Adhyaya 179
Caturthī-vratāni (Vows of the Fourth Lunar Day)
ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਚਤੁਰਥੀ-ਆਧਾਰਿਤ ਵਰਤਾਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵਰਣਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਭੁਕਤੀ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ—ਦੋਵੇਂ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਾਧਨਾਵਾਂ ਹਨ। ਸ਼ੁਰੂ ਵਿੱਚ ਪਾਠ/ਹਸਤਲਿਖਤ-ਭੇਦ ਦੀ ਸੰਖੇਪ ਸੂਚਨਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਮਹੀਨੇ ਅਤੇ ਤਿਥੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਧੀਆਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਾਘ ਸ਼ੁਕਲ ਚਤੁਰਥੀ ਨੂੰ ਉਪਵਾਸ ਤੇ ਪੂਜਾ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦੇਵ ਦੇ ‘ਗੁਣ’ ਨੂੰ ਪੂਜਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪੰਚਮੀ ਤੱਕ ਤਿਲ-ਭਾਤ ਦਾ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਦੇ ਕੇ ਸਾਲ ਭਰ ਨਿਰਵਿਘਨ ਕਲਿਆਣ; ਮੂਲ ਮੰਤ੍ਰ “ਗੰ ਸ੍ਵਾਹਾ” ਅਤੇ “ਗਾਮ੍” ਆਦਿ ਨਾਲ ਹਿਰਦੇ ਆਦਿ ਅੰਗ-ਨਿਆਸ। “ਆਗੱਛ ਉਲਕਾ” ਨਾਲ ਆਵਾਹਨ ਅਤੇ “ਗੱਛ ਉਲਕਾ” ਨਾਲ ਵਿਸਰਜਨ, ਗੁੱਗੁਲੂ ਸੁਗੰਧ ਤੇ ਮੋਦਕ ਨੈਵੇਦ੍ਯ, ਨਾਲ ਹੀ ਗਣੇਸ਼-ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਸ਼ੈਲੀ ਦਾ ਵਾਧੂ ਮੰਤ੍ਰ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਭਾਦ੍ਰਪਦ ਚਤੁਰਥੀ ਕ੍ਰਿਚਛ੍ਰ, ਫਾਲਗੁਨ ਚਤੁਰਥੀ ਦੀ ਰਾਤ ਦਾ ਉਪਵਾਸ ‘ਅਵਿਘਨਾ’, ਅਤੇ ਚੈਤਰ ਚਤੁਰਥੀ ਨੂੰ ਦਮਨ/ਦੂರ್ವਾ ਨਾਲ ਗਣ-ਪੂਜਾ—ਇਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਰਤ ਮੰਗਲ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦੇ ਉਪਾਯ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਏ ਗਏ ਹਨ।
Shlokas
No shlokas available for this adhyaya yet.
Frequently Asked Questions
It specifies mantra-technology and ritual sequencing: the mūla-mantra “gaṁ svāhā,” its gāmādi application as hṛdaya and aṅga-mantras for nyāsa, and the precise āvāhana–visarjana formulas (“āgaccha ulkā” / “gaccha ulkā”) alongside prescribed offerings.
By presenting Caturthī vratas as disciplined, time-bound sādhana that removes obstacles (Avighnā), cultivates restraint (fasting/kṛcchra), and aligns ritual action with inner purification—thereby supporting both worldly stability (Bhukti) and liberation-oriented refinement (Mukti).