Adhyaya 198
Monthly Vows (Māsa-vratāni) and Cāturmāsya Disciplines; Introduction of Kaumudī-vrata
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਮਾਸ-ਵ੍ਰਤਾਂ ਨੂੰ ਭੁਕਤੀ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਸਾਧਨਾ ਵਜੋਂ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਚਾਤੁਰਮਾਸ੍ਯ ਦੇ ਨਿਯਮ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਪਵਿੱਤਰ ਚਾਰ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤੇਲ-ਅਭ੍ਯੰਗ ਦਾ ਤਿਆਗ—ਫਿਰ ਮਹੀਨੇ ਅਨੁਸਾਰ ਤਿਆਗ ਅਤੇ ਦਾਨ (ਜਿਵੇਂ ਵੈਸ਼ਾਖ ਵਿੱਚ ਗੋਦਾਨ; ਮਾਘ ਜਾਂ ਚੈਤਰ ਵਿੱਚ ਗੁੜ-ਗਾਂ ਦਾ ਦਾਨ) ਵਰਣਿਤ ਹਨ। ਨਕਤ-ਭੋਜਨ, ਏਕਭਕਤ, ਫਲ-ਵ੍ਰਤ, ਇਕ ਦਿਨ ਛੱਡ ਕੇ ਉਪਵਾਸ, ਮੌਨ, ਚਾਂਦ੍ਰਾਯਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯ ਆਦਿ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਸਵਰਗ, ਵਿਸ਼ਣੁਲੋਕ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੋਖਸ਼-ਅਭਿਮੁਖ ਪੁੰਨ ਦੀ ਕ੍ਰਮਿਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਸੰਕਲਪ ਅਤੇ ਕਾਲ-ਨਿਸ਼ਚਯ ਨਾਲ ਵ੍ਰਤ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਚਾਤੁਰਮਾਸ੍ਯ ਦੀ ਤਿਆਰੀ, ਸੂਰਜ ਦੇ ਕਰਕ ਰਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਸਮੇਂ ਹਰਿ-ਪੂਜਾ, ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮੌਤ ਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਵ੍ਰਤ ਪੂਰਾ ਗਿਣਿਆ ਜਾਵੇ ਐਸੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਆਸ਼ਵਿਨ ਦਾ ਕੌਮੁਦੀ-ਵ੍ਰਤ: ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਫੁੱਲ, ਦੀਵੇ, ਘੀ ਅਤੇ ਤਿਲ ਦੇ ਤੇਲ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ਣੁ-ਪੂਜਾ, ‘ਓਂ ਨਮੋ ਵਾਸੁਦੇਵਾਯ’ ਮੰਤਰ; ਚਾਰੋਂ ਪੁਰੁਸ਼ਾਰਥ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਫਲ।
Shlokas
No shlokas available for this adhyaya yet.
Frequently Asked Questions
Renunciation of oil-anointing (abhyanga/taila-tyāga) during the four months beginning with Āṣāḍha, paired with dawn-bathing and devotion to Hari.
It repeatedly couples renunciation/fasting with formal gifts—especially go-dāna and guḍa-dhenu—presenting donation as the outward completion of inner restraint and a generator of merit and higher worlds.
The Kaumudī-vrata (Āśvina) is introduced: on Dvādaśī, worship Viṣṇu with lotus-type flowers, offer lamp and naivedya using ghee and sesame-oil, and recite ‘Om namo Vāsudevāya’.
By mapping regulated conduct (niyama), calendrical worship, and charitable giving to tangible outcomes (bhukti) while explicitly promising Viṣṇuloka/Vaikuṇṭha and liberation-oriented fruits (mukti), culminating in the fourfold puruṣārtha attainment through Kaumudī-vrata.