ।”
Verse 12
एवं सोमाद्बुधः पुत्त्रः पुत्त्रस्तस्य पुरूरवाः स्वर्गन्त्यक्त्वोर्वशी सा तं वरयामास चाप्सराः
এইদৰে সোমৰ পৰা বুধ পুত্ৰ জন্মিল; তাৰ পুত্ৰ পুরূৰবা। স্বৰ্গ ত্যাগ কৰি অপ্সৰা উৰ্বশীয়ে তাকেই স্বামী ৰূপে বৰণ কৰিলে।
Verse 13
तया सहाचरद्राजा दशवर्षाणि पञ्च च पञ्च षट् सप्त चाष्टौ च दश चाष्टौ महामुने
হে মহামুনি! ৰজাই তাইৰ সৈতে বছৰকাল থাকিল—দহ, পাঁচ, পাঁচ, ছয়, সাত, আঠ, দহ আৰু আঠ।
Verse 14
एको ऽग्निरभवत् पूर्वं तेन त्रेता प्रवर्तिता पुरूरवा योगशीलो गान्धर्वलोकमीयिवान्
আদিতে একেটাই অগ্নি আছিল; সেই অগ্নিৰ দ্বাৰাই ত্ৰেতাযুগ প্ৰৱৰ্তিত হ’ল। যোগশীল পুরূৰবা গন্ধৰ্বলোকলৈ গ’ল।
Verse 15
आयुर्दृढायुरश्वायुर्धनायुर्धृतिमान् वसुः दिविजातः शतायुश् च सुषुवे चोर्वशी नृपान्
উৰ্বশীয়ে এই ৰজাসকলক জন্ম দিলে—আয়ু, দৃঢ়ায়ু, অশ্বায়ু, ধনায়ু, ধৃতিমান, বসু, দিবিজাত আৰু শতায়ু।
Verse 16
आयुषो नहुषः पुत्रो वृद्धशर्मा रजिस् तथा दर्भो विपाप्मा पञ्चाग्न्यं रजेः पुत्रशतं ह्य् अभूत्
আয়ুৰ পৰা নহুষ জন্মিল। তেওঁৰ পুত্ৰ আছিল বৃদ্ধশর্মা, ৰজি, দর্ভ, বিপাপ্মা আৰু পঞ্চাগ্ন্য। আৰু ৰজিৰ সত্যই শত পুত্ৰ জন্ম হৈছিল।
Verse 17
राजेया इति विख्याता विष्णुदत्तवरो रजिः देवासुरे रणे दैत्यानबधीत्सुरयाचितः
ৰজি ‘ৰাজেয়া’ নামে বিখ্যাত আছিল আৰু বিষ্ণু-দত্ত বৰে অনুগৃহীত হৈছিল। দেৱ-অসুৰ ৰণত দেৱতাসকলৰ অনুৰোধত তেওঁ দৈত্যসকলক বধ কৰিছিল।
Verse 18
गतायेन्द्राय पुत्रत्वं दत्वा राज्यं दिवङ्गतः रजेः पुत्रैर् हृतं राज्यं शक्रस्याथ सुदुर्मनाः
ইন্দ্ৰক পুত্ৰত্ব দি আৰু ৰাজ্য অৰ্পণ কৰি তেওঁ স্বৰ্গলৈ গ’ল। পাছত ৰজিৰ পুত্ৰসকলে শক্ৰৰ ৰাজ্য হৰণ কৰিলে, আৰু শক্ৰ অতি বিষণ্ণ হ’ল।
Verse 19
ग्रहशान्त्यादिविधिना गुरुरिन्द्राय तद्ददौ मोहयित्वा रजिसुतानासंस्ते निजधर्मगाः
গ্ৰহশান্তি আদি বিধি অনুসাৰে গুৰু বৃহস্পতিয়ে সেই (অধিকার/ৰাজ্য) ইন্দ্ৰক দিলে। ৰজিপুত্ৰসকলক মোহিত কৰি তেওঁলোকক বহুৱাই দিলে (নিবৃত্ত কৰিলে), আৰু তেওঁলোক নিজ নিজ ধৰ্মত স্থিত থাকিল।
Verse 20
नहुषस्य सुताः सप्त यतिर्ययातिरुत्तमः उद्भवः पञ्चकश् चैव शर्यातिमेघपालकौ
নহুষৰ সাত পুত্ৰ আছিল—যতি, শ্ৰেষ্ঠ যযাতি, উদ্ভৱ, পঞ্চক, আৰু শৰ্যতি, মেঘ, পালক।
Verse 21
पञ्चाग्न्या इति ज पञ्चाग्न्यमिति ञ यतिः कुमारभावे ऽपि विष्णुं ध्यात्वा हरिं गतः देवयानी शक्रकन्या ययातेः पत्न्य् अभूत् तदा
জ-পাঠত ‘পঞ্চাগ্ন্যা’ আৰু ঞ-পাঠত ‘পঞ্চাগ্ন্যম্’ বুলি পাঠ। যতি কুমাৰ অৱস্থাতো বিষ্ণুক ধ্যান কৰি হৰিক প্ৰাপ্ত হ’ল। তেতিয়া শক্ৰ (ইন্দ্ৰ)ৰ কন্যা দেৱযানী যযাতিৰ পত্নী হ’ল।
Verse 22
वृषपर्वजा शर्मिष्ठा ययातेः पञ्च तत्सुताः यदुञ्च तुर्वसुञ्चैव देवयानी व्यजायत
বৃষপৰ্বৰ কন্যা শর্মিষ্ঠাই যযাতিৰ পাঁচ পুত্ৰ জন্ম দিলে; আৰু দেৱযানীয়ে যদু আৰু তুৰ্বসুকো জন্ম দিলে।
Verse 23
द्रुह्यञ्चानूञ्च पूरुञ्च शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी यदुः पूरुश्चाभवतान्तेषां वंशविवर्धनौ
বৃষপৰ্বৰ কন্যা শর্মিষ্ঠাই দ্ৰুহ্যু, অনু আৰু পুৰুক জন্ম দিলে; আৰু তেওঁলোকৰ মাজত যদু আৰু পুৰু নিজ নিজ বংশৰ মুখ্য বিস্তাৰক হ’ল।
Frequently Asked Questions
The pivot is Soma’s transgression—abducting Tārā—which triggers the Tārakāmaya war and leads to the birth of Budha, after which the text resumes structured dynastic transmission through Purūravas, Nahuṣa, and Yayāti.
Soma’s rājasūya signals legitimate sovereignty, yet unchecked desire produces social and cosmic conflict (the Tārakāmaya war), showing that kingship and power remain accountable to dharma, with Brahmā restoring order.