Venkatachala Mahatmya
Venkatachala Mahatmya
This section is anchored in the sacred mountain geography of Veṅkaṭācala (Tirumala–Veṅkaṭeśvara hill complex in South India), presenting the landscape as a theologically charged tīrtha where divine presence is narrated through temple-centric myth, ritual instruction, and merit discourse. The setting repeatedly ties mountain topography to Vaiṣṇava iconography (Śrīnivāsa/Janārdana) and to the protective, stabilizing symbolism of Varāha in relation to Bhūdevī (Dharaṇī).
Adhyayas in Venkatachala Mahatmya
40 chapters to explore.
Adhyaya 1
Veṅkaṭācalamāhātmya (Adhyāya 1): Nāradasya Varāhadarśanam, Dharaṇī–Varāha-saṃvādaḥ, Tīrtha-māhātmya-nirdeśaḥ
अध्याय १ ची सुरुवात नैमिषारण्यात होते. शौनकादी ऋषी लोकसंरक्षणासाठी बारा वर्षांचे सत्र करीत असून पौराणिक सूत उग्रश्रवस यांना स्कंदपुराण कथनासाठी विनंती करतात. सूत व्यासांना पूर्वी विचारलेल्या प्रश्नाची आठवण करून देतात; व्यास प्राचीन प्रसंग सांगतात—नारद सुमेरूवर जाऊन विश्व-पिप्पल वृक्षाखाली तेजस्वी दिव्य मंडप पाहतात आणि कमलासनावर विराजमान, ऋषि-देवगणांनी सेवित, वराहमुख पुरुषोत्तमाचे दर्शन घेतात. तेथे धरणी (पृथ्वी) सख्यांसह अर्पणे घेऊन येते; वराह तिला आलिंगन देतात आणि धरणी आपल्या आधारभूत प्रमुख पर्वतांविषयी विचारते. वराह अनेक पर्वतश्रेणींचा उल्लेख करून दक्षिणेकडील पवित्र प्रदेशाचे विशेष माहात्म्य सांगतात—नारायणाद्री/श्रीवेङ्कटाचल, सुवर्णमुखरी, कमलाक्ष सरोवर आणि देवालयपरिसर यांची ओळख करून देतात. यानंतर तीर्थांची श्रेष्ठता ठरवून स्वामिपुष्करिणीला सर्वोच्च मानले जाते व तिच्यात असंख्य तीर्थे (परंपरेतील ‘छयासष्ट कोटी’) असल्याचे सांगितले जाते; तसेच सहा प्रमुख तीर्थे निर्दिष्ट होतात. कुमारधारिका, तुंब, आकाशगंगा, पांडव, पापनाशन आणि देवतीर्थ येथे ठरावीक काळी स्नान केल्याचे फल वर्णिले आहे. शेवटी धरणीची वराहस्तुती, वराहाचे धरणीसह वृषभाचल/शेषाचलाकडे गमन आणि श्रद्धेने पठण-श्रवण करणाऱ्यास प्रतिष्ठा व इच्छित फल देणारी फलश्रुती यांसह अध्याय समाप्त होतो.
Adhyaya 2
Śrīvarāha-mantrārādhanavidhiḥ (The Ritual Procedure for Worship through the Śrīvarāha Mantra)
या अध्यायात सूत प्राचीन प्रसंग सांगतात—वैवस्वत मन्वंतरातील कृतयुगात नारायणाद्रीवर धरणीदेवी वराहभगवानांना विचारते की कोणत्या मंत्राने प्रभू प्रसन्न होतात आणि कोणत्या साधनेने समृद्धी, राज्य-ऐश्वर्य, संतती तसेच नियमपालक साधकाला अखेरीस भगवत्पद प्राप्त होते. वराह भगवान ‘परम गुप्त’ मंत्र सांगून त्याचा उपदेश केवळ भक्त व संयमी व्यक्तीलाच करावा, असे स्पष्ट करतात. यानंतर मंत्राचे शास्त्रीय स्वरूप दिले आहे—मंत्र: “ॐ नमः श्रीवराहाय धरण्युद्धरणाय च”; ऋषी: संकर्षण, देवता: वराह, छंद: पंक्ती, बीज: श्रीबीज. सद्गुरूकडून दीक्षा घेतलेल्या साधकासाठी चार लक्ष जप सांगितला आहे; त्यानंतर मधु-घृतयुक्त पायसाने होम करण्याची विधी आहे. ध्यानात स्फटिकासारखा तेजस्वी, कमळासारखे लाल नेत्र, वराहमुख असूनही सौम्य, चार भुजांत चक्र-शंख-अभयमुद्रा व कमळ धारण करणारा, लाल-सुवर्ण वस्त्राभूषणांनी अलंकृत आणि शेषादी विश्वाधार-चिन्हांनी युक्त असा स्वरूपवर्णन येते. फलश्रुतीत नित्य १०८ जपाने इच्छित सिद्धी व शेवटी मोक्ष मिळतो असे सांगितले आहे. पुढे उदाहरणे—धर्म नावाचा मनु देवतासमान अवस्था प्राप्त करतो, शापग्रस्त इंद्र स्वर्ग परत मिळवतो, ऋषी उच्च गतीला जातात, आणि श्वेतद्वीपात जप करून अनंत पृथ्वीचा आधार बनतो। शेवटी धरणी श्रीनिवासांचे वेङ्कटावर आगमन व तेथील चिरनिवास याविषयी विचारते।
Adhyaya 3
अगस्त्यप्रार्थनया भगवतः सर्वजनदृग्गोचरत्ववर्णनम्; तथा पद्मावत्युत्पत्तिः वसुदानजन्म च (Agastya’s Petition for Divine Visibility; Origins of Padmāvatī and Birth of Vasudāna)
या अध्यायात श्रीवराह धरणीला पूर्ववृत्त सांगतात. वेङ्कटाचलावर स्वामिपुष्करिणीजवळ श्रीनिवास/हरी दिव्य विमानात वास करतो; कल्पान्तापर्यंत तो सामान्य जनांना अदृश्य राहतो असे वर्णन असूनही देवाज्ञेने तो सर्वांचा पूज्य ठरतो. धरणी विचारते—देवता जर मर्त्यांना दिसत नसेल तर लोकपूजा कशी टिकेल? तेव्हा श्रीवराह अगस्त्याची बारा वर्षांची आराधना सांगतात; अगस्त्य सर्व देहधाऱ्यांना प्रभूचे दर्शन व्हावे अशी प्रार्थना करतो, आणि भगवान विमानाची अलौकिकता राखून सर्वांना दृग्गोचर होतात। यानंतर वंशकथा व उत्पत्तिकथा येते. पुढील कालचक्रांत राजा मित्रवर्माचा उदय व तेथून आकाशराजापर्यंतची परंपरा वर्णिली आहे. यज्ञीय नांगरणीच्या वेळी भूमीतून पद्मावती प्रकट होते; तिला कन्या मानून राणी धरणीकडे सोपवले जाते. पुढे धरणी शुभ शकुनांमध्ये वसुदानाला जन्म देते; त्याच्या शस्त्रविद्या व शिस्त-शिक्षणाचा संक्षेप देऊन राजधर्म, वैधता आणि प्रदेशाचा पवित्र इतिहास दृढ केला जातो।
Adhyaya 4
Pad्मिनी/Pad्मावती-Lakṣaṇa and Śrīnिवास Encounter in the Puṣpāṭavī (Chapter 4)
या अध्यायात सूतांच्या कथनातून धरणीचा प्रश्न येतो आणि वराह भगवान उत्तर देताना सांगतात की आकाशराजाने भूमिज कन्येला “पद्मिनी” असे नाव दिले. पुढे पद्मावतीच्या उद्यान-आश्रमाजवळ देवर्षी नारद अकस्मात येतात; पद्मावतीच्या विनंतीवरून ते शुभ देह-लक्षणांचे सविस्तर वर्णन करतात आणि शेवटी तिचे रूप “विष्णु-योग्य” असून लक्ष्मीसम आहे असे प्रतिपादन करतात. नारद अंतर्धान पावल्यानंतर पद्मिनी/पद्मावती सख्यांसह वसंतपुष्पे गोळा करण्यासाठी पुष्पाटवीत प्रवेश करते; विविध फुलांचे वर्णन होत वन एक पवित्र, विधी-सौंदर्ययुक्त स्थळ म्हणून उभे राहते. तेव्हा एक भयंकर हत्ती दिसून भय निर्माण होते; पण त्याच क्षणी अश्वारूढ धनुर्धर तेजस्वी पुरुष प्रकट होतो—वेङ्कटाद्री-निवासी श्रीनिवास, जो या प्रसंगात स्वतःला सूर्यवंशी “कृष्ण” म्हणतो. स्त्रिया ‘ईहामृग’ न पाहिल्याचे सांगून हा राजरक्षित वनभाग आहे असे बजावतात व त्याची ओळख विचारतात; तो शिकार करण्यास आलो असे म्हणत पद्मावतीला पाहून आकर्षित झाल्याची कबुली देतो, आणि सख्यांनी राजदंडाची भीती दाखवताच तो सेवकांसह त्वरेने पर्वताकडे निघून जातो.
Adhyaya 5
पद्मावतीदर्शन-प्रसङ्गः तथा बकुलमालिकाया यात्रामार्ग-निर्देशः (Padmāvatī Encounter and Bakulamālikā’s Route Instructions)
या अध्यायात दिव्य आगमनानंतर कथा अंतर्मुख विरह-आकांक्षेकडे वळते. श्रीनिवास रत्नजडित मंडपात प्रवेश करून पद्मावतीच्या सौंदर्यस्मरणात तल्लीन होतात आणि मोहग्रस्त तन्मय अवस्थेत जातात. तेव्हा बकुलमालिका नीट सजवलेली अर्घ्य-नैवेद्ये घेऊन येते, त्यांच्या देह-मनाच्या लक्षणांवरून प्रश्न विचारते व त्या अवस्थेचा अर्थ उलगडते. श्रीनिवास उत्तर देताना पद्मावतीचा पूर्वकाळाशी संबंध सांगतात—वेदवती/सीतेचा प्रसंग आणि पुढील युगात मिलनाचे दिलेले वचन—म्हणून वर्तमान प्रेम हे धर्मप्रतिज्ञा व दैवी संकल्पाची सातत्यरेषा ठरते. पुढे ते बकुलमालिकेला यात्रामार्ग सांगतात: नृसिंह-गुहा, अगस्त्याश्रम व सुवर्णमुखरी तीरावरील अगस्त्येश-लिंग, नंतर वन-सरितांमधून नारायणपुरी/आकाशराजाची नगरी. मार्गात वृक्ष, पक्षी, पशू यांचे समृद्ध वर्णन पवित्र भू-नकाशासारखे उभे राहते. अखेरीस बकुलमालिका प्रवासास निघते आणि पद्मावतीच्या सख्यांना भेटून पुढील संवादाची सुरुवात होते.
Adhyaya 6
Padmāvatī’s Vision, Royal Divination, and Vaiṣṇava Marks of Devotion (Chapter 6)
या अध्यायात राजदरबारातील कथानक आणि वैष्णव-धर्मोपदेश यांचा सुंदर संगम आहे. आकाशराजाच्या अंतःपुरातील स्त्रिया सांगतात की राजकन्या पद्मावतीसोबत फुले वेचताना त्यांनी वृक्षाखाली एक अद्भुत पुरुष पाहिला—इंद्रनीलासारखा श्याम, सुवर्णाभरणे व आयुधांनी विभूषित—तो क्षणात अदृश्य झाला आणि पद्मावती मूर्च्छित झाली. राजा दैवज्ञाला बोलावतो; तो ग्रहस्थिती सर्वसाधारण शुभ सांगतो, पण एक गूढ व्यत्ययही दर्शवतो—त्या श्रेष्ठ पुरुषदर्शनाचा परिणाम राजकन्येवर झाला असून अखेरीस तिचा त्याच्याशीच संयोग होईल; तसेच हितोपदेश देणारी एक दूतिका येईल. उपाय म्हणून ब्राह्मणांच्या नेतृत्वाखाली अगस्त्येश-लिंगाचा अभिषेक करण्याचे विधान तो सांगतो. यानंतर श्रीवेंकटाद्रीहून बकुलमालिका येते व तिला राजवाड्यात आणले जाते. धरणी (देवी/राणीस्वरूप) एका पुलिंदिनीला विचारून सत्य जाणते—पद्मावतीचा विकार प्रेमजन्य आहे; कारण स्वयं वैकुंठनाथ हरि, जो स्वामिपुष्करिणीजवळ वेंकटाद्रीवर विचरतो; तो ललितेला मध्यस्थ म्हणून पाठवील आणि संयोग निश्चित होईल. शेवटी पद्मावती भक्तलक्षण सांगते—शंख-चक्रचिन्हे, ऊर्ध्वपुंड्र, द्वादश नामधारण ही बाह्य चिन्हे; आणि वेदपाठ, सत्य, अद्रोह, ब्रह्मचर्य/संयम, करुणा हे आंतरिक नियम. होम व तप्त मुद्रांनी पंचायुध (शंख, चक्र, धनुष्य-बाण, गदा, खड्ग) अंकित करण्याची विधीही वर्णिली आहे. अध्यायाचा शेवट स्त्रियांनी अगस्त्येशपूजा पूर्ण करून ब्राह्मणांना अन्नदान व दक्षिणा देऊन सन्मान करण्याने होतो.
Adhyaya 7
बकुलमालिकादूत्यं पद्मावतीपरिणयनिश्चयश्च (Bakula-mālikā’s Embassy and the Determination of Padmāvatī’s Marriage)
या अध्यायात राजदरबारापासून देवालयापर्यंतच्या कूटनीतिक-धार्मिक प्रवासातून पद्मावती–श्रीनिवास विवाहकथा विधी व प्रशासनाच्या चौकटीत दृढ केली आहे. प्रारंभी राणी धरणी आगंतुक दिव्य परिचारिका बकुलमालिकेची ओळख व हेतू विचारून चौकशीची शिस्त आणि विश्वासार्हतेचे संकेत ठरवते. बकुलमालिका वेङ्कटाद्रीवरील श्रीनिवासांचे भ्रमण, वनप्रदेशातील प्रसंग आणि स्वामीतीर्थ येथे राजा शङ्खाशी झालेली भेट सांगते; तेथे तपश्चर्या व देवालय-स्थापना हे वैध भक्तिमार्ग म्हणून वर्णिले आहेत. श्रीनिवास मार्गविशेष सूचना देतात—विशेषतः विष्वक्सेनाचा सन्मान व स्वामिपुष्करिणीत स्नान—यामुळे पवित्र भूगोल आणि अधिकृत आचार यांचा संबंध जोडला जातो. यानंतर राजकीय निर्णयप्रक्रिया येते. आकाशराज मंत्रीमंडळासह पुरोहित-ज्योतिषाचार्य बृहस्पतीचा सल्ला घेऊन विवाहाचा शुभमुहूर्त ठरवतो—वैशाख मासात उत्तरफाल्गुनी नक्षत्री. मग नगरात व लोकांत मंगलोत्सव उभा राहतो—विश्वकर्म्याची नगरसज्जा, इंद्राची पुष्पवृष्टी आणि इतर देवतांची शुभ-भेट—यातून सहकारी यज्ञपरिसरासारखी शुभव्यवस्था दिसते. अखेरीस बकुलमालिका व शुकदूत श्रीनिवासांकडे परत जाऊन पद्मावतीची विनंती पोहोचवतात; श्रीनिवास माळ पाठवून संमती दर्शवतात आणि देवागमनासाठी राजकीय आतिथ्य व विवाहतयारी विधिवत सुरू होते।
Adhyaya 8
Śrīnिवासस्य लक्ष्म्यादिकृत-परिणयालंकारः — The Bridal Adornment and Marriage Procession of Śrīnिवास
या आठव्या अध्यायात श्रीवराहांच्या कथनानुसार श्रीनिवास लक्ष्मीला बोलावून विवाहाची सर्व तयारी नीट रचण्याची आज्ञा देतात. तेव्हा श्रुती, स्मृती, धृती, शांती, ह्री, कीर्ती इत्यादी वैदिक तत्त्वे जणू साकार होऊन येतात आणि सुगंधी तेल, वस्त्रे, अलंकार, आरसा, कस्तुरी व राजचिन्हे अशी विधी-सामग्री आणतात—धर्मानुरूप मंगल अलंकरणाचा प्रतीकात्मक संग्रह उभा राहतो. लक्ष्मी दिव्य व तीर्थस्थानी जलांनी अभ्यंग-स्नान करून प्रभूला वस्त्र-भूषणांनी सजवते; भगवान ऊर्ध्वपुंड्र धारण करून गरुडावर आरूढ होतात व नारायणपुरी/आकाशराजाच्या नगरीकडे उत्सवी मिरवणूक निघते, ज्यात देव, ऋषी, गंधर्व, अप्सरा मंगलपाठ करीत सहभागी होतात. पद्मावतीशी त्रिवार जयमाला-विनिमय, शुभ गृहप्रवेश, मंगळ्यसूत्रबंधन व लाजा-होम इत्यादी विवाहांग पूर्ण होतात. त्यानंतर प्राभृत (भेटवस्तू) दानाचे विस्तृत वर्णन येते—धान्य, तूप, दुग्धपदार्थ, फळे, वस्त्रे, सुवर्ण-रत्ने, पशुधन, घोडे, हत्ती व सेवकवर्ग—राजदान धर्मार्पण म्हणून उजागर होते. शेवटी श्रीनिवास आकाशराजाला वर देतात—अचल भक्ती व मन सदैव भगवंताच्या चरणी स्थिर राहो; देवगण स्वधामास परततात आणि भगवान स्वामिपुष्करिणीजवळ निवास करून निरंतर पूजा स्वीकारतात।
Adhyaya 9
अथ वसुनिषादवृत्तान्तः—रंगदासकैंकर्यं—तोण्डमान्नृपकथा—पद्मसरोवरमाहात्म्यम् (Vasu the Niṣāda, Raṅgadāsa’s service, Toṇḍamān’s encounter, and the Padma-saras glory)
या अध्यायात धरणीदेवी कलियुगात वेङ्कटगिरीवर भगवंतांचे दर्शन कसे होईल, असा प्रश्न करते. वराहभगवान् संवादरूपाने चार प्रसंग सांगून तीर्थमहिमा व भक्तितत्त्व स्पष्ट करतात. पहिल्या कथेत वनवासी निषाद वसू पुरुषोत्तमाचा अनन्य भक्त होऊन श्री-भूदेवींसह प्रभूला मधुमिश्रित शिजवलेले श्यामाक अन्न नैवेद्य अर्पण करतो. मधु आणून परतल्यावर मुलाने नैवेद्य खाल्ला म्हणून तो चोरी समजून तलवार उगारतो; तेव्हा विष्णु वृक्षातून प्रकट होऊन तलवार थांबवतात, बालभक्ती विशेष प्रिय आहे असे सांगतात आणि स्वामीसर/स्वामिपुष्करिणी येथे नित्य सान्निध्य असल्याचे प्रतिपादन करतात. दुसऱ्या प्रसंगात पाण्ड्यदेशातून आलेला भक्त रंगदास वराहस्थान, सुवर्णमुखरी, कामलाख्यसर, चक्रतीर्थ इत्यादी तीर्थे करून स्वामिपुष्करिणीजवळ श्रीनिवासाचे दर्शन घेतो. तो उद्यान, विहिरी व पुष्पसेवा अशी नित्य कैंकर्यसेवा करतो; पण एकदा गंधर्वांच्या जलक्रीडादर्शनाने मन विचलित होऊन सेवा चुकते आणि त्याला लाज वाटते. देव त्याला धीर देऊन म्हणतात—भाव प्रधान आहे; पुढे राजसदृश समृद्धी, अखंड भक्ती आणि शेवटी मोक्ष प्राप्त होईल. तिसऱ्या कथेत सोमकुलाचा राजा तोण्डमान शिकार करत वेङ्कटाद्रीवरील तीर्थांतून जात देवी रेणुकेपर्यंत पोहोचतो. ‘श्रीनिवास’ अशी हाक देणारा पंचवर्ण पोपट त्याला निषाद वनपालाकडे नेतो; तो निषाद राजाला स्वामिपुष्करिणीजवळील गुप्त देवस्थान दाखवतो. दोघे पूजन करून श्यामाक-मधु प्रसाद ग्रहण करतात; रेणुका ‘देवदेव-प्रसाद’ म्हणून अजेय राज्य व तोण्डमान-नावाची राजधानी असा वर देते. अखेरीस शुक पद्मसरसाचे माहात्म्य सांगतो—दुर्वासांच्या शापामुळे लक्ष्मी (पद्मा/रमा) कमलांनी भरलेल्या सरोवरात तप करते; देवगण विधिवत स्तुती करतात. लक्ष्मी स्नान, बिल्वपत्रपूजा व या स्तोत्रपाठाने प्रतिष्ठा-लाभ, समृद्धी व मोक्ष देऊन विष्णूसह गरुडावर आरूढ होऊन वैकुण्ठास परत जाते.
Adhyaya 10
Toṇḍamān’s Accession; Varāha Revelation at the Valmīka; Bilamārga Guidance; Aṣṭhi-saras Revival; Bhīma the Potter’s Liberation; Phalaśruti
या अध्यायात वेङ्कटाचलावर राजसत्ता-वैधता, तीर्थाचा शोध आणि पूजापद्धतीची स्थापना यांचा सुंदर संगम दिसतो. प्रारंभी तोण्डमानाचा राज्यारोहण प्रसंग येतो आणि पद्मसरसाचे पावित्र्य सांगितले आहे—कीर्तन, स्मरण व स्नानाने पुण्य व समृद्धी वाढते. त्याचवेळी वनवासीयांचा नेता वसु तेजस्वी वराहदेवाचे दर्शन घेतो; देव वल्मीकात प्रवेश करून आज्ञा देतो—गाईच्या दुधाने वल्मीक धुवावा, शिलापीठावरील विग्रह ओळखून उचलून प्रतिष्ठापित करावा आणि वैखानस आचार्यांच्या साहाय्याने विधिवत पूजा चालू करावी। तोण्डमानाला स्वप्नात बिलमार्ग (भुयारी मार्ग) प्रकट होतो; पल्लवचिन्हांसारख्या दैवी संकेतांचा मागोवा घेत तो प्राकार व द्वारे बांधून संरक्षणाची व्यवस्था करतो, तसेच चिंच व चाफा ही झाडे देवसन्निधीची स्थायी खूण म्हणून जपण्याचा आदेश मिळतो. पुढे एक नैतिक-प्रशासकीय कसोटी येते—राजाच्या तात्पुरत्या संरक्षणात असलेली गर्भवती ब्राह्मणी दुर्लक्षामुळे मृत्युमुखी पडते; श्रीनिवासाच्या निर्देशाने ‘अपमृत्युनिवारण’ मानल्या जाणाऱ्या अष्ठिसरसमध्ये स्नानरूप प्रायश्चित्त केल्याने ती पुन्हा जिवंत होते। कुर्वग्रामचा कुंभार भीम साध्या भक्तीने अल्प अर्पण करतो तरी ते स्वीकारले जाते; राजा भेटीस आल्यावर भीम व त्याची पत्नी वैकुण्ठाला जातात. शेवटी तोण्डमान उत्तराधिकार निश्चित करून तपश्चर्या करतो, भगवंताचे साक्षात्कार घेऊन सारूप्य व विष्णुपद प्राप्त करतो. फलश्रुतीत श्रद्धेने श्रवण-पाठ केल्यास उच्च फल व भगवदनुग्रह मिळतो असे सांगितले आहे।
Adhyaya 11
स्वामिपुष्करिणी-स्नानमाहात्म्यं तथा काश्यपोपाख्यानम् (Glory of bathing in Swāmipuṣkariṇī and the Kāśyapa episode)
या अध्यायात स्वामिपुष्करिणीचे महाशुद्धिदायक तीर्थ म्हणून माहात्म्य सांगितले आहे. सूत म्हणतो—काश्यपाने स्वामिपुष्करिणीत केलेले स्नान गंभीर नैतिक मलिनताही नष्ट करते. ऋषी काश्यपाचा दोष व त्याचे अचानक उद्धार याचे कारण विचारतात; तेव्हा सूत राजा परीक्षिताशी संबंधित उपाख्यान सांगतो. शिकारीस गेलेल्या परीक्षिताला मौनव्रती ऋषी दिसतो; उत्तर न मिळाल्याने क्रोधात तो ऋषीच्या खांद्यावर मृत सर्प ठेवतो. ऋषिपुत्र शृंगी शाप देतो—सातव्या दिवशी तक्षकाच्या दंशाने राजाचा मृत्यू होईल. अनेक संरक्षण-उपाय असूनही तक्षक फसवणुकीने ब्राह्मणसदृशांच्या मध्ये येतो व फळात कृमिरूपाने लपून शाप पूर्ण करतो. विषहर मंत्रविद्येचा वैद्य काश्यप राजाला वाचवायला निघतो; पण तक्षक शक्तिपरीक्षा व धनलोभ दाखवून त्याला परत फिरवतो. नंतर ‘समर्थ असूनही राजाचे रक्षण केले नाही’ म्हणून काश्यपाची लोकनिंदा होते. उपाय जाणण्यासाठी तो शाकल्य मुनीकडे जातो; मुनी सांगतो—विषपीडिताचा प्राण वाचवण्याची क्षमता असूनही सहाय्य न करणे हा घोर दोष असून समाजातही अपकीर्ती आणतो. प्रायश्चित्त म्हणून वेङ्कटाद्रीला जाऊन संकल्पपूर्वक स्वामिपुष्करिणीत स्नान, वराहस्वामिन् व नंतर श्रीनिवासाची पूजा आणि नियमपालन करावे; त्यामुळे काश्यपाचे आरोग्य, प्रतिष्ठा व मान पुन्हा प्राप्त होतात. शेवटी फलश्रुती श्रद्धेने ऐकणाऱ्यांना उत्तम पदाची प्राप्ती सांगते.
Adhyaya 12
स्वामिपुष्करिणी-स्नानात् नरकनिस्तारः (Deliverance from Naraka through Bathing in Swāmi Puṣkariṇī)
या अध्यायात ऋषी सूतांना विचारतात—श्री स्वामी पुष्करिणी/स्वामी-तीर्थाचे असे कोणते वैभव आहे की केवळ स्मरणानेही उद्धार होतो. सूत सांगतात की जे या तीर्थाची स्तुती करतात, कथा सांगतात-ऐकतात किंवा येथे स्नान करतात, त्यांना नावाने सांगितलेल्या अठ्ठावीस नरकांपैकी कोणताही भोगावा लागत नाही. पुढे नरकांची नावे क्रमाने येतात आणि काही अधर्मकृत्ये त्यांच्या दंडस्थानी जोडली जातात—परधन व परस्त्री/परसंबंध हरण, माता-पिता व विद्वानांवरील द्वेष, वैदिक मार्गाचा भंग, प्राण्यांना त्रास देणे व हिंसा, कामदोष, पाखंडी पंथांनी धर्मविघ्न, अशुचि आचार, पशुहिंसा, तसेच कर्मकांडातील ढोंग इत्यादी. प्रत्येक उदाहरणानंतर पुन्हा आश्वासन दिले जाते की स्वामी-तीर्थस्नानाने त्या पतनापासून रक्षा होते। अखेरीस फलश्रुतीत सांगितले आहे की हे स्नान महायज्ञ व महादानांच्या तुल्य फल देते, घोर पापांचेही तत्काळ शोधन करते आणि ज्ञान, वैराग्य, चित्तप्रसाद असे सद्गुण उत्पन्न करते. याला अतिशयोक्ती समजून निंदू नये—अविश्वास आध्यात्मिक संकटकारक आहे, अशी चेतावणी दिली आहे. दर्शन, स्पर्श, स्तुती, नमस्कार व स्नान—या सर्वांनी हे तीर्थ मृत्युभयापासून अभय देऊन भुक्ति-मुक्ति प्रदान करते।
Adhyaya 13
धर्मगुप्तचरित्रवर्णनम् | Dharma-gupta’s Episode and the Efficacy of Svāmipuṣkariṇī
सूत स्वामीतीर्थाचे माहात्म्य सांगताना सोमवंशीय नंदाचा पुत्र राजा धर्मगुप्त याची कथा वर्णितो. नंदाने राज्यभार पुत्राकडे सोपवून वनवास स्वीकारला. धर्मगुप्ताने नीती, यज्ञ आणि ब्राह्मणांना दान देऊन प्रजापालन केले; समाजव्यवस्था दृढ राहिली व कोणावरही लूट-उत्पीडन झाले नाही. एकदा शिकारीस गेलेला राजा भयंकर अरण्यात रात्री अडकला. सायंसंध्या करून गायत्रीजप केल्यावर तो एका वृक्षावर आश्रयास गेला; सिंहापासून पळणारा एक अस्वलही त्याच वृक्षावर चढला. अस्वलाने रात्रभर जागरणाची संधी केली. सिंहाने विश्वासघात घडवून आणण्याचा प्रयत्न केला; पण अस्वलाने ‘विश्वासघात’ हे इतर पापांपेक्षा अधिक घोर आहे, असा धर्मोपदेश केला. नंतर राजाने झोपलेल्या अस्वलाला खाली पाडले. तेव्हा ते अस्वल रूपांतर करून ध्याणकाष्ठ नावाचा मुनि प्रकट झाला व राजाला उन्मादाचा शाप दिला. मुनिने सांगितले की सिंह हा भद्रनामा यक्ष—कुबेराचा पूर्व मंत्री—गौतमाच्या शापामुळे सिंह-रूपात होता; ध्याणकाष्ठाशी संवाद झाल्यावर तो शापमुक्त होऊन अलकापुरीस परतला. मंत्र्यांनी राजाच्या उन्मादाची वार्ता नंदाला दिली. नंदाने मुनि जैमिनी यांना विचारले. जैमिनींनी वेङ्कट पर्वतावर सुवर्णमुखरीजवळील स्वामिपुष्करिणीत स्नान घालण्यास सांगितले; स्नान होताच उन्माद नाहीसा झाला. पिता-पुत्रांनी वेङ्कटेश/श्रीनिवासाची पूजा करून दाने दिली व धर्माने राज्य चालविले. शेवटी फलश्रुती—स्वामिपुष्करिणीत स्नान केल्याने उन्माद, अपस्मारसदृश विकार व दुष्ट ग्रहपीडा नष्ट होते; कोणत्याही जलात स्नानापूर्वी “स्वामीतीर्थम्” तीनदा उच्चारल्यास ब्रह्मलोकप्राप्ती होते; ही कथा ऐकली तरी महापापांचा नाश होतो.
Adhyaya 14
सुमत्याख्यद्विजवृत्तान्तः — The Account of the Brahmin Sumati and Purification at Svāmi-puṣkariṇī
या अध्यायात सूत नैमिषारण्यात ऋषींना स्वामीतीर्थ/स्वामी-पुष्करिणीची परम शुद्धिकारक महिमा सांगताना सुमती नावाच्या द्विजाचा उपदेशपर इतिहास वर्णन करतो. ऋषी सुमतीची वंशपरंपरा, त्याचे नैतिक पतन आणि उद्धाराचा उपाय विचारतात. सूत सांगतो—महाराष्ट्रात विद्वान व धर्मनिष्ठ यज्ञदेवाचा पुत्र सुमती; परंतु त्याने पिता व पतिव्रता पत्नीचा त्याग करून मोहक किराती स्त्रीच्या संगतीत पडून चोरी, मद्यपान इत्यादी पापे केली आणि शेवटी दरोड्यासाठी वेष बदलून एका ब्राह्मणाचा वध केला; हे महापातक ‘ब्रह्महत्या’ ठरले. त्या पापाचे भयाण फल ‘ब्रह्महत्या’ रूपाने जणू सजीव होऊन त्याचा पाठलाग करत घरी येते व यज्ञदेवाला इशारा देते—अशा पतिताला आश्रय दिल्यास संपूर्ण घराणे संकटात येईल. पितृस्नेहाने व्याकुळ झालेला यज्ञदेव प्रायश्चित्ताचा मार्ग शोधतो. तेव्हा रुद्रांश मानलेले दुर्वासा ऋषी येऊन सांगतात की सामान्य प्रायश्चित्ताने हे पाप दूर होणे अत्यंत कठीण; पण वेङ्कटाद्रीवरील परम पुण्य तीर्थ स्वामी-पुष्करिणीत स्नान केल्यास तत्काळ शुद्धी होते. यज्ञदेव सुमतीला तेथे नेऊन स्नान घडवतो; आकाशवाणी त्याची शुद्धी घोषित करते आणि तीर्थाला ‘पापवृक्षाचा कुऱ्हाड’ असे गौरवते. शेवटी या कथाचे श्रवण-पठन केल्याने महान फल मिळते अशी फळश्रुती दिली आहे.
Adhyaya 15
कृष्णतीर्थमाहात्म्य (Kṛṣṇatīrtha Māhātmya / The Glory of Kṛṣṇatīrtha)
अध्याय १५ मध्ये श्रीसूत वेङ्कट पर्वतावरील अत्यंत पुण्यदायी कृष्णतीर्थाचे माहात्म्य सांगतात व ते पापनाशक असल्याचे वर्णन करतात. नैतिक शुद्धीचा संदेश ठळक आहे—कृतघ्न, तसेच माता‑पिता व गुरु यांचा अवमान करणारेही येथे स्नान केल्याने पवित्र होतात असे सांगितले आहे. यानंतर कारणकथा येते: कृष्ण नावाचे ऋषी (रामकृष्ण चौकटीसह) वेङ्कटाचलावर अनेक वर्षे अचल तप करतात. त्यांच्या देहावर वाळवी/वल्मीकी चढते, घोर पाऊस‑गर्जना होते; विजेच्या प्रहाराने वल्मीकीचा शिखरभाग फुटतो आणि तेव्हा गरुडारूढ, शंख‑चक्र‑गदा धारण केलेले, वनमाळेने विभूषित विष्णु/श्रीनिवास प्रकट होतात. भगवान तपाने प्रसन्न होऊन विशेष स्नानकाळ सांगतात—सूर्य मकर राशीत असताना, पुष्य नक्षत्रयुक्त पौर्णिमेला कृष्णतीर्थात स्नान केल्यास पापक्षय व इच्छित फलप्राप्ती होते. देव, मनुष्य व दिक्पाल शुद्धीसाठी तेथे जमतात; तीर्थ ऋषीच्या नावाने प्रसिद्ध होईल. शेवटी या कथनाचे श्रवण‑पठन केल्यास विष्णुलोकप्राप्ती होते अशी फलश्रुती देऊन अध्याय समाप्त होतो.
Adhyaya 16
Jaladāna-praśaṃsā at Veṅkaṭādri (Praise of Water-Giving at Veṅkaṭācala)
या अध्यायात वेङ्कटाद्रीवर जलदान—तृषितांना पाणी देणे/पाण्याची व्यवस्था करणे—हे निर्णायक धर्मकर्म म्हणून गौरविले आहे. श्रीसूत सांगतात की विशेषतः तहानलेल्यांकडे जलदानाची उपेक्षा केल्यास दुष्ट जन्म प्राप्त होतात; आणि वेङ्कटाचलावर केलेले जलदान अनेकपटींनी फलदायी ठरते. इतिहासरूप उदाहरणात इक्ष्वाकुवंशी राजा हेमाङ्ग गोदान, धनदान व यज्ञपोषणात उदार होता; पण “पाणी तर सहज मिळते” असा तर्क करून जलदानाला कमी लेखत असे. त्याने अपात्रांना मान दिला आणि विद्वान, संयमी ब्राह्मणांची उपेक्षा केली—पात्रविवेकाचा दोष. परिणामी तो क्रमाने नीच योन्यांत पडून मिथिलेत गृहगोधिका (घरातील पाल) झाला. ऋषी श्रुतदेव तेथे आले असता स्थानिक राजाने त्यांचा सत्कार केला. पादप्रक्षालनाचे पादोदक उडून पालेला लागले आणि तिला पूर्वजन्मस्मृती झाली. हेमाङ्गाने आपली चूक मान्य केली. श्रुतदेवांनी स्पष्ट केले की वेङ्कटाद्रीवरील जलदानाचा अभाव व अपात्रदान हेच पतनाचे कारण. पुण्यसंक्रांती व जलस्पर्शशुद्धीने ऋषींनी त्याला पशुयोनीतून मुक्त केले; तो स्वर्गारोहण, पुढे राजजन्म आणि अखेरीस विष्णुसायुज्य प्राप्त करतो. शेवटी वेङ्कटाद्रीची पावनता व जलदानाचे विष्णुलोकप्रदत्व पुनः प्रतिपादिले आहे।
Adhyaya 17
Śrīveṅkaṭācala-kṣetrādi-varṇanam (Description of Veṅkaṭācala and its Sacred Preeminence)
या अध्यायात सूत ऋषी वेङ्कटाद्री/वेङ्कटाचलाचे माहात्म्य पुढे सांगतात. पृथ्वीवरील व दिव्य लोकांतील सर्व तीर्थे वेङ्कट पर्वतातच अंतर्भूत आहेत, म्हणून हे क्षेत्र सर्वतीर्थमय पवित्र धाम व जणू एक दिव्य सूक्ष्म-ब्रह्मांड आहे, असे प्रतिपादन केले आहे. देवाचे रूप शास्त्रीय वैष्णव चिन्हांनी युक्त—शंख-चक्रधारी, पीतांबरधारी, कौस्तुभभूषित—रक्षक आणि वेदाधिष्ठित पावनतेचा आधार म्हणून वर्णिले आहे. पुढे वार्षिक सेवेसाठी विविध प्रदेशांतून येणाऱ्या भक्तसमुदायाचे वर्णन असून भाद्रपदोत्सवाच्या संदर्भात दर्शन-सेवेने शुद्धी होते असे सांगितले आहे. विशेषतः ब्रह्मोत्सव—कन्या महिन्यात ब्रह्मदेवाने ध्वजारोहणाची परंपरा स्थापिली, आणि त्या महोत्सवात मनुष्य, देव, गंधर्व, सिद्ध व विद्वान द्विज एकत्र जमतात. गंगा जशी नद्यांत श्रेष्ठ, विष्णू जसा देवांत श्रेष्ठ, तशी वेङ्कटभूमी क्षेत्रांत ‘उत्तमोत्तम’ असे वारंवार गौरविले आहे. शेवटी फलश्रुतीत भक्तिभावाने हे माहात्म्य ऐकणाऱ्यास विष्णुलोकात उच्च पद मिळते असे सांगून, श्रीस्वामी-पुष्करिणी हे प्रधान तीर्थ व तिच्या निकट लक्ष्मीसह देवाचे वरदायी निवासस्थान वर्णिले आहे।
Adhyaya 18
Śrīveṅkaṭeśvaravaibhava-varṇanam (Theological Description of the Glory of Veṅkaṭeśvara)
अध्याय १८ मध्ये सूत ऋषी श्रीनिवास/वेङ्कटेश्वर यांच्या मोक्षदायी सामर्थ्याचे तात्त्विक वर्णन करतात. येथे स्थानाधिष्ठित मोक्षमार्ग मांडला आहे—वेङ्कटेश्वरांचे एक दर्शन झाले तरी मुक्ती व विष्णुसायुज्य प्राप्त होते असे सांगितले आहे; तसेच युगतुलनेतून कलियुगात पुण्याचे फल त्वरित मिळते हे विशेषत्वाने प्रतिपादिले आहे. वेङ्कटाचलाला सर्वतीर्थमय क्षेत्र मानले आहे; अनेक तीर्थांची प्रभावशक्ती येथेच एकवटलेली असून देव, मुनि आणि पितर प्रतीकात्मकरीत्या येथे वास करतात असे वर्णन आहे. बाह्य विधींपेक्षा स्मरण व स्तुती यांना अधिक महत्त्व देत अष्टविध भक्तीचे निरूपण केले आहे—भक्तांवरील स्नेह, पूजेमुळे तृप्ती, वैयक्तिक सेवा, देवाच्या महिमेचे श्रवण करण्याची उत्कंठा आणि अखंड स्मरण इत्यादी। पवित्र केंद्राची उपेक्षा किंवा द्वेष यांविषयी इशारा दिला आहे. फलश्रुतीत पापनाश, यमपीडांपासून संरक्षण, विष्णुलोकप्राप्ती आणि भक्तिभावाने या अध्यायाचे श्रवण-पठण केल्यास महान फल मिळते असे सांगितले आहे।
Adhyaya 19
Veṅkaṭācala-Nityāvasthā, Ārohaṇa-Krama, and Pāpavināśana-Tīrtha Māhātmya (दर्शन-आरोहण-तीर्थमाहात्म्य)
या अध्यायात सूत वेङ्कटाचलाचे नित्यपावन स्वरूप सांगतात—असंख्य सरोवरे, नद्या, समुद्र, वने व आश्रम; वसिष्ठादी ऋषी, सिद्ध, चारण आणि किन्नर समुदाय तेथे वास करतात. विष्णू लक्ष्मी व धरणीसह, ब्रह्मा सावित्री व सरस्वतीसह, शिव पार्वतीसह, गणेश व षण्मुख, इंद्रादी देव, ग्रहदेवता, वसु, पितर व लोकपाल—सर्वजण जणू सतत तेथे सन्निध, त्यामुळे पर्वत अखंड देवसभेसारखा भासतो. यानंतर यात्रेचा आरोहण-क्रम दिला आहे—यात्री वेङ्कटाद्रीकडे वाणीने क्षमा मागून माधवदर्शनाची प्रार्थना करतो आणि हळुवार पावलांनी पवित्र भूमीकडे चढतो. स्वामिपुष्करिणीत संयमाने स्नान करून, अल्पसेही पिंडदान केल्यास पितरांना व परलोकस्थितींना उन्नती मिळते. पुढे पापविनाशन तीर्थाचे माहात्म्य—फक्त स्मरणानेही गर्भवासाचे दुःख टळते; स्वामी-तीर्थाच्या उत्तरेस स्नान केल्यास वैकुण्ठप्राप्तीचे फळ सांगितले आहे. ऋषींच्या प्रश्नावर सूत उपदेशक आख्यायिका सांगतात—हिमालयाजवळ ब्रह्माश्रमात शूद्र दृढमति उच्च विधी करावयास इच्छितो; पण कुलपती ब्राह्मण अधिकारनियम सांगून दीक्षा नाकारतो. दृढमति तप करतो व भक्तिसेवेची साधने उभारतो; दीर्घ सहवासाने सुमती नावाचा ब्राह्मण त्याला वैदिक कर्म शिकवतो व पितृकर्मही करतो, परिणामी सुमतीला मृत्यूनंतर घोर यातना व अनेक जन्मांची परंपरा भोगावी लागते. अगस्त्य कारण सांगून एकच उपाय देतात—वेङ्कटाचलावरील पापविनाशनात तीन दिवस स्नान; याने ब्रह्मराक्षसदोष नष्ट होतो आणि पिता-पुत्र शेवटी मोक्ष पावतात. दृढमति देखील अधम योन्यांनंतर पक्षिरूपाने तेथे स्नान-पान करून तत्क्षणी दिव्य विमानाने आरोहण करतो; शेवटी तीर्थाची सर्वपापहर शक्ती व पतितांसाठीही शुद्धीकरणाची भूमिका अधोरेखित होते.
Adhyaya 20
पापनाशनतीर्थमाहात्म्यं तथा भूमिदानप्रशंसा (Glory of Pāpanāśana Tīrtha and the Praise of Land-Donation)
श्री सूत पापनाशन-तीर्थाची पापनाशक महिमा एका दृष्टांतकथेद्वारे सांगतात. भद्रमति नावाचा विद्वान पण दरिद्री ब्राह्मण दारिद्र्यामुळे होणारा सामाजिक अवमान व मानसिक क्लेश व्यक्त करतो—विद्या व सदाचार असूनही साधनांच्या अभावाने मानमरातब कमी होतो. त्याची पतिव्रता व विवेकी पत्नी कामिनी नारदांनी सांगितलेला उपदेश आणि वडिलांचा आदर्श सांगून वेङ्कटाचल यात्रेचा सल्ला देते—संकल्पपूर्वक स्नान, श्रीनिवासाचे दर्शन आणि भूमिदान करणे। यानंतर भूमिदान हे दानांमध्ये श्रेष्ठ असल्याचे सांगून त्याची तुलनात्मक फळे, मोठ्या यज्ञांइतके पुण्य, तसेच योग्य पात्राला (श्रोत्रिय, अहिताग्नि) दिल्यास महापापांचे शमन होते हे स्पष्ट केले जाते. सुघोष नावाचा दाता भद्रमतीला मोजून एक भूखंड देतो व तो जनार्दनाला अर्पण करतो; या दानामुळे सुघोषाची परलोकगती मंगल होते असे वर्णन आहे. भद्रमति कुटुंबासह वेङ्कटाचलास जाऊन स्वामी-सरोवरात स्नान करतो, वेङ्कटेश्वराचे दर्शन घेतो आणि पापनाशन-तीर्थात भूमिदान पूर्ण करतो. विधीच्या प्रभावाने शंख-चक्र-गदा-धारी विष्णू प्रकट होऊन त्याची स्तुती स्वीकारतात व ऐहिक कल्याण आणि अंतिम मोक्षाचे आश्वासन देतात; शेवटी सूत तीर्थ व दानाची महिमा पुन्हा प्रतिपादित करतात।
Adhyaya 21
Ākāśagaṅgā-tīrtha Māhātmya and Bhāgavata-Lakṣaṇa (रामानुजतपः, वेंकटेशदर्शनम्, भागवतलक्षणानि)
या अध्यायात श्रीसूत नैमिषारण्यातल्या ऋषींना आकाशगंगा-तीर्थाचे माहात्म्य व भागवत-लक्षणे सांगतात. रामानुज नावाचा शास्त्रपारंगत, जितेंद्रिय, वैखानस-धर्मनिष्ठ ब्राह्मण आकाशगंगेच्या तीरावर दीर्घ तप करतो—उन्हाळ्यात पंचाग्नि, पावसाळ्यात उघड्यावर निवास, हिवाळ्यात जलशयन; तसेच अष्टाक्षरी मंत्रजप व जनार्दनाचे अंतर्ध्यान करीत राहतो. तपाने प्रसन्न होऊन वेङ्कटेश/श्रीनिवास शंख-चक्र-गदा धारण करून, दिव्य पार्षदांसह, नारदाच्या गान-वाद्यांच्या मधुर निनादात, वक्षस्थळी लक्ष्मीसमवेत प्रकट होतात. रामानुजाची स्तुती ऐकून भगवान त्याला आलिंगन देतात व वर मागण्यास सांगतात; रामानुज अचल भक्तीची याचना करतो आणि दर्शनालाच परम सिद्धी मानतो. येथे भगवन्नाम व दर्शन यांची तारक शक्ती प्रतिपादित होते. पुढे भगवान आकाशगंगेत स्नानाचा विशेष पुण्यकाल सांगतात—मेषसंक्रांतीला, चित्रा नक्षत्रयुक्त पौर्णिमेस स्नान केल्यास परम धामप्राप्ती व पुनर्जन्म-निवृत्ती होते. नंतर ‘भागवत कसा ओळखावा?’ या प्रश्नावर अहिंसा, अद्वेष, संयम, सत्य, माता-पिता/ब्राह्मण/गौ-सेवा, हरिकथा-श्रवण, तीर्थयात्रा-रुची, जल-अन्नदान, एकादशी-व्रत, हरिनाम-रस, तुळशीपूजन आणि तलाव-कूप-उद्यान-देवालय इत्यादी लोकहितकार्य—ही भागवतश्रेष्ठाची लक्षणे विस्ताराने सांगितली आहेत. शेवटी सूत वृषाद्री (वेङ्कटाद्री) येथील वियद्गंगेचे हे ‘उत्तम’ माहात्म्य म्हणून उपसंहार करतात।
Adhyaya 22
दानार्हसत्पात्रनिर्णयः तथा आकाशगंगामाहात्म्यम् (Eligibility for Worthy Recipients of Gifts and the Glory of Ākāśagaṅgā/Viyadgaṅgā)
अध्यायाच्या आरंभी ऋषी सूतांना विचारतात की दान कोणास द्यावे आणि कोणत्या काळी/अटींमध्ये दान करावे. सूत ब्राह्मणाला प्रमुख पात्र मानतात; पण दान स्वीकारण्याचा अधिकार शील, आचार व संयम असलेल्या व्यक्तीलाच आहे असे ठाम सांगतात. वेद‑धर्मद्वेषी, कपटी, हिंसक, पवित्र विद्येचा व्यापार करणारे, सतत भीक मागणारे इत्यादी अनेक प्रकारच्या लोकांना अपात्र ठरवून अशा ठिकाणी दिलेले दान ‘निष्फळ’ होते अशी दीर्घ निषेधसूची दिली आहे. पुढे अभिवादन‑मर्यादा सांगितली जाते—कुठल्या प्रसंगी कोणाला नमस्कार टाळावा, आणि अंधाधुंद किंवा विधीविरुद्ध अभिवादनाने पूर्वपुण्य कमी होते असा इशारा दिला आहे. यानंतर आकाशगंगा/वियद्गंगा माहात्म्य नारद‑सनत्कुमार संवादातून येते. पुण्यशील नावाचा सदाचारी ब्राह्मण दरवर्षी श्राद्ध करतो; पण चुकून ‘वंध्यापती’ला श्राद्धकर्माचा पुरोहित नेमतो, त्यामुळे त्याचे मुख गाढवासारखे होते. तो अगस्त्यांकडे जातो; अगस्त्य दोष सांगून श्राद्ध‑निमंत्रणाचे कठोर नियम देतात—संतानयुक्त, शुद्धाचारी गृहस्थ ब्राह्मण; तो न मिळाल्यास निकट नातेवाईक, किंवा स्वतःच कर्म करावे. प्रायश्चित्त म्हणून वेङ्कटाचल यात्रा, प्रथम स्वामिपुष्करिणीत स्नान आणि नंतर तीर्थविधीने आकाशगंगा/वियद्गंगेत स्नान सांगितले आहे; योग्य स्नानाने विकृती तत्क्षणी दूर होते, आणि सूत परंपरेची पुष्टी करतात।
Adhyaya 23
Cakratīrtha-māhātmya and Padmanābha’s Tapas; Sudarśana’s Protection (चक्रतीर्थमाहात्म्यं)
सूत ऋषींना चक्रतीर्थाचे माहात्म्य सांगतात. या तीर्थाची महिमा ऐकली असता पापमल नष्ट होतो, अंतःकरण शुद्ध होते आणि भक्त विष्णुधामाकडे उन्मुख होतो—अशी फलश्रुती येथे मांडली आहे. यानंतर चक्रपुष्करिणीच्या तीरावर पद्मनाभ नावाचा संयमी ब्राह्मण-तपस्वी दीर्घकाळ तप करतो. सत्य, दया, इंद्रियनिग्रह, वैराग्य व सर्वहितभावना यांनी युक्त त्याच्या तपाने प्रसन्न होऊन श्रीनिवास/वेंकटेश्वर प्रकट होतात; पद्मनाभ स्तुती करतो आणि भगवान त्याला तीर्थाजवळ राहून नित्यपूजा करण्याची आज्ञा देतात. पुढे एक राक्षस मुनिला त्रास देतो; पद्मनाभ शरणागतीच्या वचनांनी देवाला हाक मारतो. विष्णू सुदर्शनचक्र पाठवतात; ते अग्नितेजाने प्रकट होऊन राक्षसाला पळवते व अखेरीस त्याचा वध करते. पद्मनाभ सुदर्शनाची स्तुती करून अखंड रक्षण मागतो; सुदर्शन चक्रतीर्थात लोककल्याणासाठी नित्य वासाचा वर देतो. तेथे स्नान मोक्षाभिमुख व वंशपर्यंत शुद्धिदायक सांगितले आहे; शेवटी श्रवण-पाठाचे पुण्य व चक्रतीर्थाची अतुल महिमा पुन्हा प्रतिपादित होते।
Adhyaya 24
सुन्दरगन्धर्वस्य शापः, राक्षसत्वनिवृत्तिः, चक्रतीर्थमाहात्म्यम् (Sundara Gandharva’s Curse, Release from Rākṣasa-form, and the Glory of Cakratīrtha)
अध्यायाच्या आरंभी ऋषी सूतांना विचारतात—विष्णुभक्त ब्राह्मणाला त्रास देणारा तो क्रूर राक्षस कोण होता? सूत श्रीरंगक्षेत्रातील पूर्वकथा सांगतात; वैकुंठासारख्या त्या धामात भक्त श्रीरंगनाथाची पूजा करतात. तेथे वीरबाहूचा पुत्र सुंदरगंधर्व जलतीर्थावर अनेक स्त्रियांशी निर्लज्ज वर्तन करतो. मध्यान्हकर्मासाठी वसिष्ठ आले असता स्त्रिया अंग झाकतात, पण सुंदर झाकत नाही; म्हणून वसिष्ठ त्याला लज्जाहीनतेमुळे राक्षसत्वाचा शाप देतात. स्त्रिया वसिष्ठांना विनवतात—असा शाप लोकधर्म व मर्यादेला बाधक ठरेल, कृपा करा. वसिष्ठ आपल्या वचनाचे सत्य राखून उपाय सांगतात—हा शाप सोळा वर्षे राहील; नंतर सुंदर राक्षसरूपाने भटकत शुभ वेङ्कटाद्री व चक्रतीर्थ येथे पोहोचेल. तेथे पद्मनाभ नावाचा योगी राहतो; राक्षस त्याच्यावर हल्ला करील तेव्हा विष्णूचे सुदर्शनचक्र ब्राह्मणरक्षणासाठी प्रेरित होऊन राक्षसाचे शिरच्छेदन करील आणि सुंदर पुन्हा दिव्यरूप धारण करून स्वर्गात जाईल. कथा तशीच पूर्ण होते—सुंदर भयाण राक्षस बनून सोळा वर्षे फिरतो व अखेरीस चक्रतीर्थावर पद्मनाभावर आक्रमण करतो. योगी जनार्दनाची स्तुती करतो; सुदर्शन प्रकट होऊन राक्षसाचा वध करतो. सुंदर तेजस्वी होऊन सुदर्शनाची स्तुती करतो, स्वर्गगमन व शोकाकुल पत्नींच्या दर्शनाची अनुमती मागतो; सुदर्शन अनुमती देतो. पद्मनाभही विनंती करतो—चक्रतीर्थात सुदर्शन स्थिर राहो, पापनाश, मोक्ष व भूत-पिशाचादि भयापासून संरक्षण देओ. शेवटी सूत सांगतात—ही कथा ऐकणाऱ्यांचे पाप नष्ट होते आणि तीर्थाची पावन महिमा प्रकट होते।
Adhyaya 25
जाबालितीर्थमाहात्म्यवर्णनम् | The Glory of Jābāli Tīrtha (Jābālītīrtha Māhātmya)
अध्याय २५ मध्ये श्रीसूत नैमिषारण्यात ऋषींना वेङ्कटाद्रीवरील जाबालीतीर्थाचे माहात्म्य सांगतात. हे तीर्थ सर्व पापांचा नाश करणारे असल्याचे ते घोषित करतात. ऋषी ‘दुराचार’ नावाच्या व्यक्तीची कथा व त्याच्या अपराधाचे स्वरूप विचारतात. सूत सांगतात की कावेरीजवळ राहणारा एक ब्राह्मण दुराचार महापातकी (ब्रह्मघ्न, सुराप, स्तेयी, गुरुतल्पग इ.) यांच्या सतत संगतीने कलुषित झाला. ग्रंथात क्रमशः असे प्रतिपादन आहे की दीर्घ सहवास, स्पर्श, एकत्र भोजन व शयन यांमुळे ब्राह्मण्य कमी होत जाते आणि शेवटी दोष-साम्य येते. दुराचारावर वेतालाचा बाधा झाला व तो भटकत राहिला; परंतु उरलेल्या पुण्यामुळे व दैवयोगाने तो वेङ्कटाद्रीला पोहोचून जाबालीतीर्थात स्नान करताच वेताल व पापांपासून मुक्त झाला. नंतर तो जाबाली ऋषींकडे जाऊन कारण विचारतो. जाबाली सांगतात—तो वेताल पूर्वी ब्राह्मण होता; मृत्युदिनी विहित पार्वण-श्राद्ध न केल्याने पितृशापाने वेतालत्व आले. जाबालीतीर्थस्नानाने त्या वेतालालाही विष्णुलोक प्राप्त होतो. तसेच मृत माता-पित्याच्या श्राद्धाची उपेक्षा केल्यास वेतालगती व नरकप्राप्ती होते, असा नीतिबोध दिला आहे. शेवटी फलश्रुती—जाबालीतीर्थात स्नानमात्राने स्मृत्यांमध्ये स्पष्ट प्रायश्चित्त नसलेल्या कठीण पापांचाही नाश होतो, आणि हे माहात्म्य ऐकणेही पापमोचक ठरते.
Adhyaya 26
Ghōṇa-tīrtha (Tumburu-tīrtha) Māhātmya and the Tumburu Gandharva Narrative
या अध्यायात श्रीसूत घोणा-तीर्थ (तुम्बुरु-तीर्थ) याचे अपूर्व पावित्र्य सांगतात. उत्तराफाल्गुनी नक्षत्र, शुक्लपक्ष आणि सूर्य मीन राशीत असताना हा काळ अत्यंत शुभ मानला आहे; त्या वेळी गंगा इत्यादी महातीर्थे येथे एकवटतात असे वर्णन असून, त्या मुहूर्तावर स्नान विशेष फलदायी ठरते। यानंतर घोणा-तीर्थस्नानाकडे पाठ फिरविणाऱ्यांना कठोर धर्म-नीतीची सूचना दिली आहे—त्यांची तुलना गंभीर सामाजिक व वैदिक आचारभंग करणाऱ्यांशी केली जाते, ज्यामुळे तीर्थयात्राधर्म व प्रायश्चित्तबुद्धी दृढ होते। पुढे उद्धारक स्वरात सांगितले आहे की या तीर्थात स्नान, पान व सेवा केल्याने अनेक प्रकारचे पाप-दोष शुद्ध होतात आणि नैतिक पुनर्स्थापन घडते। मग देवल गार्ग्याला तुम्बुरु गंधर्वाची कथा सांगतो: गृहकलहातून आलेल्या शापानंतर तुम्बुरुने वेङ्कटेश्वराची पूजा करून तीर्थस्नान केले व विष्णुलोक प्राप्त केला। शापित पत्नी बेडूक होऊन पिंपळाच्या पोकळीत राहते; अगस्त्य येऊन पतिव्रता-धर्माचा उपदेश करतो आणि तिचा उद्धार होतो। फलश्रुतीत पौर्णिमेला घोणा-तीर्थस्नान दान-यज्ञसम फल देतो, तसेच अध्यायश्रवणाने वाजपेयतुल्य पुण्य व चिरस्थायी विष्णुलोकप्राप्ती होते असे म्हटले आहे।
Adhyaya 27
Veṅkaṭācala as the Basis of All Tīrthas: Tīrtha-Enumeration, Auspicious Bathing Times, and the Merit of Purāṇa-Śravaṇa
अध्याय २७ मध्ये ऋषी सूतांना विचारतात—वेङ्कटाद्री ‘महापुण्यगिरी’ का मानला जातो, तेथील तीर्थांची एकूण संख्या किती, कोणती प्रधान तीर्थे, आणि कोणती धर्माभिमुखता, ज्ञान, भक्ती-वैराग्य व मोक्ष देणारी आहेत. सूत क्रमबद्ध रीतीने तीर्थांची विशाल गणना सांगतात, नंतर ‘प्रधान’ तीर्थे व फलानुसार उपवर्ग स्पष्ट करतात. यानंतर वेङ्कटाचलाच्या शिखरावरील मोक्ष-संबंधित तीर्थांसाठी यात्राकाल-विधान येते—स्वामिपुष्करिणी, वियद्गङ्गा, पापविनाशन, पाण्डुतीर्थ, कुमारधारिका आणि तुंबोष्टीर्थ। कुम्भमासातील मघा-योग, मीनस्थ रवि, मेष-संक्रांतीला चित्रा, वृषभस्थ रविसह द्वादशी/हरिवासर, तसेच धनुर्मासातील पहाटेची द्वादशी—अशा वेळांना स्नान केल्यास राजसूयादि यज्ञतुल्य पुण्य, विघ्ननाश, पापनाश व मोक्ष मिळतो असे सांगितले आहे; तसेच यथाशक्ती सुवर्णदान, गोदान, शालग्राम-शिला दान इत्यादी दानधर्माचे नियम दिले आहेत. पुढे अध्याय स्थान-आधारित कर्मापासून पुढे जाऊन कलियुगातील सहज साधना सांगतो—विष्णूची पुराणकथा श्रद्धेने ऐकणे अत्यंत फलदायी; थोडेसेही एकाग्र श्रवण यज्ञ-दानांच्या एकत्र फळास तुल्य मानले आहे आणि नामसंकीर्तनाशी जोडले आहे. शेवटी वक्ता व श्रोत्यांचे आचारनियम—वक्त्याचा सर्वत्र सन्मान, पठणासाठी योग्य स्थळ, श्रोत्यांची शुचिता-आसन-शिस्त, आणि अवमान/व्यत्यय/अवधानभंगाचे दुष्परिणाम—निश्चित करून ऋषी सूतांचा सत्कार करून आनंदित होतात।
Adhyaya 28
कटाहतीर्थमाहात्म्यम् (Kataha Tīrtha Māhātmya) — Glory and Ritual Use of Kataha Tīrtha
या अध्यायात श्रीवेङ्कटाचलावरील कटाहतीर्थाचे माहात्म्य बहुवक्तृसंवादरूपाने सांगितले आहे. ऋषी त्रिलोकी त्याची कीर्ती कशी पसरली याविषयी विचारतात; नारदाला प्रमाण मानले जाते आणि महादेवही त्याची पूर्ण महिमा जाणतो असे प्रतिपादन होते. गंगा इत्यादी पवित्र नद्या व अन्य तीर्थेही स्वतःच्या शुद्धीसाठी कटाहतीर्थाचा आश्रय घेतात—यातून या तीर्थाची श्रेष्ठता ठसवली जाते. तसेच या स्तुतीला केवळ ‘अर्थवाद’ समजून नाकारणे आध्यात्मिकदृष्ट्या घातक आहे अशी कठोर चेतावणी दिली आहे. पुढे तीर्थजल पानाची विधी सांगितली आहे—अष्टाक्षर मंत्राने किंवा विष्णुनामांनी (त्रिविध नामोच्चारासह) पान करणे श्रेष्ठ; मंत्राविना पान केल्यास प्रायश्चित्तोक्ती करावी. शेवटी दृष्टांत: ब्राह्मण केशव व्यसन व हिंसेमुळे पतित होऊन ब्रह्महत्यादोषात पडतो आणि पापरूपिणी शक्ती त्याचा पाठलाग करते. भारद्वाजांच्या मार्गदर्शनाने तो स्वामिपुष्करिणीत स्नान, वराहपूजन, श्रीनिवास/वेङ्कटेश दर्शन आणि कटाहतीर्थपान करतो; त्यामुळे ब्रह्महत्या नष्ट होते व वेङ्कटेश स्वतः दिव्य प्रमाण देतो. उपसंहारात ही कथा इतिहासनिष्ठ व परंपरेने श्रद्धेने सांगितलेली असल्याचे नमूद आहे।
Adhyaya 29
अर्जुनस्य तीर्थयात्रा-प्रसङ्गः तथा सुवर्णमुखरी-वेङ्कटाचल-प्राप्तिः (Arjuna’s Pilgrimage Prelude and Arrival at Suvarṇamukharī and Veṅkaṭācala)
अध्यायाच्या आरंभी ऋषी सुवर्णमुखरी नदी व तिच्याशी संबंधित तीर्थसमूहाची उत्पत्ती व महिमा अधिक विस्ताराने विचारतात. सूत वंदन करून भरद्वाजांच्या कथनावर आधारित वृत्तांत सांगतो आणि महाभारताशी निगडित प्रसंग मांडतो—इंद्रप्रस्थातील पांडवांचा निवास व द्रौपदीविषयीचा गृह-नियम. अट अशी की, एखाद्या भावाने दुसऱ्याच्या गृहात द्रौपदीला पाहिले तर त्याने एक वर्ष तीर्थयात्रा करावी. यानंतर एका ब्राह्मणाची चोरी गेलेली गाय परत मिळवण्यासाठी अर्जुनाला शस्त्रागारात प्रवेश करावा लागतो; तेथे द्रौपदी व युधिष्ठिर उपस्थित असल्याने व्रताची अट लागू होते. युधिष्ठिर ब्राह्मण-रक्षण व धन-रक्षणासाठी केलेले कृत्य धर्म्य मानतो; परंतु अर्जुन प्रतिज्ञा-पालनच श्रेष्ठ मानतो—अन्यथा कीर्ती व धर्म यांचा ऱ्हास होईल. राजानुमती घेऊन तो सेवक व साधनसामग्रीसह निघतो आणि गंगा, प्रयाग, काशी, दक्षिण समुद्र, पुरी/पुरुषोत्तम, सिंहाचल, गोदावरी इत्यादी अनेक तीर्थांचे दर्शन घेतो. अखेरीस तो श्रीपर्वत व वेङ्कटाचल येथे पोहोचून शिखरावर हरिची उपासना करतो व सुवर्णमुखरीचे दर्शन घेतो. कुम्भसम्भव महर्षी अगस्त्यांनी ही पवित्र नदी तेथे आणली/प्रकट केली असे सांगितले जाते; त्यामुळे तपस्वी-प्रमाणाने नदी व तीर्थाची महिमा दृढ होते.
Adhyaya 30
सुवर्णमुखरीवर्णनम् — Description of the Suvarṇamukharī and Arjuna’s visits to Kālahastīśvara and Bharadvāja’s āśrama
या अध्यायात सुवर्णमुखरी नदीचे सुंदर आणि आध्यात्मिक वर्णन केले आहे. नदीचे शीतल वारे आणि पवित्र वातावरणाचे चित्रण केल्यानंतर, अर्जुनाच्या तीर्थयात्रेचा वृत्तांत येतो. अर्जुन कालहस्ती पर्वत पाहतो, नदीत स्नान करतो आणि भगवान कालहस्तीश्वराची (शिव) पूजा करून कृतार्थ होतो. त्यानंतर, अर्जुन सिद्ध आणि योगींनी भरलेल्या वनक्षेत्रातून प्रवास करत भरद्वाज मुनींच्या आश्रमात पोहोचतो. तेथील निसर्गसौंदर्य आणि शांततेचा अनुभव घेत, तो मुनींनी केलेला आदरसत्कार स्वीकारतो. शेवटी, अर्जुन नदीच्या उत्पत्तीबद्दल जिज्ञासा व्यक्त करतो.
Adhyaya 31
अर्जुन–भरद्वाजसंवादः । अगस्त्यदक्षिणगमनं च (Arjuna–Bhāradvāja Dialogue and Agastya’s Southward Journey)
अध्यायाची सुरुवात पुराणकथनाच्या चौकटीत होते. संध्याकाळची नित्यकर्मे पूर्ण करून अर्जुन श्रद्धेने ऋषी भारद्वाजांना प्रणाम करतो आणि एका महान नदीचा उगम तसेच तेथे स्नान व दान केल्याने मिळणारे पुण्य याविषयी उपदेश मागतो. भारद्वाज अर्जुनाच्या वंश, शील व गुणांचे कौतुक करून सांगतात की लक्षपूर्वक ऐकलेली ही दिव्य कथा पापकर्मातून उत्पन्न होणारे दुःख शमवून चित्त शुद्ध करते. यानंतर प्रसंग शंकराच्या विवाहोत्सवाशी जोडला जातो. सर्व देवगण व जीवसमुदाय जमल्याने पृथ्वीवर भार वाढून ती अस्थिर होते. हे पाहून महादेव जगत्-रक्षणासाठी तत्पर, दिव्य शक्तीतून प्रकट झालेल्या अगस्त्याला दक्षिणेकडे जाण्याची आज्ञा देतात. अगस्त्य विन्ध्य पर्वत ओलांडून दक्षिणेस जाताच पृथ्वी पुन्हा समतोल होते आणि देवगण त्यांची स्तुती करतात. पुढे अगस्त्याला सूर्यनिर्मितासारखा तेजस्वी महान पर्वत दिसतो; तो त्यावर चढून एका रम्य सरोवराच्या उत्तर तीरावर आश्रम स्थापन करतो. विधिपूर्वक पितर, देव, ऋषी आणि वास्तुदेवतांचे पूजन करून तो जगत्-स्थैर्यासाठी तपस्येचा आदर्श उभा करतो. अशा रीतीने हा अध्याय संवाद, तीर्थ-उत्पत्ती आणि लोककल्याणकारी तपाचे नैतिक प्रतिमान यांचे सुंदर विणकाम करतो.
Adhyaya 32
सुवर्णमुखरी-नदी-प्रवर्तनम् (The Manifestation and Course-Setting of the Suvarṇamukharī River)
या अध्यायात नदी नसलेल्या प्रदेशात प्राणिमात्रांच्या कल्याणासाठी पुण्यनदी कशी प्रकट झाली व तिचा मार्ग कसा निश्चित झाला, याचे कारणपर वर्णन आहे. भारद्वाज सांगतात—प्रातःकर्म व देवपूजा पूर्ण झाल्यावर अगस्त्य मुनींना आकाशवाणी ऐकू येते: “जिथे नदी नाही तिथे यज्ञ-संस्कारांची शोभा टिकत नाही; गहन अधर्मजन्य भय दूर करणारी हितकारी नदी प्रवर्तित कर.” ते जमलेल्या ऋषींशी सल्लामसलत करतात; ऋषिगण त्यांच्या पूर्वीच्या अद्भुत कार्यांचे स्तवन करून स्नान-शुद्धीसाठी महानदी आणण्याची विनंती करतात. मग अगस्त्य कठोर ऋतूंमध्ये नियम वाढवून तीव्र तप करतात. त्या तपामुळे विश्वात क्षोभ निर्माण होतो व प्राण्यांना भय वाटते. देव ब्रह्मांकडे धाव घेतात; ब्रह्मा अगस्त्याश्रमात प्रकट होऊन वर देतात. अगस्त्य देश पवित्र व सुरक्षित करण्यासाठी महानदीची याचना करतात. ब्रह्मा गंगेला बोलावून आदेश देतात की तिने स्वांशाने अवतरण करून लोकांना पावन करणारी व ऋषि-देवांनी नित्य सेविली जाणारी नदी व्हावे. गंगा आपल्या अंशातून तेजस्वी रूप प्रकट करून सिद्धीचे वचन देते; अगस्त्य मार्ग दाखवतात. अखेरीस पर्वतशिखरांवरून त्या नदीरूपाला इच्छित मार्गाने नेत ते सुवर्णमुखरीच्या पावित्र्याची आधारकथा स्थापन करतात.
Adhyaya 33
सुवर्णमुखरीप्रभावप्रशंसा (Praise of the Efficacy of the Suvarṇamukharī River)
या अध्यायात वेङ्कटाचलमाहात्म्यातील सुवर्णमुखरी नदीचा प्रादुर्भाव, नामकरण आणि तिची धार्मिक-तत्त्वात्मक प्रतिष्ठा वर्णिली आहे. भरद्वाज सांगतात की शक्रप्रमुख देव, तसेच ऋषी, सिद्ध, चारण व गंधर्वांचे समुदाय, अगस्त्याबरोबर प्रवास करणाऱ्या या नदीची स्तुती करतात. वायुदेव तिचा उगम व कीर्ती स्पष्ट करतात—अगस्त्यांनी तिला पृथ्वीवर आणले आणि ती ‘सुवर्णमुखरी’ या नावाने प्रसिद्ध होऊन नद्यांमध्ये श्रेष्ठ व सेवनीय ठरेल। पुढे विस्तृत माहात्म्य येते—नदीचे स्मरण व स्नान पापनाशक आहे; अस्थिविसर्जनाने परलोकगतीस सहाय्य मिळते; आणि तिच्या तीरावर केलेले जप, दान, श्राद्ध, यज्ञ इत्यादी कर्म अनेकपटींनी फलदायी ठरते. फलश्रुतीत आरोग्य, विघ्ननिवारण, पितृकर्मसिद्धी तसेच ग्रहण, संक्रांती इत्यादी काळात विशेष पुण्य सांगितले आहे. शेवटी अगस्त्योदयदिनी वार्षिक व्रत सांगितले—सुवर्णाची अगस्त्यमूर्ती बनवून विधिपूर्वक पूजन, दान, ब्राह्मणभोजन व समर्पण केल्यास संचित दोषांचा क्षय होऊन चिरस्थायी आध्यात्मिक लाभ प्राप्त होतो।
Adhyaya 34
अगस्त्यतीर्थ–अगस्त्येश्वरप्रभावः; देवर्षिपितृतीर्थमाहात्म्यम्; सुवर्णमुखरी–वेणासङ्गमः; व्याघ्रपदासङ्गमः; शङ्खतीर्थवर्णनम् (Agastya Tīrtha and Agastyeśvara; Deva–Ṛṣi–Pitṛ Tīrthas; River Confluences; Śaṅkha Tīrtha)
अर्जुन अधिक ऐकण्याच्या उत्कंठेने नदीकाठी असलेल्या तीर्थांची, त्यांच्या संगमांची आणि तेथे स्नान-पूजेचे विशेष फल काय ते विचारतो. भरद्वाज क्रमाने सांगतात—प्रथम अगस्त्यतीर्थ, जे घोर पापांनाही शुद्ध करणारे मानले आहे; नंतर अगस्त्यांनी प्रतिष्ठापित केलेले अगस्त्येश्वर लिंग, जिथे नदीस्नानानंतर पूजा केल्यास यज्ञतुल्य महान पुण्य मिळते. मकरसंक्रांतीच्या काळात शुभ स्नानाचा निर्देश देऊन त्या वेळी अगस्त्येशाचे दर्शन विशेष फलदायी असल्याचे सांगितले आहे. यानंतर देव–ऋषि–पितृ तीर्थांची त्रयी येते; येथे स्नान व विधिपूर्वक तर्पण केल्याने ‘ऋणत्रय’ (देव, ऋषि, पितृ) निवृत्त होते असे वर्णन आहे. पुढे सुवर्णमुखरीचा वेणेशी संगम आणि सुवर्णमुखरीचा व्याघ्रपदाशी संगम—प्रत्येक संगम पुण्यवर्धक मानला आहे. शेवटी शंखतीर्थ व शंखऋषींनी प्रतिष्ठापित शंखेश यांचे वर्णन करून दर्शन, स्नान आणि तीर्थजलपान यांचा संयुक्त प्रभाव सांगितला आहे; अशी भक्तिमय तीर्थयात्रा वृषभाचल प्रदेशाकडे नेणारी मानली आहे।
Adhyaya 35
सुवर्णमुखरी–कल्यानदीसंगमः, वेंकटाचलवर्णनम्, नारायणमाहात्म्यं च (Suvarṇamukharī–Kalyā Saṅgama, Description of Veṅkaṭācala, and the Greatness of Nārāyaṇa)
या अध्यायात कथन तीन टप्प्यांत पुढे सरकते. प्रथम भारद्वाज सुवर्णमुखरी नदीचा पवित्र कल्या-नदीशी संगम वर्णित करतात. त्या संगमात स्नान अत्यंत शुद्धिदायक मानले आहे—महायज्ञांचे फल देणारे, तसेच संगम-माहात्म्य व अभिषेक-संबंधित पावित्र्यामुळे ब्रह्महत्या इत्यादी घोर पापांचाही क्षय करणारे. यानंतर वेंकटाचलाचे स्थान व महिमा सांगितला आहे—तो ‘सर्व तीर्थांचा आश्रय’ आणि वराहक्षेत्र आहे. तेथे श्रीसहित अच्युत विष्णू निवास करतात; सिद्ध, गंधर्व, ऋषी व मानव प्रभूच्या सेवेत उपस्थित असतात. वेंकटाद्रिनाथाचे स्मरण संकटहर व अक्षय पदाकडे नेणारे म्हटले आहे. अर्जुनाच्या प्रश्नांवर भारद्वाज नारायणाचे परमत्व, नाम-समत्व, चतुर्व्यूह-प्रसार, मंत्रनिष्ठ साधना आणि सृष्टी-प्रलयाचा क्रम उलगडतात—दिव्य देहातून देवता व तत्त्वांची उत्पत्ती, योगनिद्रेत प्रलय, पुन्हा ब्रह्म्याचा प्रादुर्भाव, आणि धर्मस्थापनेसाठी भगवंताचे रूपग्रहण. अशा रीतीने तीर्थधर्म, भक्तिमार्ग व पुराणतत्त्व एकाच उपदेशात एकवटतात.
Adhyaya 36
Varāha-kṛta-dharaṇyuddharaṇa-kramaḥ and Śvetavarāha-kalpa-vṛttānta (Varāha’s Raising of Earth and the White Boar Kalpa Account)
या अध्यायात भारद्वाज संवादरूपाने भगवान विष्णूच्या वराहावताराची कथा सांगतात. प्रलयजलात बुडालेल्या वसुमतीशिवाय प्राण्यांचा भार कोण धरेल—हे जाणून भगवान पाताळप्रदेशात निमग्न पृथ्वीचा शोध घेतात व यज्ञमय वराहदेह धारण करतात; ज्यात वैदिक छंद, अग्नी आणि यज्ञोपकरणे अंगांगांत प्रतीकात्मकरीत्या वर्णिली आहेत. वराह जलात प्रवेश करून अंधकार दूर करतात, रसातलाला वश करतात आणि दंष्ट्रेवर पृथ्वी उचलून वर आणतात; ऋषी स्तुती करतात आणि समुद्राचा कल्लोळ मंगलध्वनी व आहुतीसदृश प्रतिमांनी वर्णिला जातो. यानंतर अर्जुन विचारतो—प्रलयकाळी पृथ्वी कशी टिकते आणि सात पाताळांच्या खाली तिचा आधार काय. भारद्वाज नाडिका, दिवस, महिना, वर्ष अशी कालमाने, युग-मन्वंतरांची रचना आणि श्वेतवराहकल्पातील मनूंचा क्रम सांगतात. प्रलयक्रमात प्रथम दुष्काळ/उष्णता, मग अनेक वर्षांचा पाऊस, जगत्प्लावन, विष्णूच्या नाभिकमलावर ब्रह्म्याची योगनिद्रा आणि नंतर भगवदाज्ञेने नवी सृष्टी—असे वर्णन येते. शेवटी या कल्पात विष्णूने श्वेत वराहरूप घेतले, पुढे वेङ्कटाचलावर येऊन स्वामिपुष्करिणीजवळ निवास केला; ब्रह्म्याच्या विनंतीने दिव्यरूप धारण झाल्यावर प्रत्यक्ष दर्शन दुर्लभ होते—मग अर्जुन भक्ती व कथाश्रवणाने मनुष्यांना भगवद्प्राप्ती कशी होईल हे विचारतो.
Adhyaya 37
शंखराजवृत्तान्तः — King Śaṅkha’s Devotion and the Veṅkaṭācala Darśana-Path
या अध्यायात भारद्वाज ऋषी हैहयवंशीय राजा शंख याचा आदर्श वैष्णव-वृत्तान्त सांगतात. राजा विष्णूचा एकनिष्ठ भक्त आहे—नित्य स्मरण, जप, पूजा आणि वैष्णव पुराणकथांचे श्रद्धेने श्रवण करतो; तसेच दान, व्रत व महायज्ञ योग्य दक्षिणेसह विधिपूर्वक करतो. इतके पुण्य असूनही प्रत्यक्ष दर्शन न मिळाल्याने तो दुःखी होतो आणि हे पूर्वकर्माच्या आवरण-शेषामुळे असे मानतो. तेव्हा केशव अदृश्य वाणीने सांगतो की वेङ्कटनामक पर्वत (वेङ्कटाचल) हे त्याचे अत्यंत प्रिय धाम आहे; तेथे दीर्घ तप केल्यास भगवान स्वतः प्रकट होतील. शंख पुत्र वज्राला राज्यकारभार देऊन नारायणगिरीकडे निघतो; स्वामी-पुष्करिणीच्या तीरावर आश्रम उभारून तपश्चर्येला आरंभ करतो. याच वेळी ब्रह्म्याच्या आज्ञेने अगस्त्य मुनी येतात; पर्वताची प्रदक्षिणा, स्कंदधारा इत्यादी तीर्थसेवन करून गोविंदाची आराधना करतात, पण प्रारंभी दर्शन होत नाही. नंतर बृहस्पती, उशनस आणि राजोपरिचर नावाचा वसु असा निर्देश देतात की वेङ्कटावर गोविंद अगस्त्य व शंख—दोघांनाही दर्शन देईल आणि त्यामुळे जमलेल्या सर्वांना सामूहिक दर्शन लाभेल. अखेरीस अगस्त्य व सहचर पर्वताची शुभ वनसंपदा पाहत स्वामी-पुष्करिणीच्या तीरावर येतात; शंख विधिपूर्वक सत्कार करून सर्वांसह कीर्तनप्रधान भक्तीत रमतो.
Adhyaya 38
अगस्त्य-शङ्खतपःप्रसादः, सौम्यरूपप्रादुर्भावः, सुवर्णमुखरी-माहात्म्यम् (Agastya & Śaṅkha’s tapas—divine grace, the gentle epiphany, and Suvarṇamukharī’s sanctity)
भरद्वाज सांगतात की जगन्नाथभक्त दिवस रात्र स्तुती व पूजाविधीत तल्लीन राहतात. तिसऱ्या रात्री त्यांना शुभ स्वप्नात शंख-चक्र-गदा धारण करणारा चतुर्भुज पुरुषोत्तम दिसतो. नंतर स्वामिपुष्करिणीत स्नान करून प्रातःकर्मे आटोपून ते पुन्हा आराधना करतात; तेव्हा विश्वप्रकाश एकवटल्यासारखा अद्भुत तेजोमय प्रकाश प्रकट होतो. त्या भयानक दिव्यदर्शनाने ब्रह्मा इत्यादी देव येतात, नारायणाचे परत्व स्तवतात आणि भयामुळे शांत रूपाची याचना करतात. भगवान मणिमय विमानावर सौम्य रूपाने प्रकट होऊन अगस्त्याला वर देतात. अगस्त्य तपश्चर्येचे फळ सिद्ध झाल्याचे सांगून अचल भक्ती मागतो आणि प्रभूच्या पर्वताजवळील सुवर्णमुखरी नदी पापहर तीर्थ व्हावी अशी प्रार्थना करतो—जिथे स्नान करून वेङ्कटावर प्रभूदर्शन केल्यास भुक्ती व मुक्ती मिळो. भगवान हे वर देऊन वैकुण्ठ-नामक शैलावर आपली नित्य उपस्थिती घोषित करतात आणि दर्शन, सेवा तसेच कुठूनही स्मरण करणाऱ्यांना मिळणारे फल सांगतात. पुढे राजा शंखाला उत्तम परलोकगती देऊन भगवान अंतर्धान पावतात. शेवटी भरद्वाज वेङ्कटाद्री, स्वामिपुष्करिणी आणि या माहात्म्याच्या श्रवण-स्मरणाची तारक शक्ती फलश्रुतीत वर्णितात.
Adhyaya 39
अञ्जनातपःप्रकारः (Añjanā’s Mode of Austerity and the Vāyu-Boons at Veṅkaṭācala)
हा अध्याय सूतांनी सांगितलेल्या संवादरूप कथनाने रचलेला आहे. अपत्य नसल्याने व्याकुळ झालेल्या अञ्जनेजवळ ऋषी मतंग येतात व तिचा हेतू विचारतात. अञ्जना सांगते—पूर्वी शिवांनी तिच्या पिता केशरीला वर दिला होता: या जन्मात काही मर्यादा असल्या तरी त्याला एक कीर्तिमान कन्या होईल आणि त्या कन्येचा पुत्र केशरीला महान आनंद देईल. संततीसाठी अञ्जनेने ऋतुनुसार व मासिक व्रते, स्नान-दान, प्रदक्षिणा-नमस्कार, शालग्राम-संबंधी उपासना आणि विविध दानधर्म केले; तरी पुत्र न मिळाल्याने ती तपश्चर्येकडे वळते. मतंग तिला अचूक तीर्थमार्ग सांगतात—दक्षिणेस घनाचल व ब्रह्मतीर्थ, पूर्वेस सुवर्णमुखरी, उत्तरेस वृषभाचल व स्वामिपुष्करिणी; तेथे स्नान करून वराह व वेंकटेश यांची पूजा करावी आणि शुभ वृक्षांनी नटलेल्या वियद्गंगा तीर्थात वायूची आराधना करून नियत तप करावे. अञ्जना तप अधिक कठोर करते—फलाहारातून जलाहार, पुढे अधिक संयम. हजार वर्षांनंतर शुभ ज्योतिष-चिन्हित मुहूर्तावर वायू प्रकट होऊन वर देतो; अञ्जना पुत्र मागते, तेव्हा वायू ‘मीच तुझा पुत्र होईन’ असे सांगून कीर्तीचे आश्वासन देतो. शेवटी देव, ऋषी व देवपत्नी तिच्या अद्भुत तपाचे साक्षीदार होण्यासाठी येतात—योग्य तीर्थस्थानी शिस्तबद्ध साधना केल्यास दिव्य प्रतिसाद मिळतो, हा अध्यायाचा भावार्थ ठसतो.
Adhyaya 40
अञ्जनावरलब्ध्य्-आकाशगङ्गास्नानकालनिर्णय-करणीयदानप्रशंसा (Añjanā’s Boon; Determination of the Proper Time for Ākāśagaṅgā Bath; Praise of Prescribed Gifts)
या अध्यायात सूत संवादरूपाने विधी‑नैतिक उपदेश सांगतात. अञ्जना पतीसह ब्रह्मा व इतर देवांना भेटते; त्यांच्या अनुमतीने व्यास मुख्य उपदेशक ठरतात. व्यास ‘लोकहित’ भाषणात मतंग ऋषींच्या पूर्ववचनाशी संबंध जोडून वेङ्कट पर्वतावर कठोर तपानंतर अञ्जनेच्या पुत्रजन्माची नियती स्पष्ट करतात. यानंतर आकाशगङ्गा/वेङ्कट तीर्थसमूहातील स्नानाचा काल‑निर्णय दिला आहे. अञ्जनेच्या ‘प्रत्याक्ष‑दिवशी’ गङ्गा व अन्य तीर्थे तेथे एकत्र येतात असे सांगून स्वामी पुष्करिणीची विशेष पावनता वर्णिली आहे. पौर्णिमा, मेष‑पूषन् संयोग व नक्षत्र‑निर्देश अशा विशिष्ट पंचांगयोगात स्नान केल्यास दीर्घकाळ गङ्गातटावरील सर्व तीर्थस्नानाइतके फळ मिळते असे प्रतिपादन आहे. पुढे वेङ्कटाद्रीवर विधिपूर्वक दानाची प्रशंसा—अन्न व वस्त्रदान श्रेष्ठ, तसेच पित्याकरिता श्राद्ध अत्यंत फलदायी असे सांगितले आहे. सुवर्ण, शालग्राम, गाय, भूमिदान, कन्यादान, जलशाळा, तीळ, धान्य, सुगंध‑पुष्प, छत्र‑चामर, तांबूल इत्यादी दानांमुळे क्रमशः स्वर्गभोग, राज्यसंपदा, शास्त्रज्ञ ब्राह्मण्य आणि अखेरीस चक्रपाणि (विष्णु) कृपेने मोक्ष मिळतो अशी फलश्रृंखला दिली आहे. नियमित श्रवण‑पाठाने पापशुद्धी होऊन विष्णुलोकप्राप्ती व संततीपर्यंत पुण्यविस्तार होतो—अशी फलश्रुती देऊन अध्याय समाप्त होतो.
FAQs about Venkatachala Mahatmya
It presents Veṅkaṭācala as a sanctified mountain where divine presence is localized through mythic etiologies, with Varāha and Śrīnivāsa narratives establishing the site’s ritual authority.
The section typically frames pilgrimage merit through disciplined worship, mantra-japa, and place-based devotion, promising both prosperity-oriented outcomes and liberation-oriented benefits depending on intent and observance.
Key legends include Varāha’s relationship with Dharaṇī (Bhūdevī), the establishment and secrecy of a potent Varāha mantra, and anticipatory questions about Śrīnivāsa’s arrival and enduring presence on Veṅkaṭa.