Adhyaya 39

हा अध्याय सूतांनी सांगितलेल्या संवादरूप कथनाने रचलेला आहे. अपत्य नसल्याने व्याकुळ झालेल्या अञ्जनेजवळ ऋषी मतंग येतात व तिचा हेतू विचारतात. अञ्जना सांगते—पूर्वी शिवांनी तिच्या पिता केशरीला वर दिला होता: या जन्मात काही मर्यादा असल्या तरी त्याला एक कीर्तिमान कन्या होईल आणि त्या कन्येचा पुत्र केशरीला महान आनंद देईल. संततीसाठी अञ्जनेने ऋतुनुसार व मासिक व्रते, स्नान-दान, प्रदक्षिणा-नमस्कार, शालग्राम-संबंधी उपासना आणि विविध दानधर्म केले; तरी पुत्र न मिळाल्याने ती तपश्चर्येकडे वळते. मतंग तिला अचूक तीर्थमार्ग सांगतात—दक्षिणेस घनाचल व ब्रह्मतीर्थ, पूर्वेस सुवर्णमुखरी, उत्तरेस वृषभाचल व स्वामिपुष्करिणी; तेथे स्नान करून वराह व वेंकटेश यांची पूजा करावी आणि शुभ वृक्षांनी नटलेल्या वियद्गंगा तीर्थात वायूची आराधना करून नियत तप करावे. अञ्जना तप अधिक कठोर करते—फलाहारातून जलाहार, पुढे अधिक संयम. हजार वर्षांनंतर शुभ ज्योतिष-चिन्हित मुहूर्तावर वायू प्रकट होऊन वर देतो; अञ्जना पुत्र मागते, तेव्हा वायू ‘मीच तुझा पुत्र होईन’ असे सांगून कीर्तीचे आश्वासन देतो. शेवटी देव, ऋषी व देवपत्नी तिच्या अद्भुत तपाचे साक्षीदार होण्यासाठी येतात—योग्य तीर्थस्थानी शिस्तबद्ध साधना केल्यास दिव्य प्रतिसाद मिळतो, हा अध्यायाचा भावार्थ ठसतो.