Adhyaya 178
Tṛtīyā-vratāni (Vows for the Third Lunar Day): Lalitā Tṛtīyā, Mūla-Gaurī Vrata, and Saubhāgya Observances
ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਦ੍ਵਿਤੀਯਾ-ਵ੍ਰਤਾਂ ਤੋਂ ਤ੍ਰਿਤੀਯਾ-ਵ੍ਰਤਾਂ ਵੱਲ ਆ ਕੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਭੁਕਤੀ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੋਵੇਂ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਚੈਤਰ ਸ਼ੁਕਲ ਤ੍ਰਿਤੀਯਾ ਨੂੰ ਮੂਲਾ-ਗੌਰੀ ਵ੍ਰਤ—ਗੌਰੀ ਦੇ ਹਰ (ਸ਼ਿਵ) ਨਾਲ ਵਿਵਾਹ ਦੀ ਯਾਦ—ਤਿਲ-ਸਨਾਨ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਨਾਲ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਗੌਰੀ ਸਮੇਤ ਸ਼ੰਭੂ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਪੂਜਾ ‘ਸੁਵਰਨ ਫਲ’ ਆਦਿ ਮੰਗਲ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਨਾਲ ਕਰਨ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਮੰਤਰ-ਨਿਆਸ/ਅੰਗ-ਪੂਜਾ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ—ਪੈਰ ਤੋਂ ਸਿਰ ਤੱਕ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਵ੍ਯ ਨਾਮ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ—ਦੇਹ-ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਵ-ਸ਼ਕਤੀ ਤੱਤ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਫੁੱਲ, ਸੁਗੰਧਿਤ ਪਦਾਰਥ, ਮਹੀਨੇ ਅਨੁਸਾਰ ਅਰਪਣ-ਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦਾਨ—ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੰਪਤੀ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ, ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਸੈੱਟ, ਅਤੇ ਗਊਆਂ ਸਮੇਤ ਸੋਨੇ ਦੀ ਉਮਾ–ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਦਾ ਮਹਾਦਾਨ—ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਵੈਸ਼ਾਖ, ਭਾਦ੍ਰਪਦ/ਨਾਭਸ੍ਯ ਅਤੇ ਮਾਰਗਸ਼ੀਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਕਲਪ ਸਮਾਂ, ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਢੰਗ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਮੁੜ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁੰਜਯ ਜਪ ਵੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੌਭਾਗ੍ਯ-ਵ੍ਰਤ (ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਫਾਲਗੁਨ ਤ੍ਰਿਤੀਯਾ ਨੂੰ ਲੂਣ-ਤਿਆਗ) ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਤੀਯਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਦੇਵੀ-ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਦੱਸ ਕੇ ਸੌਭਾਗ੍ਯ ਤੇ ਸਵਰਗ ਫਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Shlokas
No shlokas available for this adhyaya yet.
Frequently Asked Questions
The chapter primarily teaches Tṛtīyā-vratas, especially Lalitā Tṛtīyā and the Mūla-Gaurī vrata, including a detailed mantra-nyāsa and concluding dāna; it also introduces the Saubhāgya-vrata for marital prosperity.
By embedding limb-wise mantra-nyāsa (a technical ritual technology) within Śiva–Śakti worship and ethical-social duties (honoring a brāhmaṇa couple and dāna), the chapter frames embodied discipline and generosity as means toward both prosperity (bhukti) and liberation (mukti).
Caitra śukla tṛtīyā is highlighted for Lalitā/Mūla-Gaurī; alternative performance months include Vaiśākha, Bhādrapada (Nābhasya), and Mārgaśīrṣa, with additional mentions of Māgha and Bhādra for Tṛtīyā-vrata practice.