Adhyaya 199
Adhyāya 199 — Nāna-vratāni (Various Vows): Ṛtu-vrata, Saṅkrānti-vrata, Viṣṇu/Devī/Umā Observances
ਅਗਨੀ ਵ੍ਰਤ-ਖੰਡ ਵਿੱਚ ਭੋਗ ਅਤੇ ਮੋਖ—ਦੋਵੇਂ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਨਾਨਾ ਵ੍ਰਤਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਚਾਰ ਰੁੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਰਿਤੁ-ਵ੍ਰਤ—ਸਮਿਧਾ ਆਹੁਤੀਆਂ ਨਾਲ ਹੋਮ, ਸੰਧਿਆ ਵੇਲੇ ਮੌਨ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਘ੍ਰਿਤ-ਧੇਨੂ ਤੇ ਘ੍ਰਿਤ-ਕੁੰਭ ਦਾ ਦਾਨ—ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਫਿਰ ਸਾਰਸਵਤ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਵਿੱਚ ਪੰਚਾਮ੍ਰਿਤ ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਸਾਲ ਦੇ ਅੰਤ ‘ਤੇ ਗੋਦਾਨ; ਚੈਤਰ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਣੂ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਦਾ ਨਕਤਾਸ਼ੀ ਵ੍ਰਤ, ਜਿਸ ਦਾ ਫਲ ਵਿਸ਼ਣੂਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤੀ; ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ/ਦੇਵੀ ਵ੍ਰਤ ਵਿੱਚ ਪਾਇਸ ਆਹਾਰ, ਜੋੜੀ ਗਾਂਵਾਂ ਦਾ ਦਾਨ ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਦੇਵਾਂ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੀ ਭੋਜਨ ਦਾ ਨਿਯਮ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ ਵ੍ਰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਤ ਜਾਗਰਣ ਨੂੰ ਸਵਰਗਦਾਇਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਮਾਵੱਸਿਆ-ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ, ਉੱਤਰਾਯਣ ਤੇ ਵਿਸ਼ੁਵ ਸਮਿਆਂ ‘ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੀਬਰਤਾ; ਪ੍ਰਸਥ-ਪਰਿਮਿਤ ਘ੍ਰਿਤ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਅਤੇ 32 ਪਲ ਮਾਪ ਵਾਲੇ ਦ੍ਰਵਿਆਂ ਨਾਲ ਪਾਪ-ਨਾਸ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਇਸਤਰੀਆਂ ਲਈ ਤ੍ਰਿਤੀਆ ਅਤੇ ਅਸ਼ਟਮੀ ਨੂੰ ਉਮਾ–ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਵ੍ਰਤ, ਸੁਹਾਗ ਅਤੇ ਵਿਯੋਗ-ਨਿਵਾਰਣ ਲਈ, ਅਤੇ ਸੂਰਜ-ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਲਿੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪੁਨਰਜਨਮ ਦੀ ਫਲਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।
Shlokas
No shlokas available for this adhyaya yet.
Frequently Asked Questions
Ṛtu-vratas (seasonal observances), Saṅkrānti-vrata (solar ingress vigil), Viṣṇu-centered Ekādaśī naktāśī practice, Sārasvata vow with pañcāmṛta bath and cow donation, Śrī/Devī-related vow elements, and women’s Umā–Maheśvara rites on specific tithis.
It specifies timed observances (Caitra, Ekādaśī, amāvasyā-saṅkrānti, uttarāyaṇa, viṣuva), concrete ritual actions (night vigil, offering fuel-sticks, bathing with ghee/milk), and quantified measures (prastha of ghee; 32 palas) alongside prescribed dāna items.
By framing vows as disciplines that purify sin, cultivate restraint (e.g., sandhyā-mauna, regulated eating), and direct devotion to Viṣṇu/Devī/Śiva-Śakti, while also promising prosperity and status—thus aligning kāma/artha supports with dharma and mokṣa-oriented merit.