Adhyaya 14

या अध्यायात सूत नैमिषारण्यात ऋषींना स्वामीतीर्थ/स्वामी-पुष्करिणीची परम शुद्धिकारक महिमा सांगताना सुमती नावाच्या द्विजाचा उपदेशपर इतिहास वर्णन करतो. ऋषी सुमतीची वंशपरंपरा, त्याचे नैतिक पतन आणि उद्धाराचा उपाय विचारतात. सूत सांगतो—महाराष्ट्रात विद्वान व धर्मनिष्ठ यज्ञदेवाचा पुत्र सुमती; परंतु त्याने पिता व पतिव्रता पत्नीचा त्याग करून मोहक किराती स्त्रीच्या संगतीत पडून चोरी, मद्यपान इत्यादी पापे केली आणि शेवटी दरोड्यासाठी वेष बदलून एका ब्राह्मणाचा वध केला; हे महापातक ‘ब्रह्महत्या’ ठरले. त्या पापाचे भयाण फल ‘ब्रह्महत्या’ रूपाने जणू सजीव होऊन त्याचा पाठलाग करत घरी येते व यज्ञदेवाला इशारा देते—अशा पतिताला आश्रय दिल्यास संपूर्ण घराणे संकटात येईल. पितृस्नेहाने व्याकुळ झालेला यज्ञदेव प्रायश्चित्ताचा मार्ग शोधतो. तेव्हा रुद्रांश मानलेले दुर्वासा ऋषी येऊन सांगतात की सामान्य प्रायश्चित्ताने हे पाप दूर होणे अत्यंत कठीण; पण वेङ्कटाद्रीवरील परम पुण्य तीर्थ स्वामी-पुष्करिणीत स्नान केल्यास तत्काळ शुद्धी होते. यज्ञदेव सुमतीला तेथे नेऊन स्नान घडवतो; आकाशवाणी त्याची शुद्धी घोषित करते आणि तीर्थाला ‘पापवृक्षाचा कुऱ्हाड’ असे गौरवते. शेवटी या कथाचे श्रवण-पठन केल्याने महान फल मिळते अशी फळश्रुती दिली आहे.