Adhyaya 263
Devapūjā, Vaiśvadeva Offering, and Bali (देवपूजावैश्वदेवबलिः)
এই অধ্যায়ত উৎপাত-শান্তিৰ পাছত বিষ্ণুকেন্দ্ৰিক গৃহ্য-নিত্যকৰ্মৰ সুসংবদ্ধ বিধান বৰ্ণিত। পুষ্কৰে ‘আপো হি ষ্ঠা’ আদি মন্ত্রে স্নান, তাৰপিছত বিষ্ণুলৈ অৰ্ঘ্য, আৰু পাদ্য, আচমন, অভিষেকৰ নিৰ্দিষ্ট মন্ত্র নিৰ্দেশ কৰে। গন্ধ, বস্ত্ৰ, পুষ্প, ধূপ, দীপ, মধুপৰ্ক, নৈবেদ্য আদি উপচাৰ বৈদিক সূক্ত (হিৰণ্যগৰ্ভ আদি) দ্বাৰা পবিত্ৰ কৰি অৰ্পণ কৰাৰ পদ্ধতি দেখুওৱা হৈছে। তাৰপিছত শুদ্ধ প্ৰস্তুতিসহ হোম—বাসুদেৱ আৰু অগ্নি, সোম, মিত্ৰ, বৰুণ, ইন্দ্ৰ, বিশ্বেদেৱ, প্ৰজাপতি, অনুমতি, ৰাম, ধন্বন্তৰি, বাস্তোষ্পতি, দেবী আৰু স্বিষ্টকৃত অগ্নিলৈ ক্ৰমে আহুতি; তাৰপিছত দিশানুসাৰে বলি-বিতৰণ। ভূতবলি, পিতৃলৈ নিত্য পিণ্ডদান, কাক আৰু যমবংশীয় দুটা কুকুৰলৈ প্ৰতীকী ভোজন, অতিথি-দীনৰ সৎকাৰ, আৰু শেষত অবযজন প্ৰায়শ্চিত্ত মন্ত্র—দৈনন্দিন আচাৰক সামাজিক ধৰ্ম আৰু আধ্যাত্মিক ৰক্ষাৰ সমন্বয় ৰূপে স্থাপন কৰে।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे उत्पातशान्तिर्नाम द्विषष्ट्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ त्रिषष्ट्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः देवपूजावैश्वदेवबलिः पुष्कर उवाच देवपूजादिकं कर्म वक्ष्ये चोत्पातमर्दनम् आपोहिष्टेति तिसृभिः स्नातो ऽर्घ्यं विओष्णवेर्पयेत्
এইদৰে অগ্নি মহাপুৰাণত ‘উৎপাত-শান্তি’ নামৰ ২৬২তম অধ্যায় সমাপ্ত হ’ল। এতিয়া ‘দেৱপূজা, বৈশ্বদেৱ আৰু বলি’ বিষয়ক ২৬৩তম অধ্যায় আৰম্ভ হয়। পুষ্কৰে ক’লে—“মই দেৱপূজা আদি কৰ্ম আৰু উৎপাত-নিবারণৰ বিধান ক’ম। ‘আপো হি ষ্ঠা…’ৰে আৰম্ভ হোৱা তিনিটা ঋক্ জপ কৰি স্নান কৰি, বিষ্ণুলৈ অৰ্ঘ্য অৰ্পণ কৰিব লাগে।”
Verse 2
हिरण्यवर्णा इति च पाद्यञ्च तिसृभिर्द्विज शन्न आपो ह्य् आचमनमिदमापो ऽभिषेचनं
‘হিৰণ্যবৰ্ণা’ মন্ত্ৰে পাদ্য অৰ্পণ কৰিব। হে দ্বিজ, ‘শং ন আপো…’ৰে আৰম্ভ হোৱা তিনিটা ঋচাৰে আচমন কৰিব; আৰু ‘ইদম্ আপঃ…’ মন্ত্ৰে অভিষেচন (ছিটা/স্নান) কৰিব।
Verse 3
रथे अक्षे च तिसृभिर्गन्धं युवेति वस्त्रकं पुष्पं पुष्पवतीत्येवं धूपन्धूपोसि चाप्यथ
তিনিটা মন্ত্ৰে ৰথ আৰু তাৰ অক্ষত গন্ধৰ সংস্কাৰ কৰিব। ‘যুৱে’ৰে বস্ত্ৰ, ‘পুষ্পম্’ৰে পুষ্প, ‘পুষ্পৱতী’ৰে তদ্ৰূপ; তাৰ পিছত ‘ধূপ’ৰে ধূপ আৰু ‘ধূপোऽসি’ৰেো অভিমন্ত্ৰণ কৰিব।
Verse 4
तेजोसि शुक्रं दीपं स्यान्मधुपर्कं दधीति च हिरण्यगर्भ इत्य् अष्टावृचः प्रोक्ता निवेदने
‘তেজোऽসি, শুক্ৰোऽসি, দীপোऽসি’—এদৰে পাঠ কৰিব; লগতে ‘মধুপৰ্ক’ আৰু ‘দধী’ সূত্ৰো। তদ্ৰূপ ‘হিৰণ্যগৰ্ভ’ৰে আৰম্ভ—এই আঠটা ঋচা নিবেদন (নৈবেদ্য) সময়ত ব্যৱহাৰৰ বাবে কোৱা হৈছে।
Verse 5
अन्नस्य मनुजश्रेष्ठ पानस्य च सुगन्धिनः चामरव्यजनोपानच्छत्रं यानासने तथा
হে মনুজশ্ৰেষ্ঠ, অন্ন আৰু সুগন্ধি পানীয় দান কৰিব। লগতে চামৰ, ব্যজন (পখা), উপানহ (পাদৰক্ষা), ছত্ৰ, আৰু যান-আসনো দান কৰিব।
Verse 6
गन्धं स्वधेति क , ग ,घ , ज च यत् किञ्चिदेवमादि स्यात्सावित्रेण निवेदयेत् पौरुषन्तु जपेत् सूक्तं तदेव जुहुयात्तथा
গন্ধ আদি যি কোনো (ক, গ, ঘ, জ—বৰ্গভুক্ত) নিবেদ্য হয়, তাক সাৱিত্ৰী (গায়ত্ৰী) মন্ত্ৰে নিবেদন কৰিব। তাৰ পিছত পৌৰুষ সূক্ত জপ কৰি, সেই একে মন্ত্ৰে হোমত আহুতি দিব।
Verse 7
अर्चाभवे तथा वेद्याञ्जले पूर्णघते तथा नदीतीरे ऽथ कमले शान्तिः स्याद्विष्णुपूजनात्
মূৰ্তি নাথাকিলে বেদীৰ কাষত, পূৰ্ণ জলঘটত, নদীতীৰত বা পদ্মৰ ওপৰতেও বিষ্ণুপূজা কৰিলে শান্তি লাভ হয়।
Verse 8
ततो होमः प्रकर्तव्यो दीप्यमाने विभावसौ परिसम्मृज्य पर्युक्ष्य परिस्तीर्य परिस्तरैः
তাৰ পিছত বিভাৱসু (অগ্নি) জ্বলি উঠিলে হোম কৰিব লাগে—চাৰিওফাল পৰিষ্কাৰ কৰি, জলেৰে প্ৰোক্ষণ কৰি, আৰু বিধিমতে কুশাদি পৰিস্তৰ বিছাই।
Verse 9
सर्वान्नाग्रं समुद्धृत्य जुहुयात् प्रयतस्ततः वासुदेवाय देवाय प्रभवे चाव्ययाय च
সকলো অন্নৰ অগ্ৰাংশ উঠাই লৈ, তাৰ পিছত শুদ্ধচিত্তে অগ্নিত আহুতি দিব—দেৱ বাসুদেৱলৈ, প্ৰভৱলৈ (সৰ্বকাৰণলৈ) আৰু অব্যয়লৈ।
Verse 10
अग्नये चैव सोमाय मित्राय वरुणाय च इन्द्राय च महाभाग इन्द्राग्निभ्यां तथैव च
অগ্নিলৈ, সোমলৈ, মিত্ৰলৈ, বৰুণলৈ; আৰু হে মহাভাগ, ইন্দ্ৰলৈও—তদ্ৰূপ ইন্দ্ৰ-অগ্নি দুয়োলৈও (আহুতি দিবা)।
Verse 11
विश्वेभ्यश् चैव देवेभ्यः प्रजानां पतये नमः अनुमत्यै तथा राम धन्वन्तरय एव च
বিশ্বেদেৱসকল আৰু দেৱতাসকলক নমস্কাৰ; প্ৰজাপতিলৈ (প্ৰজাৰ অধিপতিলৈ) নমস্কাৰ; তদ্ৰূপ অনুমতিলৈ, ৰামলৈ আৰু ধন্বন্তৰিলৈও নমস্কাৰ।
Verse 12
वास्तोष्पत्यै ततो देव्यै ततः स्विष्टिकृते ऽग्नये सचतुर्थ्यन्तनाम्ना तु हुत्वैतेभ्यो बलिं हरेत्
তাৰ পিছত বাস্তোষ্পতিলৈ, তাৰ পিছত দেৱীলৈ, আৰু তাৰ পিছত স্বিষ্টিকৃত্ ৰূপ অগ্নিলৈ আহুতি দিব। চতুৰ্থী বিভক্তিযুক্ত নিৰ্দিষ্ট নাম উচ্চাৰণ কৰি হোম সম্পন্ন কৰি, এই দেৱতাসকললৈ বলি নিবেদন কৰিব।
Verse 13
तक्षोपतक्षमभितः पूर्वेणाग्निमतः परम् अश्वानामपि धर्मज्ञ ऊर्णानामानि चाप्यथ
হে ধৰ্মজ্ঞ! ‘তক্ষ–উপতক্ষ’ শব্দটো চাৰিওফালে তক্ষক/কাঠশিল্পীৰ বাবে ব্যৱহৃত হয়। অগ্নিমত্ৰ পূবফালে ঘোঁৰাৰ সৈতে সম্পৰ্কিত সংজ্ঞা, আৰু তাৰ পিছত উল আৰু উলজাত বস্তুৰ নামো উল্লেখ আছে।
Verse 14
निरुन्धी धूम्रिणीका च अस्वपन्ती तथैव च मेघपत्नी च नामानि सर्वेषामेव भार्गव
হে ভাৰ্গৱ! ‘নিরুন্ধী’, ‘ধূম্ৰিণীকা’, ‘অস্বপন্তী’ আৰু ‘মেঘপত্নী’—এইবোৰেই তেওঁলোক সকলোৰে নাম।
Verse 15
आग्नेयाद्याः क्रमेणाथ ततः शक्तिषु निक्षिपेत् नन्दिन्यै च सुभाग्यै च सुमङ्गल्यै च भार्गव
হে ভাৰ্গৱ! তাৰ পিছত আগ্নেয় দিশাৰ পৰা আৰম্ভ কৰি ক্ৰমে তেওঁলোকক শক্তিসমূহত স্থাপন কৰিব—নন্দিনীত, সুভাগ্যাত আৰু সুমঙ্গল্যাত।
Verse 16
स चतुर्थीकनाम्नेति पाठः साधुः अश्वपर्णीति ज मेघपर्णीति ज भद्रकाल्यै ततो दत्वा स्थूणायाञ्च तथा श्रिये हिरण्यकेश्यै च तथा वनस्पतय एव च
‘স চতুৰ্থীকনাম্নেতি’—এইটো শুদ্ধ পাঠ। ‘অশ্বপৰ্ণীলৈ’ আৰু ‘মেঘপৰ্ণীলৈ’ বুলিও পাঠ কৰিব। তাৰ পিছত ভদ্ৰকালীলৈ আহুতি দি, স্থূণা, শ্ৰী, হিৰণ্যকেশী আৰু বনস্পতিসকল (বৃক্ষ-দেৱতা)লৈও অৰ্পণ কৰিব।
Verse 17
धर्माधर्ममयौ द्वारे गृहमध्ये ध्रुवाय च मृत्यवे च वहिर्दद्याद्वरुणायोदकाशये
দুৱাৰত ধৰ্ম আৰু অধৰ্মক, ঘৰৰ মাজত ধ্ৰুৱক, বাহিৰত মৃত্যুক আৰু পানী থকা ঠাইত বৰুণক বলি প্ৰদান কৰিব লাগে।
Verse 18
भूतेभ्यश् च बहिर्दद्याच्छरणे धनदाय च इन्द्रायेन्द्रपुरुषेभ्यो दद्यात् पूर्वेण मानवः
মানুহে বাহিৰত ভূতবোৰক, আশ্ৰয়স্থলত কুবেৰক আৰু পূব দিশত ইন্দ্ৰ তথা ইন্দ্ৰৰ সেৱকসকলক বলি দিয়া উচিত।
Verse 19
यमाय तत्पुरुषेभ्यो दद्याद्दक्षिणतस् तथा वरुणाय तत्पुरुषेभ्यो दद्यात्पश्चिमतस् तथा
একেদৰে দক্ষিণ দিশত যম আৰু তেওঁৰ অনুচৰসকলক, তথা পশ্চিম দিশত বৰুণ আৰু তেওঁৰ অনুচৰসকলক বলি দিয়া উচিত।
Verse 20
सोमाय सोमपुरुषेभ्य उदग्दद्यादनन्तरं ब्रह्मणे ब्रह्मपुरुषेभ्यो मध्ये दद्यात्तथैव च
তাৰ পিছত উত্তৰ দিশত সোম আৰু সোম-পুৰুষসকলক, তথা মাজভাগত ব্ৰহ্মা আৰু ব্ৰহ্ম-পুৰুষসকলক একেদৰে বলি দিয়া উচিত।
Verse 21
आकाशे च तथा चोर्ध्वे स्थण्डिलाय क्षितौ तथा दिवा दिवाचरेभ्यश् च रात्रौ रात्रिचरेषु च
একেদৰে আকাশত ওপৰলৈ, পৃথিৱীত বেদীত, দিনত দিনচৰসকলৰ বাবে আৰু ৰাতিত ৰাত্ৰিচৰসকলৰ বাবে বলি প্ৰদান কৰিব লাগে।
Verse 22
बलिं वहिस् तथा दद्यात्सायं प्रातस्तु प्रत्यहं पिण्डनिर्वपणं कुर्यात् प्रातः सायन्न कारयेत्
সন্ধ্যা আৰু প্ৰাতে বলি নিবেদন কৰি পৱিত্ৰ অগ্নিত আহুতি দিব লাগে। প্ৰতিদিন পিণ্ড-নিৰ্বপণ বিধি পালন কৰিব; ইয়াক কেৱল পুৱা‑সন্ধ্যাৰ বিকল্প হিচাপে নহয়, স্বতন্ত্ৰ নিত্যকৰ্ম ৰূপে কৰিব।
Verse 23
पित्रे तु प्रथमं दद्यात्तत्पित्रे तदनन्तरम् प्रपितामहाय तन्मात्रे पितृमात्रे ततो ऽर्पयेत्
প্ৰথমে নিজৰ পিতাক অৰ্পণ দিব, তাৰ পিছত তেওঁৰ পিতা (পিতামহ)ক। তাৰ পিছত প্ৰপিতামহক, তাৰ পিছত তেওঁৰ মাতাক, আৰু শেষত পিতাৰ মাতাক (পিতৃমাতা) অৰ্পণ কৰিব।
Verse 24
तन्मात्रे दक्षिणाग्रेषु कुशेष्वेवं यजेत् पितॄन् इन्द्रवारुणवायव्या याम्या वा नैरृताय ये
নিৰ্দিষ্ট সেই স্থানত—দক্ষিণমুখী অগ্ৰবিশিষ্ট কুশত—এইদৰে পিতৃসকলক যজন কৰিব। ইন্দ্ৰ‑বৰুণ‑বায়ু-সম্পৰ্কীয়, অথবা যমদিশাৰ, অথবা নৈঋত (দক্ষিণ‑পশ্চিম) দিশাৰ পিতৃসকলক আহ্বান কৰি পূজা কৰিব।
Verse 25
ते काकाः पितृगृहन्तु इमं पिण्डं मयोद्वृतम् काकपिण्डन्तु मन्त्रेण शुनः पिण्डं प्रदापयेत्
“এই কাকবোৰ পিতৃৰূপে মোৰ দ্বাৰা অৰ্পিত এই পিণ্ড গ্ৰহণ কৰক।” এই মন্ত্ৰে ‘কাক‑পিণ্ড’ দিব; তদ্ৰূপ কুকুৰকো পিণ্ড দিব।
Verse 26
विवस्वतः कुले जातौ द्वौ श्यावशबलौ शुनौ तेषां पिण्डं प्रदास्यामि पथि रक्षन्तु मे सदा
বিবস্বতৰ কুলত জন্মা দুটা কুকুৰ—এটা শ্যাম, এটা শবল—তেওঁলোকক মই পিণ্ড অৰ্পণ কৰিম। পথত তেওঁলোকে সদায় মোক ৰক্ষা কৰক।
Verse 27
श्यामशबलाविति ज , ञ , ट च सौरभेय्यः सर्वहिताः पवित्राः पापनाशनाः प्रतिगृह्णन्तु मे ग्रासं गावस्त्रैलोक्यमातरः
‘শ্যামা’ আৰু ‘শবলা’ লগতে জ, ঞ, ট বীজাক্ষৰ উচ্চাৰণ কৰি সৌৰভেয় গাভীক আহ্বান কৰা হয়। সৰ্বহিতকাৰী, পবিত্ৰ আৰু পাপনাশিনী, ত্ৰৈলোক্য-মাতৃ গাভীয়ে মোৰ অৰ্পিত গ্ৰাস গ্ৰহণ কৰক।
Verse 28
ग्रोग्रासञ्च स्वस्त्ययनं कृत्वा भिक्षां प्रदापयेत् अतिथीन्दीनान् पूजयित्वा गृही भुञ्जीत च स्वयं
প্ৰথম গ্ৰাস-আহুতি আৰু স্বস্ত্যয়ন সম্পন্ন কৰি তাৰ পিছত ভিক্ষা/অন্নদান দিব লাগে। অতিথি আৰু দীনজনক সন্মান কৰি তাৰ পাছত গৃহস্থে নিজে ভোজন কৰিব।
Verse 29
इ स्वाहा ॐ आत्मकृतस्यैनसो ऽवयजनमसि स्वाहा ॐ मनुष्यकृतस्यैनसो ऽवयजनमसि स्वाहा ॐ एनस एनसो ऽवयजनमसि स्वाहा यच्चाहमेनो विद्वांश् चकार यच्चविद्वांस्तस्य सर्वस्यैनसो ऽवयजनमसि स्वाहा अग्नये स्विष्टिकृते स्वाहा ॐ प्रजापतये स्वाहा विष्णुपूजावैश्वदेवबलिस्ते कीर्तितो मया
“ই—স্বাহা। ওঁ, তুমি আত্মকৃত পাপৰ প্ৰায়শ্চিত্ত-ৰূপ অবয়জন—স্বাহা। ওঁ, অন্য মনুষ্যকৃত পাপৰ প্ৰায়শ্চিত্ত-ৰূপ অবয়জন—স্বাহা। ওঁ, পাপৰ পাপৰো প্ৰায়শ্চিত্ত-ৰূপ অবয়জন—স্বাহা। মই জ্ঞাতে আৰু অজ্ঞাতে কৰা সকলো পাপৰ প্ৰায়শ্চিত্ত-ৰূপ তুমি অবয়জন—স্বাহা। স্বিষ্টকৃত অগ্নিলৈ আহুতি—স্বাহা। ওঁ, প্ৰজাপতিলৈ আহুতি—স্বাহা। এইদৰে বিষ্ণুপূজা আৰু বৈশ্বদেৱবলি মই তোমালোকক কীৰ্তন কৰিলোঁ।”
Frequently Asked Questions
Mantra-bath (Āpo hi ṣṭhā) → arghya to Viṣṇu → pādya/ācamanā/abhiṣecana with specified water-mantras → consecration of upacāras (gandha, vastra, puṣpa, dhūpa, dīpa, naivedya) → homa with prescribed preparations → Vaiśvadeva-style deity oblations → bali distribution by deities/directions and beings → daily piṇḍa rites (pitṛs; crow/dog offerings) → atithi-sevā and feeding → avayajana expiation formulas.
By establishing Viṣṇu-centered śānti through mantra-purification, correctly ordered homa and bali, and comprehensive appeasement of deities, directional powers, bhūtas, and pitṛs—treating omen-control as a byproduct of restored ritual and cosmic order.
Worship may be performed at the altar-edge, through a full water-pot (pūrṇa-ghaṭa), on a riverbank, or upon a lotus; peace is still attained through Viṣṇu worship even without a formal image.
A set of svāhā formulas declaring the offering as expiation for sins done by oneself, by others, and for sins committed knowingly and unknowingly, followed by oblations to Sviṣṭakṛt Agni and Prajāpati.