
Viṣṇu-Pañjara (विष्णुपञ्जरम्) — The Protective Armor of Viṣṇu
ಈ ಅಧ್ಯಾಯದಲ್ಲಿ ‘ವಿಷ್ಣು-ಪಂಜರ’ ಎಂಬ ಕವಚರೂಪ ರಕ್ಷಣಾವಿಧಾನವನ್ನು ವಿವರಿಸಲಾಗಿದೆ. ತ್ರಿಪುರವಧದ ಮಹಾಯುದ್ಧಕ್ಕೂ ಮುನ್ನ ಶಂಕರರ ರಕ್ಷಣಾರ್ಥ ಬ್ರಹ್ಮಾ ವಿಧಿಪೂರ್ವಕವಾಗಿ ಇದನ್ನು ಉಪದೇಶಿಸುತ್ತಾರೆ; ಇದರಿಂದ ಉನ್ನತ ದೇವತೆಗಳೂ ನಿಯತ ರಕ್ಷಾವಿಧಿಯ ಮೂಲಕವೇ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸುತ್ತಾರೆ ಎಂಬುದು ಸ್ಥಾಪಿತವಾಗುತ್ತದೆ. ಪುಷ್ಕರನು ವಿಷ್ಣುವಿನ ರೂಪಗಳು ಮತ್ತು ಆಯುಧಗಳನ್ನು ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ಸ್ಥಾಪಿಸಿ ರಕ್ಷಣೆಯ ಅಂತರಂಗ ತರ್ಕವನ್ನು ಹೇಳುತ್ತಾನೆ—ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ಸುದರ್ಶನ ಚಕ್ರ, ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ ಗದೆ, ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ ಶಾರ್ಙ್ಗ ಧನುಸ್ಸು, ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಖಡ್ಗ; ಮಧ್ಯದಿಕ್ಕುಗಳು, ದೇಹದ ದ್ವಾರಗಳು, ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ವರಾಹ ಮತ್ತು ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನರಸಿಂಹ—ಎಲ್ಲೆಡೆ ರಕ್ಷೆ. ಸುದರ್ಶನ, ಜ್ವಲಂತ ಗದೆ ಮತ್ತು ಶಾರ್ಙ್ಗನಾದವು ರಾಕ್ಷಸ, ಭೂತ, ಪಿಶಾಚ, ಡಾಕಿನಿ, ಪ್ರೇತ, ವಿನಾಯಕ, ಕುಷ್ಮಾಂಡ ಮೊದಲಾದವರನ್ನೂ, ಪ್ರಾಣಿ-ಸರ್ಪಭಯಗಳನ್ನೂ ತೊಡೆದು ನಾಶಮಾಡುತ್ತವೆ ಎಂದು ಹೇಳಲಾಗಿದೆ. ಅಂತ್ಯದಲ್ಲಿ ವಾಸುದೇವ ಕೀರ್ತನೆಯಿಂದ ಬುದ್ಧಿ-ಮನ-ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಆರೋಗ್ಯ, ವಿಷ್ಣುವಿನ ಪರಬ್ರಹ್ಮತ್ವ ಮತ್ತು ಸತ್ಯನಾಮ ಜಪದಿಂದ ‘ತ್ರಿವಿಧ ಅಶುಭ’ ನಾಶ—ಇಂತೆ ವಿಧಿರಕ್ಷೆಯನ್ನು ಅದ್ವೈತ-ಭಕ್ತಿತತ್ತ್ವದೊಂದಿಗೆ ಏಕೀಕರಿಸಲಾಗಿದೆ।
Verse 1
अ प्रणीतम् श्रीलश्री वङ्गदेशीयासियातिक्-समाजानुज्ञया श्रीराजेन्द्रलालमित्रेण परिशोधितम् कलिकाताराजधान्यां गणेशयन्त्रे मुद्रितञ्च संवत् अग्निपुराणम् अथोनसप्तत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः विष्णुपञ्जरं पुष्कर उवच त्रिपुरञ्जघ्नुषः पूर्वं ब्रह्मणा विष्णुपञ्जरं शङ्करस्य द्विजश्रेष्थ रक्षणाय निरूपितं
ಪುಷ್ಕರನು ಹೇಳಿದರು—ತ್ರಿಪುರವಧಕ್ಕೂ ಮುನ್ನ, ಹೇ ದ್ವಿಜಶ್ರೇಷ್ಠ, ಬ್ರಹ್ಮನು ಶಂಕರನ ರಕ್ಷಣಾರ್ಥ ‘ವಿಷ್ಣು-ಪಂಜರ’ ಎಂಬ ಕವಚವನ್ನು ವಿಧಿಸಿದನು. ಇದು ಎರಡೂ ನೂರು ಅರವತ್ತೊಂಬತ್ತನೇ ಅಧ್ಯಾಯ—‘ವಿಷ್ಣು-ಪಂಜರ’.
Verse 2
वागीशेन च शक्रस्य बलं हन्तुं प्रयास्यतः तस्य स्वरूपं वक्ष्यामि तत्त्वं शृणु जयादिमत्
ವಾಗೀಶನು ಶಕ್ರ (ಇಂದ್ರ)ನ ಸೇನೆಯನ್ನು ಸಂಹರಿಸಲು ಹೊರಟಾಗ, ಅವನ ನಿಜ ಸ್ವರೂಪ ಮತ್ತು ತತ್ತ್ವವನ್ನು ನಾನು ವಿವರಿಸುತ್ತೇನೆ; ಹೇ ಜಯಾದಿಮತ್, ಕೇಳು.
Verse 3
विष्णुः प्राच्यां स्थितश् चक्री हरिर्दक्षिनणतो गदी प्रतीच्यां शार्ङ्गधृग्विष्णुर्जिष्णुः खड्गी ममोत्तरे
ಪೂರ್ವದಲ್ಲಿ ಚಕ್ರಧಾರಿ ವಿಷ್ಣು, ದಕ್ಷಿಣದಲ್ಲಿ ಗದಾಧಾರಿ ಹರಿ; ಪಶ್ಚಿಮದಲ್ಲಿ ಶಾರ್ಙ್ಗಧಾರಿ ವಿಷ್ಣು, ಉತ್ತರದಲ್ಲಿ ಖಡ್ಗಧಾರಿ ಜಿಷ್ಣು ನನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲಿ.
Verse 4
हृषीकेशो विकोणेषु तच्छिद्रेषु जनार्दनः क्रोडरूपी हरिर्भूमौ नरसिंहो ऽम्बरे मम
ಮಧ್ಯದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿ ಹೃಷೀಕೇಶನು ಇರಲಿ, ರಂಧ್ರ-ಛಿದ್ರಗಳಲ್ಲಿ ಜನಾರ್ದನನು ಕಾಪಾಡಲಿ. ಭೂಮಿಯಲ್ಲಿ ವರಾಹರೂಪಿ ಹರಿ, ಆಕಾಶದಲ್ಲಿ ನರಸಿಂಹನು ನನ್ನನ್ನು ರಕ್ಷಿಸಲಿ.
Verse 5
क्षुरान्तममलञ्चक्रं भ्रमत्येतत् सुदर्शनं अस्यांशुमाला दुष्प्रेक्ष्या हन्तुं प्रेतनिशाचरान्
ಕ್ಷುರಧಾರೆಯಂತೆ ತೀಕ್ಷ್ಣ ಅಂಚುಳ್ಳ ಈ ನಿರ್ಮಲ ಸುದರ್ಶನ ಚಕ್ರವು ಭ್ರಮಿಸುತ್ತದೆ. ಇದರ ಕಿರಣಮಾಲೆ ನೋಡುವುದೇ ದುಷ್ಪ್ರೇಕ್ಷ್ಯ; ಪ್ರೇತ ಮತ್ತು ನಿಶಾಚರರನ್ನು ಸಂಹರಿಸಲು ಇದು ಪ್ರವೃತ್ತವಾಗಿದೆ.
Verse 6
गदा चेयं सहस्रार्चिःप्रदीप्तपावकोज्ज्वला रक्षोभूतपिशाचानां डाकिनीनाञ्च नाशनी
ಈ ಗದೆ ಸಹಸ್ರಜ್ವಾಲೆಯಿಂದ ಪ್ರಕಾಶಿಸಿ, ಪ್ರಜ್ವಲಿತ ಅಗ್ನಿಯಂತೆ ಉಜ್ವಲವಾಗಿದೆ; ಇದು ರಾಕ್ಷಸರು, ಭೂತಗಳು, ಪಿಶಾಚಗಳು ಹಾಗೂ ಡಾಕಿನಿಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡುತ್ತದೆ.
Verse 7
शार्ङ्गविस्फूर्जितञ्चैव वासुदेवस्य मद्रिपून् तिर्यङ्मनुष्यकुष्माण्डप्रेतादीन् हन्त्वशेषतः
ಮತ್ತು ವಾಸುದೇವನ ಶಾರ್ಙ್ಗ ಧನುಸ್ಸಿನ ಗರ್ಜನಾಮಯ ಝಂಕರವು ನನ್ನ ಶತ್ರುಗಳನ್ನು—ಅವರು ಪ್ರಾಣಿ, ಮಾನವ, ಕುಷ್ಮಾಂಡ, ಪ್ರೇತಾದಿಗಳೇ ಆಗಿರಲಿ—ಅವಶೇಷವಿಲ್ಲದೆ ಸಂಹರಿಸಲಿ.
Verse 8
खड्गधारोज्ज्वलज्जो ऽत्स्नानिर्धूता ये समाहिताः ते यान्तु शाम्यतां सद्यो गरुडेनेव पन्नगाः
ಖಡ್ಗಧಾರೆಯಂತೆ ಜ್ವಲಿಸುವವರು—ಸ್ನಾನವಿಧಿಯಿಂದ ತೊಳೆದು ತಳ್ಳಲ್ಪಟ್ಟು, ಸಮಾಹಿತ ಸಾಧನೆಯಿಂದ ವಶಗೊಂಡವರು—ಅವರು ತಕ್ಷಣವೇ ದೂರ ಹೋಗಿ ಶಮನಗೊಳ್ಳಲಿ; ಗರುಡನಿಂದ ಪನ್ನಗಗಳು ವಶವಾಗುವಂತೆ.
Verse 9
ये कुष्माण्डास्था यक्षा ये दैत्या ये निशाचराः प्रेता विनायकाः क्रूरा मनुष्या जम्भगाः खगाः
ಅವರು ಕುಷ್ಮಾಂಡಾಶ್ರಿತ ಸತ್ತ್ವಗಳಾಗಿರಲಿ, ಯಕ್ಷರಾಗಿರಲಿ, ದೈತ್ಯರಾಗಿರಲಿ, ನಿಶಾಚರರಾಗಿರಲಿ, ಪ್ರೇತರಾಗಿರಲಿ, ವಿನಾಯಕರು (ವಿಘ್ನಕಾರಿಗಳು) ಆಗಿರಲಿ, ಕ್ರೂರ ಮಾನವರಾಗಿರಲಿ, ಜಂಭಗಗಳು ಅಥವಾ ಶತ್ರು ಖಗಗಳಾಗಿರಲಿ.
Verse 10
सिंहादयश् च पशवो दन्दशूकाश् च पन्नगाः सर्वे भवन्तु ते सौम्याः कृष्णशङ्खरवाहताः
ಸಿಂಹಾದಿ ಮೃಗಗಳು, ಕಚ್ಚುವ ಜೀವಿಗಳು ಹಾಗೂ ಸರ್ಪಗಳು—ಎಲ್ಲರೂ ಕೃಷ್ಣಶಂಖದ ನಾದದಿಂದ ವಶವಾಗಿ ನಿನ್ನತ್ತ ಸೌಮ್ಯರಾಗಲಿ.
Verse 11
चित्तवृत्तिहरा ये मे ये जनाः स्मृतिहारकाः बलौजसञ्च हर्तारश्छायाविभ्रंशकाश् च ये
ನನ್ನ ಚಿತ್ತವೃತ್ತಿಗಳನ್ನು ಹರಣಮಾಡುವವರು, ಸ್ಮೃತಿಯನ್ನು ಕಸಿದುಕೊಳ್ಳುವವರು, ಬಲ ಮತ್ತು ಪ್ರಾಣತೇಜಸ್ಸನ್ನು ಅಪಹರಿಸುವವರು, ನೆರಳನ್ನು ವಿಕೃತಗೊಳಿಸುವ ಅಥವಾ ಲೋಪಗೊಳಿಸುವವರು—ಅವರು ಎಲ್ಲರೂ ನನ್ನಿಂದ ದೂರ ಸರಿಯಲಿ.
Verse 12
ये चोपभोगहर्तारो ये च लक्षणनाशकाः कुष्माण्डास्ते प्रणश्यन्तु विष्णुचक्ररवाहताः
ಭೋಗಗಳನ್ನು ಅಪಹರಿಸುವವರು ಮತ್ತು ಶುಭಲಕ್ಷಣ-ಚಿಹ್ನೆಗಳನ್ನು ನಾಶಮಾಡುವವರು—ಅಂತಹ ಕುಷ್ಮಾಂಡರು ವಿಷ್ಣುಚಕ್ರದ ಗರ್ಜನಮಯ ವೇಗದಿಂದ ಆಘಾತಗೊಂಡು ಸಂಪೂರ್ಣ ನಾಶವಾಗಲಿ.
Verse 13
बुद्धिस्वास्थ्यं मनःस्वास्थ्यं स्वास्थ्यमैन्द्रियकं तथा ममास्तु देवदेवस्य वासुदेवस्य कीर्तनात्
ದೇವದೇವನಾದ ವಾಸುದೇವನ ಕೀರ್ತನೆಯಿಂದ ನನಗೆ ಬುದ್ಧಿಯ ಆರೋಗ್ಯ, ಮನಸ್ಸಿನ ಆರೋಗ್ಯ, ಹಾಗೆಯೇ ಇಂದ್ರಿಯಗಳ ಆರೋಗ್ಯವೂ ಲಭಿಸಲಿ.
Verse 14
पृष्ठे पुरस्तान्मम दक्षिणोत्तरे विकोणतश्चास्तु जनार्दनोहरिः तमीड्यमीशानमनन्तमच्युतं जनार्दनं प्रणिपतितो न सीदति
ನನ್ನ ಹಿಂದೆ ಮತ್ತು ಮುಂದೆ, ಬಲ ಮತ್ತು ಎಡದಲ್ಲಿ, ಹಾಗೆಯೇ ವಿಕೋಣ ದಿಕ್ಕುಗಳಲ್ಲಿಯೂ ಜನಾರ್ದನ ಹರಿ ಇರಲಿ. ಸ್ತುತ್ಯನಾದ ಆ ಪ್ರಭು—ಜನಾರ್ದನ, ಈಶಾನ, ಅನಂತ, ಅಚ್ಯುತ—ಅವರಿಗೆ ಪ್ರಣಾಮ ಮಾಡುವವನು ದುಃಖದಲ್ಲಿ ಬೀಳುವುದಿಲ್ಲ.
Verse 15
यथा परं ब्रह्म हरिस् तथा परः जगत्स्वरूपश् च स एव केशवः सत्येन तेनाच्युतनामकीर्तनात् प्रणाशयेत्तु त्रिविधंममाशुभं
ಹರಿ ಪರಬ್ರಹ್ಮನಾಗಿರುವಂತೆ ಅವನೇ ಪರಮೋನ್ನತನು; ಮತ್ತು ಆ ಕೇಶವನೇ ಜಗತ್ತಿನ ಸ್ವರೂಪವೂ ಹೌದು. ಆ ಸತ್ಯಬಲದಿಂದ, ಅಚ್ಯುತ ನಾಮಕೀರ್ತನೆಯ ಮೂಲಕ ನನ್ನ ತ್ರಿವಿಧ ಅಶುಭವು ನಾಶವಾಗಲಿ.
Protection is constructed as a spatial grid (dikbandhana): Viṣṇu’s weapon-bearing forms are stationed in the cardinal and intermediate directions, with additional guardianship over apertures, earth (Varāha), and sky (Narasiṁha).
It names multiple categories of harmful beings and forces—rākṣasas, bhūtas, piśācas, ḍākinīs, pretas, vināyakas, kuṣmāṇḍas, night-roamers, hostile animals and serpents—along with afflictions such as memory-loss, mind-disturbance, vitality-theft, and shadow-distortion.
It culminates in theological identity: Viṣṇu/Hari as Parabrahman and the universe-form, asserting that nāma-kīrtana of Acyuta/Vāsudeva grants inner health and destroys trividha aśubha, aligning apotropaic practice with devotion and metaphysical truth.