Adhyaya 266
Māheśvara-snāna: Lakṣa/Koṭi-homa, Protective Baths, Unguents, and Graha-Śānti
এই অধ্যায়ত পূৰ্বৰ বিনায়ক-স্নানৰ পৰা সংক্রমণ-চিহ্নেৰে আৰম্ভ কৰি ‘মাহেশ্বৰ-স্নান’ক ৰজা/নেতাসকলৰ বিজয়বর্ধক বিধি বুলি কোৱা হৈছে; উশনা বালিক এই উপদেশ দিছিল। বিধি অনুসাৰে প্ৰভাতৰ আগতে দেবপীঠ/দেৱতাক কলশ-জলেৰে স্নাপন, বিবাদ-ভঙ্গ মন্ত্র, আৰু উগ্ৰ সৌৰ তেজ তথা সংৱৰ্তক অগ্নিসদৃশ ত্ৰিপুৰান্তক শিৱক স্মৰণ কৰি ৰক্ষা-মন্ত্র জপৰ কথা আছে। স্নানৰ পাছত তিল-তণ্ডুল আहुতি, পঞ্চামৃত-স্নান আৰু শূলপাণিৰ পূজা কৰা হয়। তাৰ পাছত ঘী, গৌ-উৎপন্ন দ্রব্য, দুধ-দই, কুশজল, শতমূল, শৃঙ্গ-সংস্কৃত জল, আৰু ঔষধি-ৱনস্পতি মিশ্ৰণ আদি স্নানদ্ৰব্যৰ শ্ৰেণীবিভাগ কৰি ফল—আয়ু, লক্ষ্মী, পাপক্ষয়, ৰক্ষা, মেধা—বৰ্ণনা কৰা হৈছে। বিষ্ণুপাদোদকক সৰ্বোত্তম স্নান বুলি উচ্ছ স্থান দিয়া হৈছে; একাকী অর্ক-পূজা আৰু তাবিজ-বাঁধনো আছে। পিত্ত, অতিসাৰ, বাত, কফৰ বাবে লক্ষ্যভিত্তিক আहुতি আৰু স্নেহ-স্নান চিকিৎসা-বিধি দিয়া হৈছে। শেষত চতুৰস্ৰ কুণ্ডত লক্ষ/কোটি হোম, নিৰ্দিষ্ট আहुতি, আৰু গায়ত্ৰীৰে গ্ৰহ-পূজা কৰি ক্ৰমে সমগ্ৰ শান্তিৰ বিধান সম্পন্ন হয়।
Shlokas
Verse 1
ये महापुराणे विनायकस्नानं नाम पञ्चषष्ट्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः वषट्कारसमन्वितैर् इति घ , ज , ञ , ट च अथ षट्षष्ठ्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः माहेश्वरस्नानलक्षकोटिहोमादयः पुष्कर उवाच स्नानं माहेश्वरं वक्ष्ये राजादेर्जयवर्धनम् दानवेन्द्राय बलये यज्जगादोशनाः पुरा
এই মহাপুৰাণত ‘বিনায়ক-স্নান’ নামৰ দুই শত পঁয়ষট্টিতম অধ্যায় সমাপ্ত; ঘ, জ, ঞ আৰু ট পাঠত সমাপ্তিসূত্ৰ ‘বষট্কাৰসমন্বিতৈঃ’ বুলি পঢ়া যায়। এতিয়া আৰম্ভ হৈছে দুই শত ছেষট্টিতম অধ্যায়—‘মাহেশ্বৰ-স্নান, লক্ষ-কোটি পুণ্য, হোম আদি’। পুষ্কৰ ক’লে—ৰাজা আদি সকলৰ জয় বৃদ্ধি কৰা মাহেশ্বৰ (শিৱ-সম্পৰ্কীয়) স্নান মই বৰ্ণনা কৰিম; যি উশনা (শুক্ৰ) এ পূৰ্বে দানবেন্দ্ৰ বলিক উপদেশ দিছিল।
Verse 2
भास्करे ऽनुदिते पीठे प्रातः संस्नापयेद् घटैः वादेषु भञ्जय ॐ मथ मथ सर्वपथिकान्योसौ युगान्तकाले दिधक्षति इमां पूजां रौद्रमूर्तिः सहस्रांशुः शुक्रः स ते रक्षतु जीवितं सम्बर्तकाग्नितुल्यश् च त्रिपुरान्तकरः शिवः सर्वदेवमयः सोपि तव रक्षतु जीवितं लिखि लिखि खिलि स्वाहा एवं स्नतस्तु मन्त्रेण जुहुयात्तिलतण्डुलम्
সূৰ্য উদয় হোৱাৰ আগতে প্ৰাতে পীঠৰ ওপৰত ঘটজলেৰে স্নান কৰাব। বাদ-বিবাদত (বিৰোধবল) ‘ভঞ্জয়’—“ওঁ মথ মথ! যি যুগান্তকালত সকলো পথিকক দহ কৰে, সেই ৰৌদ্ৰমূর্তি সহস্ৰাংশু সূৰ্য আৰু শুক্ৰে তোমাৰ জীৱন ৰক্ষা কৰক। আৰু সংৱৰ্তক অগ্নিতুল্য ত্ৰিপুৰান্তক শিৱ, সৰ্বদেৱময়, সেয়েও তোমাৰ জীৱন ৰক্ষা কৰক। লিখি লিখি, খিলি—স্বাহা।” এইদৰে স্নাত হৈ এই মন্ত্রে তিল আৰু তণ্ডুল (চাউলৰ দানা)ৰে হোম কৰিব।
Verse 3
पञ्चामृतैस्तु संस्नाप्य पूजयेच्छूलपाणिनं स्नानान्यन्यानि वक्ष्यामि सर्वदा विजयाय ते
পঞ্চামৃতৰে স্নান কৰাই শূলপাণি (শিৱ)ৰ পূজা কৰিব। মই আন আন স্নানবিধিও ক’ম, যিবোৰ সদায় তোমাৰ বিজয়ৰ বাবে।
Verse 4
स्नानं घृतेन कथितमायुष्यवर्धनं परम् गोमयेन च लक्ष्मीः स्याद्गोमूत्रेणाघमर्दनम्
ঘৃতৰে স্নানক পৰম আয়ুষ্যবর্ধক বুলি কোৱা হৈছে। গোবৰৰে লক্ষ্মী (সমৃদ্ধি) হয়, আৰু গোমূত্ৰৰে পাপ/অশুচিতা নাশ হয়।
Verse 5
क्षीरेण बलबुद्धिः स्याद्दध्ना लक्ष्मीविवर्धनं कुशोदकेन पापान्तः पञ्चगव्येन सर्वभाक्
দুধে বল আৰু বুদ্ধিৰ প্ৰসাদ জন্মে; দধিত লক্ষ্মী বৃদ্ধি পায়; কুশা-সংস্কৃত জলে পাপৰ অন্ত হয়; আৰু পঞ্চগব্যে শুদ্ধ হৈ সৰ্বভাগী (সৰ্বকৰ্মযোগ্য) হয়।
Verse 6
शतमूलेन सर्वाप्तिर्गोशृङ्गोदकतो ऽघजित् पलाशबिल्वकमलकुशस्नानन्तु सर्वदं
শতমূল-প্ৰস্তুতিত স্নান কৰিলে সৰ্বপ্ৰাপ্তি হয়। গোশৃঙ্গ-সংস্কৃত জলে পাপ জয় হয়। পলাশ, বিল্ব, পদ্ম আৰু কুশা দ্বাৰা কৃত স্নান সৰ্বফলদায়ক।
Verse 7
वचा हरिद्रे द्वे मुस्तं स्नानं रक्षोहणं परं आयुष्यञ्च यशस्यञ्च धर्ममेधाविवर्धनम्
বচা, হৰিদ্ৰা-দ্বয় আৰু মুস্তা-যুক্ত স্নান ৰাক্ষসাদি দুষ্টবাধা নাশত পৰম; ই আয়ু আৰু যশ বৃদ্ধি কৰে আৰু ধৰ্ম-মেধা বঢ়ায়।
Verse 8
हैमाद्भिश् चैव माङ्गल्यं रूप्यताम्रोदकैस् तथा रत्नोदकैस्तु विजयः सौभाग्यं सर्वगन्धकैः
সোণাসংযুক্ত জলে মাংগল্য হয়; ৰূপা আৰু তাম্ৰসংযুক্ত জলেও তদ্ৰূপ। ৰত্নসংস্কৃত জলে বিজয় লাভ হয়; আৰু সৰ্বগন্ধযুক্ত জলে সৌভাগ্য প্ৰাপ্ত হয়।
Verse 9
फलाद्भिश् च तथारोग्यं धात्र्यद्भिः परमां श्रियम् तिलसिद्धार्थकैर् लक्ष्मीः सौभाग्यञ्च प्रियङ्गुणा
ফলসংস্কৃত জলে আৰোগ্য লাভ হয়; ধাত্ৰী (আমলকি) যুক্ত জলে পৰম শ্ৰী লাভ হয়। তিল আৰু সিদ্ধার্থক (সাদা সৰিষা) দ্বাৰা লক্ষ্মী প্ৰাপ্ত হয়, আৰু প্ৰিয় গুণসহ সৌভাগ্যও লাভ হয়।
Verse 10
पद्मोत्पलकदम्बैश् च श्रीर्बलं बलाद्रुमोदकैः विष्णुपादोदकस्नानं सर्वस्नानेभ्य उत्तमम्
পদ্ম, নীলপদ্ম আৰু কদম্ব ফুলসহ, শ্ৰী আৰু বলযুক্ত আৰু বলা-বৃক্ষৰ জলে—বিষ্ণুৰ পদ-প্ৰক্ষালিত জলে স্নান সকলো স্নানৰ ভিতৰত সৰ্বোত্তম।
Verse 11
एकाकी एककामायेत्येकोर्कं विधिवच्चरेत् अक्रन्दयतिसूक्तेन प्रबध्नीयान्मणिं करे
একলগীয়া হৈ, একেটা লক্ষ্য কামনা কৰি, বিধিমতে অর্ক (সূৰ্য)ৰ পূজা কৰিব। তাৰ পাছত ‘অক্রন্দয়তি…’ৰে আৰম্ভ সূক্তে মণি (তাবিজ) হাতত দৃঢ়কৈ বান্ধিব।
Verse 12
कुष्ठपाठा वाचा शुण्ठी शङ्खलोहादिको मणिः सर्वेषामेवकामानामीश्वरो भगवान् हरिः
কুষ্ঠ, পাঠা, বাচা আৰু শুণ্ঠী—আৰু শঙ্খ, লোহা আদি-যুক্ত মণি (তাবিজ/ৰত্ন)—এইবোৰ সকলো কামনা সিদ্ধিৰ বাবে বিধেয়; আৰু সকলো কামনাৰ ঈশ্বৰ ভগৱান হৰি।
Verse 13
तस्य संपूजनादेव सर्वान्कामान्समश्नुते स्नापयित्वा घृतक्षीरैः पूजयित्वा च पित्तहा
তাৰ সম্পূৰ্ণ পূজা কৰিলেই সকলো কামনা লাভ হয়। ঘী আৰু দুধেৰে স্নাপনা কৰি পাছত পূজা কৰিলে সেয়া পিত্তনাশক হয়।
Verse 14
पञ्चमुद्गबलिन्दत्वा अतिसारात् प्रमुच्यते पञ्चगव्येन संस्नाप्य वातव्याधिं विनाशयेत्
পাঁচ পৰিমাণ মুগ দাইলৰ বলি দিলে অতিসাৰ (ডায়েৰিয়া)ৰ পৰা মুক্তি হয়। পঞ্চগব্যেৰে স্নান কৰাই বাতজনিত ব্যাধি বিনাশ কৰিব লাগে।
Verse 15
द्विस्नेहस्नपनात् श्लेष्मरोगहा चातिपूजया घृतं तैलं तथा क्षौद्रं स्नानन्तु त्रिरसं परं
দুই স্নিগ্ধ দ্ৰব্যে স্নান কৰিলে কফজনিত ৰোগ নাশ হয়। বিশেষ ফলৰ বাবে ঘৃত, তেল আৰু মধুৰ বিধান আছে; ত্ৰিৰস/সাৰযুক্ত এই স্নান পৰম উত্তম বুলি মানা হয়।
Verse 16
स्नानं घृताम्बु द्विस्नेहं समलं घृततैलकम् क्षौद्रमिक्षुरसं क्षीरं स्नानं त्रिमधुरं स्मृतम्
ঘৃতমিশ্ৰিত জলে কৰা স্নান ‘দ্বিস্নেহ’ বুলি কোৱা হয়; তাত ঘৃত আৰু (তিল) তেল সংযুক্ত থাকে। মধু, ইক্ষুৰস আৰু ক্ষীৰেৰে কৰা স্নান ‘ত্ৰিমধুৰ’ বুলি স্মৃত।
Verse 17
घृतमिशुरसं तैलं क्षौद्रञ्च त्रिरसं श्रिये यवकामायेत्येकोर्कमिति क , छ च अनुलेपस्त्रिशुक्रस्तु कर्पूरोशीरचन्दनैः
ঘৃতমিশ্ৰিত তেল আৰু মধুসহ ‘ত্ৰিৰস’ মিশ্ৰণ শ্ৰী-সমৃদ্ধিৰ বাবে প্ৰয়োগ্য। ‘ত্ৰিশুক্ৰ’ নামৰ অনুলেপ কৰ্পূৰ, উশীৰ আৰু চন্দনেৰে সিদ্ধ হয়।
Verse 18
चन्दनागुरुकर्पूरमृगदर्पैः सकुङ्कुमैः पञ्चानुलेपनं विष्णोः सर्वकामफलप्रदं
চন্দন, আগৰু, কৰ্পূৰ, মৃগদৰ্প (কস্তুৰী) আৰু কুঙ্কুমেৰে গঠিত বিষ্ণুৰ পঞ্চ-অনুলেপন সৰ্ব কামনাৰ ফল প্ৰদান কৰে।
Verse 19
त्रिसुगन्धञ्च कर्पूरं तथा चन्दनकुङ्कुमैः मृगदर्पं सकर्पूरं मलयं सर्वकामदम्
‘ত্ৰিসুগন্ধ’ আৰু কৰ্পূৰ, তদ্ৰূপ চন্দন-কুঙ্কুমসহ; আৰু কৰ্পূৰসহ মৃগদৰ্প-সৌৰভ—এই ‘মলয়’ সৰ্বকামদ বুলি কোৱা হয়।
Verse 20
जातीफलं सकर्पूरं चन्दनञ्च त्रिशीतकम् पीतानि शुक्लवर्णानि तथा शुक्लानि भार्गव
জাতীফল, কৰ্পূৰ আৰু চন্দন—এই তিনিটাই শীতল দ্ৰব্য (ত্রিশীতক)। হে ভার্গৱ, ইহঁত পীতাভ-শ্বেত বৰ্ণৰ ঔষধদ্ৰব্যৰ অন্তৰ্গত আৰু ‘শুক্ল’ পদাৰ্থ বুলি গণ্য।
Verse 21
कृष्णानि चैव रक्तानि पञ्चवर्णानि निर्दिशेत् उत्पलं पद्मजाती च त्रिशीतं हरिपूजने
হৰি (বিষ্ণু) পূজাত পাঁচ বৰ্ণৰ ফুল নিৰ্দেশ কৰা উচিত; তাত কৃষ্ণ/নীলাভ আৰু ৰক্তবৰ্ণো থাকিব—যেনে উৎপল, পদ্মজাতি আৰু ত্ৰিশীত ফুল।
Verse 22
कुङ्कुमं रक्तपद्मानि त्रिरक्तमुत्पलं धूपदीपादिभिः प्रार्च्य विष्णुं शान्तिर्भवेन्नृणां
কুঙ্কুম, ৰক্তপদ্ম, ত্ৰিৰক্ত উৎপল আৰু ধূপ-দীপ আদি দ্বাৰা বিষ্ণুক আৰাধনা কৰিলে মানুহৰ শান্তি হয়।
Verse 23
चतुरस्रकरे कुण्डे ब्राह्मणाश्चाष्ट शोडश लक्षहोमङ्कोटिहोमन्तिलाज्ययवधान्यकैः
চতুৰস্ৰ (চৌকো) কুণ্ডত আঠ বা ষোলজন ব্ৰাহ্মণে তিল, ঘৃত, যৱ আৰু ধান্য আদি দ্বাৰা লক্ষ-হোম বা কোটী-হোম পৰিমাণ আহুতি দিব লাগে।
Verse 24
ग्रहानभ्यर्च्य गायत्र्या सर्वशान्तिः क्रमाद्भवेत्
গায়ত্ৰী মন্ত্ৰেৰে গ্ৰহসমূহক বিধিপূৰ্বক অভ্যৰ্চনা কৰিলে ক্ৰমে সৰ্বশান্তি হয়।
Frequently Asked Questions
It is presented as a Śiva-related bath rite that increases victory (jaya-vardhana), especially for rulers and those engaged in conflict, while also functioning as a broad protective and purificatory discipline.
Bathing with Viṣṇu-pāda-udaka (water that has washed Viṣṇu’s feet, i.e., caraṇāmṛta) is declared the supreme (uttama) among all snānas.
It assigns specific rites and substances to conditions resembling doṣa disorders—e.g., ghee-and-milk worship as pitta-hara, pañcagavya bathing for vāta disorders, and double-unctuous bathing for kapha-related ailments.
It prescribes lakṣa or koṭi oblations in a square (caturasra) fire-pit, performed by eight or sixteen brāhmaṇas using tila, ājya, yava, and grains, culminating in graha worship with the Gāyatrī for complete pacification.