Adhyaya 177
Adhyāya 177 — Dvitīyā-vratāni (Observances for the Lunar Second Day)
ਭਗਵਾਨ ਅਗਨੀ ਦ੍ਵਿਤੀਆ-ਤਿਥੀ ਅਧਾਰਿਤ ਵਰਤਾਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮ ਦੱਸਦੇ ਹਨ; ਇੱਥੇ ਮਾਸ–ਪੱਖ–ਤਿਥੀ ਦੀ ਸਹੀ ਗਿਣਤੀ ਭੁਕਤੀ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ—ਦੋਹਾਂ ਲਈ ਕਰਮਕਾਂਡੀ ਢਾਂਚਾ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਦ੍ਵਿਤੀਆ-ਵ੍ਰਤ: ਪੁਸ਼ਪਾਹਾਰ (ਫੁੱਲਾਂ ਦਾ ਆਹਾਰ) ਰੱਖ ਕੇ ਅਸ਼ਵਿਨੀਕੁਮਾਰਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਸੁੰਦਰਤਾ ਅਤੇ ਸਵਰਗੀ ਪੁੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਕਾਰਤਿਕ ਸ਼ੁਕਲ ਦ੍ਵਿਤੀਆ ਦਾ ਇੱਕ ਭੇਦ ਯਮ-ਪੂਜਾ ਵੀ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਸ਼੍ਰਾਵਣ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦ੍ਵਿਤੀਆ ਦਾ ਅਸ਼ੂਨ੍ਯ-ਸ਼ਯਨ ਵਰਤ—ਘਰਾਣੇ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰਤਾ ਲਈ ਅਗਨੀ, ਦੇਵਤਾ, ਪਿਤਰ ਅਤੇ ਦਾਂਪਤ੍ਯ ਏਕਤਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ; ਸ਼੍ਰੀ (ਲਕਸ਼ਮੀ) ਸਮੇਤ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਆਹਵਾਨ, ਪੂਜਾ, ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਸੋਮ ਨੂੰ ਮੰਤਰ ਸਮੇਤ ਅਰਘ੍ਯ, ਘ੍ਰਿਤ-ਹੋਮ, ਰਾਤ ਦਾ ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਦਾਨ-ਵਿਧਾਨ (ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸ਼ਯ੍ਯਾ, ਦੀਵੇ, ਬਰਤਨ, ਛਤਰੀ, ਪਾਦੁਕਾ, ਆਸਨ, ਕਲਸ਼, ਪ੍ਰਤਿਮਾ, ਭਾਂਡਾ)। ਕਾਰਤਿਕ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦਾ ਕਾਂਤੀ-ਵ੍ਰਤ—ਰਾਤ ਨੂੰ ਹੀ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਬਲ–ਕੇਸ਼ਵ ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਤੇਜ, ਆਯੁ ਅਤੇ ਆਰੋਗ੍ਯ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪੌਸ਼ ਸ਼ੁਕਲ ਦ੍ਵਿਤੀਆ ਤੋਂ ਚਾਰ ਦਿਨਾਂ ਦਾ ਸ਼ਿਸ਼੍ਣੁ-ਵ੍ਰਤ—ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਸਨਾਨ (ਸਰੋਂ, ਕਾਲਾ ਤਿਲ, ਵਚਾ, ਸਰਵੌਸ਼ਧੀ), ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ/ਅਚ੍ਯੁਤ/ਅਨੰਤ/ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਪੁਸ਼ਪ-ਨ੍ਯਾਸ ਸਮੇਤ ਪੂਜਾ, ਚੰਦਰ-ਅਰਘ੍ਯ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ, ਫਲ ਵਜੋਂ ਦੀਰਘ ਸ਼ੁੱਧੀ; ਪਾਠ-ਭੇਦ ਅਤੇ ਰਾਜਿਆਂ, ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਆਚਰਨ ਦਾ ਵੀ ਉਲੇਖ ਹੈ।
Shlokas
No shlokas available for this adhyaya yet.
Frequently Asked Questions
It treats Dvitīyā as a repeatable ritual node: specific deities, dietary rules (flowers or night-only eating), mantra, homa, and dāna are coordinated to yield prosperity/health (bhukti) and purification/heavenward merit (mukti-oriented phala).
Time-fixation (Śrāvaṇa kṛṣṇa-dvitīyā), Viṣṇu–Śrī invocations, monthly Soma-arghya with mantra, ghṛta-homa, nakta discipline, and a specified dāna-set (bed plus household and ritual items) culminating in merit tied to marital stability and household continuity.
It prescribes a four-day bath sequence using siddhārthaka (mustard), black sesame, vacā, and a defined sarvauṣadhi herb group—showing the Purāṇa’s characteristic fusion of vrata procedure with āyurvedic-style materia lists.
The Aśvins (general Dvitīyā vow), Yama (Kārttika śukla-dvitīyā), Lakṣmī–Viṣṇu/Śrīdhara (Aśūnya-śayana), Bala–Keśava (Kānti-vrata), and Soma/Indu (monthly arghya and lunar-focused elements).