Adhyaya 187
Ekādaśī-vrata (Observance of Ekādaśī)
ਦਸ਼ਮੀ-ਵ੍ਰਤ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਅਗਨੀਦੇਵ ਏਕਾਦਸ਼ੀ-ਵ੍ਰਤ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਪਵਾਸ ਨੂੰ ਭੁਕਤੀ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦੋਵੇਂ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਸੁਚੱਜੀ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਵਿਧੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਤਿਆਰੀ ਦਸ਼ਮੀ ਤੋਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਨਿਯਤ ਆਹਾਰ, ਮਾਸ-ਤਿਆਗ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਨਾਲ ਦੇਹ-ਮਨ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੁਕਲ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੋਵੇਂ ਪੱਖਾਂ ਦੀ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਮਨਾਹੀ ਹੈ; ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਨਾਲ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਹਰਿ ਦੀ ਸਾਨਿਧਤਾ ਵਧਦੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਪਾਰਣ (ਵ੍ਰਤ ਖੋਲ੍ਹਣ) ਦਾ ਸਮਾਂ ਨਿਰਣਾਇਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਤਿਥੀ-ਭਾਗ ਦੀਆਂ ਸ਼ਰਤਾਂ ਅਧੀਨ ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਵੀ ਪਾਰਣ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਪੁੰਨ ਸੌ ਵੈਦਿਕ ਯਜਨਾਂ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਪਰ ਦਸ਼ਮੀ-ਮਿਸ਼੍ਰ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਦਾ ਵ੍ਰਤ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਉਹ ਉਲਟ ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਕਮਲ-ਨੇਤ੍ਰ ਅਚ੍ਯੁਤ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈ ਕੇ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਸੰਕਲਪ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੁਕਲ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਪੁਸ਼੍ਯ ਨਕਸ਼ਤਰ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਵਣ-ਯੁਕਤ ਏਕਾਦਸ਼ੀ/ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ (ਵਿਜਯਾ ਤਿਥੀ) ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸ਼ੁਭ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ; ਫਾਲਗੁਨ-ਪੁਸ਼੍ਯ-ਵਿਜਯਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਦ ਅਤੇ ਮਾਸ ਤੋਂ ਪਰਹੇਜ਼ ਕਰਨ ਨਾਲ ਕਰੋੜ-ਗੁਣਾ ਪੁੰਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਣੂ-ਪੂਜਾ ਸਮੂਹ ਉਪਕਾਰ ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਸੰਤਾਨ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੂਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮਾਨ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
Shlokas
No shlokas available for this adhyaya yet.
Frequently Asked Questions
One should eat in a regulated manner and abstain from meat and sexual intercourse, establishing bodily restraint as the precondition for a valid Ekādaśī fast.
By combining ethical restraint, precise calendrical discipline (tithi/nakṣatra rules), and Viṣṇu-bhakti through pūjā and śaraṇāgati, the vrata is taught as karma-purification that yields prosperity and social stability while directing the devotee toward liberation and Viṣṇu-loka.