
Viṣṇu-Pañjara (विष्णुपञ्जरम्) — The Protective Armor of Viṣṇu
এই অধ্যায়ত ‘বিষ্ণু-পঞ্জৰ’ নামৰ কবচ-ৰক্ষাবিধি বৰ্ণিত। ত্ৰিপুৰবধৰ মহাযুদ্ধৰ আগতে শংকৰৰ সুৰক্ষাৰ বাবে ব্ৰহ্মাই বিধিপূৰ্বক এই উপদেশ দিয়ে; ইয়াৰ দ্বাৰা উচ্চতম দেৱতাসকলেও নিৰ্দিষ্ট ৰক্ষাবিধিৰ অধীন বুলিও প্ৰতিপাদিত হয়। পুষ্কৰে বিষ্ণুৰ ৰূপ আৰু আয়ুধসমূহ দিশত বিন্যাস কৰি ৰক্ষাৰ অন্তৰ্লজিক ব্যাখ্যা কৰে—পূৰ্বত সুদৰ্শন চক্ৰ, দক্ষিণত গদা, পশ্চিমত শাৰ্ঙ্গ ধনু, উত্তৰত খড়্গ; লগতে মধ্যদিশ, দেহৰ দ্বাৰসমূহ, পৃথিৱীত বৰাহ আৰু আকাশত নৰসিংহৰ দ্বাৰা সৰ্বত্ৰ ৰক্ষা। সুদৰ্শন, জ্বলি থকা গদা আৰু শাৰ্ঙ্গৰ গর্জনে ৰাক্ষস, ভূত, পিশাচ, ডাকিনী, প্ৰেত, বিনায়ক, কুষ্মাণ্ড আদি আৰু পশু-সৰ্পভয় দূৰ কৰি নাশ কৰে বুলি কোৱা হৈছে। শেষত বাসুদেৱ-কীৰ্তনে বুদ্ধি-মন-ইন্দ্ৰিয়ৰ স্বাস্থ্য, বিষ্ণুৰ পৰব্ৰহ্মত্ব আৰু সত্য নামজপে ‘ত্ৰিবিধ অশুভ’ নাশ—এইদৰে আচারগত ৰক্ষাক অদ্বৈত-ভক্তিময় তত্ত্বৰ সৈতে সংযুক্ত কৰা হৈছে।
Verse 1
अ प्रणीतम् श्रीलश्री वङ्गदेशीयासियातिक्-समाजानुज्ञया श्रीराजेन्द्रलालमित्रेण परिशोधितम् कलिकाताराजधान्यां गणेशयन्त्रे मुद्रितञ्च संवत् अग्निपुराणम् अथोनसप्तत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः विष्णुपञ्जरं पुष्कर उवच त्रिपुरञ्जघ्नुषः पूर्वं ब्रह्मणा विष्णुपञ्जरं शङ्करस्य द्विजश्रेष्थ रक्षणाय निरूपितं
পুষ্কৰে ক’লে—ত্ৰিপুৰ-বধৰ আগতে, হে দ্বিজশ্ৰেষ্ঠ, ব্ৰহ্মাই শংকৰৰ ৰক্ষাৰ্থে ‘বিষ্ণু-পঞ্জৰ’ নামৰ কবচ নিৰূপণ কৰিছিল। এইটো দু’শ ঊনসত্তৰতম অধ্যায়—‘বিষ্ণু-পঞ্জৰ’।
Verse 2
वागीशेन च शक्रस्य बलं हन्तुं प्रयास्यतः तस्य स्वरूपं वक्ष्यामि तत्त्वं शृणु जयादिमत्
আৰু যেতিয়া বাগীশে শক্ৰ (ইন্দ্ৰ)ৰ সেনাবল ধ্বংস কৰিবলৈ প্ৰস্থান কৰিলে, তেতিয়া মই তেওঁৰ সত্য স্বৰূপ আৰু তত্ত্ব বৰ্ণনা কৰিম; হে জয়াদিমৎ, শুনা।
Verse 3
विष्णुः प्राच्यां स्थितश् चक्री हरिर्दक्षिनणतो गदी प्रतीच्यां शार्ङ्गधृग्विष्णुर्जिष्णुः खड्गी ममोत्तरे
পূবত চক্রধাৰী বিষ্ণু, দক্ষিণত গদাধাৰী হৰি; পশ্চিমত শাৰ্ঙ্গধাৰী বিষ্ণু, আৰু উত্তৰত খড়্গধাৰী জিষ্ণু মোক ৰক্ষা কৰক।
Verse 4
हृषीकेशो विकोणेषु तच्छिद्रेषु जनार्दनः क्रोडरूपी हरिर्भूमौ नरसिंहो ऽम्बरे मम
মধ্যৱৰ্তী দিশাবোৰত হৃষীকেশ অৱস্থান কৰক, আৰু ৰন্ধ্ৰ-ছিদ্ৰসমূহত জনাৰ্দনে ৰক্ষা কৰক। ভূমিত বৰাহৰূপী হৰি আৰু আকাশত নৰসিংহে মোক ৰক্ষা কৰক।
Verse 5
क्षुरान्तममलञ्चक्रं भ्रमत्येतत् सुदर्शनं अस्यांशुमाला दुष्प्रेक्ष्या हन्तुं प्रेतनिशाचरान्
এই নিৰ্মল সুদৰ্শন চক্ৰ ক্ষুৰধাৰৰ দৰে তীক্ষ্ণ প্ৰান্তসহ ঘূৰি থাকে। ইয়াৰ কিৰণমালা দৃষ্টিত অসহ্য; প্ৰেত আৰু নিশাচৰক বধ কৰিবলৈ ই প্ৰবৃত্ত।
Verse 6
गदा चेयं सहस्रार्चिःप्रदीप्तपावकोज्ज्वला रक्षोभूतपिशाचानां डाकिनीनाञ्च नाशनी
এই গদা সহস্ৰ-শিখাযুক্ত, প্ৰজ্বলিত অগ্নিৰ দৰে দীপ্ত; ই ৰাক্ষস, ভূত, পিশাচ আৰু ডাকিনীৰ বিনাশকাৰিণী।
Verse 7
शार्ङ्गविस्फूर्जितञ्चैव वासुदेवस्य मद्रिपून् तिर्यङ्मनुष्यकुष्माण्डप्रेतादीन् हन्त्वशेषतः
আৰু বাসুদেৱৰ শাৰ্ঙ্গ ধনুৰ গর্জনময় টংকাৰ মোৰ শত্রুসকলক—তেওঁলোকে তিৰ্যক্ (পশু), মানুহ, কুষ্মাণ্ড, প্ৰেত আদি যিয়েই হওক—অৱশিষ্ট নথাকৈ বিনাশ কৰক।
Verse 8
खड्गधारोज्ज्वलज्जो ऽत्स्नानिर्धूता ये समाहिताः ते यान्तु शाम्यतां सद्यो गरुडेनेव पन्नगाः
যিসকল খড়্গধাৰাৰ দৰে দীপ্ত—স্নানবিধিয়ে ঝেড়ে পেলোৱা আৰু সমাহিত সাধনাৰে বশীভূত—তেওঁলোক তৎক্ষণাৎ আঁতৰি গৈ শান্ত হওক, যেন গৰুড়ে সাপ দমন কৰে।
Verse 9
ये कुष्माण्डास्था यक्षा ये दैत्या ये निशाचराः प्रेता विनायकाः क्रूरा मनुष्या जम्भगाः खगाः
তেওঁলোক কুষ্মাণ্ড-আশ্ৰিত সত্তা হওক, যক্ষ হওক, দৈত্য হওক, নিশাচৰ হওক, প্ৰেত হওক, বিনায়ক (বিঘ্নকাৰী) হওক, নিষ্ঠুৰ মানুহ হওক, জম্ভগ হওক বা শত্রু খগ হওক।
Verse 10
सिंहादयश् च पशवो दन्दशूकाश् च पन्नगाः सर्वे भवन्तु ते सौम्याः कृष्णशङ्खरवाहताः
সিংহ আদি পশু, দংশনকাৰী জীৱ আৰু সাপ—সকলোৱে কৃষ্ণ-শঙ্খৰ নাদে বশীভূত হৈ তোমাৰ প্ৰতি সৌম্য হওক।
Verse 11
चित्तवृत्तिहरा ये मे ये जनाः स्मृतिहारकाः बलौजसञ्च हर्तारश्छायाविभ्रंशकाश् च ये
যিসকলে মোৰ চিত্তবৃত্তি হৰণ কৰে, যিসকলে স্মৃতি কেঢ়ি লয়, যিসকলে বল আৰু প্ৰাণ-তেজ অপহৰণ কৰে, আৰু যিসকলে ছাঁৰ বিকৃতি বা লোপ ঘটায়—তেওঁলোক সকলোৱে মোৰ পৰা দূৰ সৰি যাওক।
Verse 12
ये चोपभोगहर्तारो ये च लक्षणनाशकाः कुष्माण्डास्ते प्रणश्यन्तु विष्णुचक्ररवाहताः
যিসকলে ভোগ-উপভোগ হৰণ কৰে আৰু যিসকলে শুভ লক্ষণ-চিহ্ন নষ্ট কৰে—সেই কুষ্মাণ্ডসকল বিষ্ণুচক্ৰৰ গর্জনময় বেগে আঘাতপ্ৰাপ্ত হৈ সম্পূৰ্ণ বিনষ্ট হওক।
Verse 13
बुद्धिस्वास्थ्यं मनःस्वास्थ्यं स्वास्थ्यमैन्द्रियकं तथा ममास्तु देवदेवस्य वासुदेवस्य कीर्तनात्
দেৱদেৱ বাসুদেৱৰ কীৰ্তনৰ দ্বাৰা মোৰ বুদ্ধিৰ স্বাস্থ্য, মনৰ স্বাস্থ্য, আৰু ইন্দ্ৰিয়সমূহৰো স্বাস্থ্য লাভ হওক।
Verse 14
पृष्ठे पुरस्तान्मम दक्षिणोत्तरे विकोणतश्चास्तु जनार्दनोहरिः तमीड्यमीशानमनन्तमच्युतं जनार्दनं प्रणिपतितो न सीदति
মোৰ পিঠিৰ ফালে আৰু সন্মুখত, সোঁফালে আৰু বাঁফালে, আৰু বিকোণ (মধ্য) দিশসমূহতো জনাৰ্দন হৰি থাকক। সেই স্তৱনীয় প্ৰভু—জনাৰ্দন, ঈশান, অনন্ত, অচ্যুত—ক যিয়ে প্ৰণাম কৰে, সি দুখত পতিত নহয়।
Verse 15
यथा परं ब्रह्म हरिस् तथा परः जगत्स्वरूपश् च स एव केशवः सत्येन तेनाच्युतनामकीर्तनात् प्रणाशयेत्तु त्रिविधंममाशुभं
যেনেকৈ হৰি পৰম ব্ৰহ্ম, তেনেকৈ তেওঁ পৰমোচ্চ; আৰু সেই কেশৱেই জগতৰ স্বৰূপ। সেই সত্যৰ বলে, অচ্যুত-নাম কীৰ্তনে মোৰ ত্ৰিবিধ অশুভ বিনষ্ট হওক।
Protection is constructed as a spatial grid (dikbandhana): Viṣṇu’s weapon-bearing forms are stationed in the cardinal and intermediate directions, with additional guardianship over apertures, earth (Varāha), and sky (Narasiṁha).
It names multiple categories of harmful beings and forces—rākṣasas, bhūtas, piśācas, ḍākinīs, pretas, vināyakas, kuṣmāṇḍas, night-roamers, hostile animals and serpents—along with afflictions such as memory-loss, mind-disturbance, vitality-theft, and shadow-distortion.
It culminates in theological identity: Viṣṇu/Hari as Parabrahman and the universe-form, asserting that nāma-kīrtana of Acyuta/Vāsudeva grants inner health and destroys trividha aśubha, aligning apotropaic practice with devotion and metaphysical truth.