Adhyaya 273

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे सुर्यवंशकीर्तनं नाम द्विसप्तत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः सकर्माभूदिति ख , छ , च अथ त्रिसप्तत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः सोमवंशवर्णनं अग्निर् उवाच सोमवंशं प्रवक्ष्यामि पठितं पापनाशनम् विष्णुनाभ्यब्जजो ब्रह्मा ब्रह्मपुत्रो ऽत्रिरत्रितः नीलाञ्जको रधुः क्रोष्टुः शतजिच्च सहस्रजित्

આ રીતે શ્રી અગ્નિ-મહાપુરાણમાં ‘સૂર્યવંશકીર્તન’ નામનો ૨૭૨મો અધ્યાય (કેટલાક પાઠોમાં ‘સકર્માભૂત’ એવો ભેદ) પૂર્ણ થયો. હવે ૨૭૩મો અધ્યાય ‘સોમવંશવર્ણન’ આરંભે છે. અગ્નિ બોલ્યા—હું સોમવંશનું વર્ણન કરું છું; તેનું પાઠ પાપનાશક છે. વિષ્ણુની નાભિ-કમળમાંથી બ્રહ્મા પ્રગટ થયા; તેમના પુત્ર અત્રિ (અત્રિત) થયા. તેમના પરથી નীলાઞ્જક, રધુ, ક્રોષ્ટુ, શતજિત અને સહસ્રજિત ઉત્પન્ન થયા.

Verse 2

सोमश् चक्रे राजसूयं त्रैलोक्यं दक्षिणान्ददौ समाप्ते ऽवभृथे सोमं तद्रूपालोकनेच्छवः शतजिद्धैहयो रेणुहयो हय इति त्रयः

સોમે રાજસૂય યજ્ઞ કર્યો અને દક્ષિણારૂપે ત્રિલોક દાન આપ્યા. અવભૃથ-સ્નાન પૂર્ણ થતાં, સોમને એ જ રૂપમાં જોવા ઇચ્છુક ત્રણ જણ પ્રગટ થયા—હૈહય શતજિત, રેણુહય અને હય—આ ત્રણ.

Verse 3

कामवाणाभितप्ताङ्ग्यो नरदेव्यः सिषेविरे लक्ष्मीर् नरायणं त्यक्त्वा सिनीवाली च कर्दमम

કામદેવના બાણોથી દેહે તપ્ત થયેલી તે દિવ્ય સ્ત્રીઓ નરપુરુષોની શરણ/સંગે ગઈ. લક્ષ્મીએ નારાયણને ત્યજી કર્દમને સ્વીકાર્યો, અને સીનીવાલી પણ કર્દમ પાસે ગઈ.

Verse 4

द्युतिं विभावसुन्त्यक्त्वा पुष्टिर्धातारमव्ययम् प्रभा प्रभाकरन्त्यक्त्वा हविष्मन्तं कुहूः स्वयम्

‘દ્યુતિ’ નામ ત્યજી ‘વિભાવસુ’ (અગ્નિ) નામ ધારણ કરીને, અને ‘પુષ્તિ’ અવ્યય ધાતા દેવ સાથે (સંબંધિત) થઈ. તેમ જ ‘પ્રભા’ નામ ત્યજી ‘પ્રભાકર’ નામ ધારણ કરીને, કુહૂ સ્વયં હવિષ્મંત સાથે (સંબંધિત) થઈ.

Verse 5

कीर्तिर्जयन्तम्भर्तारं वसुर्मारीचकश्ययम् धृतिस्त्यक्त्वा पतिं नन्दीं सोममेवाभजत्तदा

કીર્તિના પતિ જયંત હતા; વસુના (પતિ) મારીચકશ્યય હતા. ધૃતિએ પોતાના પતિ નંદીને ત્યજી, ત્યારે માત્ર સોમનું જ ભજન/સેવા કરી.

Verse 6

स्वकीया इव सोमो ऽपि कामयामास तास्तदा एवं कृतापचारस्य तासां भर्तृगणस्तदा

ત્યારે સોમ પણ તેમને જાણે પોતાની જ હોય તેમ ઇચ્છવા લાગ્યો. આ રીતે અપચાર કરવાથી તે સ્ત્રીઓના પતિઓનો સમૂહ તે સમયે તેના પર ક્રોધિત થયો.

Verse 7

न शशाकापचाराय शापैः शस्त्रादिभिः पुनः सप्तलोकैकनाथत्वमवाप्तस्तपसा ह्य् उत

કોઈપણ અપચાર માટે તેને ફરી નાશ પામાડવો શક્ય ન હતો—શાપોથી પણ નહીં, શસ્ત્રાદિથી પણ નહીં—કારણ કે તપસ્યા દ્વારા તેણે સાત લોકનો એકમાત્ર નાથપદ પ્રાપ્ત કર્યું હતું.

Verse 8

विवभ्राम मतिस्तस्य विनयादनया हता वृहस्पतेः स वै भार्यां तारां नाम यशस्विनीम्

તેની બુદ્ધિ ભ્રમિત થઈ; દુર્વર્તનથી તેનો વિનય નષ્ટ થયો. ત્યારબાદ તે બૃહસ્પતિની યશસ્વી પત્ની ‘તારા’ તરફ વળ્યો.

Verse 9

जहार तरसा सोमो ह्य् अवमन्याङ्गिरःसुतम् ततस्तद्युद्धमभवत् प्रख्यातं तारकामयम्

સોમએ બળપૂર્વક તેને હરી લીધી અને અંગિરસપુત્ર (બૃહસ્પતિ) નો અપમાન કર્યો. ત્યારથી ‘તારકામય’ નામે પ્રસિદ્ધ યુદ્ધ ઊભું થયું.

Verse 10

न शशाकापकारायेति ञ देवानां दानवानाञ्च लोकक्षयकरं महत् ब्रह्मा निवार्योशनसन्तारामङ्गिरसे ददौ

દેવો અને દાનવો બંને માટે લોકક્ષયકારી એવી તે મહાશક્તિને હાનિ-નિવારણ માટે કોઈ રોકી શક્યું નહીં. ત્યારે બ્રહ્માએ તેને સંયમમાં રાખી, ઉશનસ્સંબંધિત તારક-ઉપાય અંગિરસને અર્પણ કર્યો.

Verse 11

तामन्तःप्रसवां दृष्ट्वा गर्भं त्यजाब्रवीद्गुरुः गर्भस्त्यक्तः प्रदीप्तो ऽथ प्राहाहं सोमसन्भवः

તેણીને આંતરિક પ્રસવાવસ્થામાં જોઈ ગુરુએ કહ્યું—“ગર્ભ ત્યજી દે.” ગર્ભ બહાર પડતાં જ તે તેજથી પ્રદીપ્ત થયો; પછી તેણે કહ્યું—“હું સોમસમ્ભવ છું.”

Verse 12

एवं सोमाद्बुधः पुत्त्रः पुत्त्रस्तस्य पुरूरवाः स्वर्गन्त्यक्त्वोर्वशी सा तं वरयामास चाप्सराः

આ રીતે સોમમાંથી બુધ પુત્ર જન્મ્યો અને તેનો પુત્ર પુરૂરવા થયો. સ્વર્ગ ત્યજી અપ્સરા ઉર્વશીએ તેને (પુરૂરવાને) પતિરૂપે વર્યો.

Verse 13

तया सहाचरद्राजा दशवर्षाणि पञ्च च पञ्च षट् सप्त चाष्टौ च दश चाष्टौ महामुने

હે મહામુને! રાજા તેણી સાથે વર્ષો રહ્યો—દસ, પાંચ, પાંચ, છ, સાત, આઠ, દસ અને આઠ.

Verse 14

एको ऽग्निरभवत् पूर्वं तेन त्रेता प्रवर्तिता पुरूरवा योगशीलो गान्धर्वलोकमीयिवान्

આદિમાં એક જ અગ્નિ હતો; તેના દ્વારા ત્રેતાયુગનું પ્રવર્તન થયું. યોગશીલ પુરૂરવા ગંધર્વલોકમાં ગયો.

Verse 15

आयुर्दृढायुरश्वायुर्धनायुर्धृतिमान् वसुः दिविजातः शतायुश् च सुषुवे चोर्वशी नृपान्

ઉર્વશીએ આ રાજાઓને જન્મ આપ્યો—આયુ, દૃઢાયુ, અશ્વાયુ, ધનાયુ, ધૃતિમાન, વસુ, દિવિજાત અને શતાયુ.

Verse 16

आयुषो नहुषः पुत्रो वृद्धशर्मा रजिस् तथा दर्भो विपाप्मा पञ्चाग्न्यं रजेः पुत्रशतं ह्य् अभूत्

આયુમાંથી નહુષ ઉત્પન્ન થયો. તેના પુત્રો વૃદ્ધશર્મા, રજી, દર્ભ, વિપાપ્મા અને પંચાગ્ન્ય હતા. અને રજીમાંથી ખરેખર સો પુત્રો થયા.

Verse 17

राजेया इति विख्याता विष्णुदत्तवरो रजिः देवासुरे रणे दैत्यानबधीत्सुरयाचितः

રજી ‘રાજેયા’ નામે વિખ્યાત હતો અને વિષ્ણુદત્ત વરથી અનુગ્રહિત હતો. દેવ-અસુર યુદ્ધમાં દેવતાઓની વિનંતીથી તેણે દૈત્યોનો વધ કર્યો.

Verse 18

गतायेन्द्राय पुत्रत्वं दत्वा राज्यं दिवङ्गतः रजेः पुत्रैर् हृतं राज्यं शक्रस्याथ सुदुर्मनाः

ઇન્દ્રને પુત્રત્વ આપીને અને રાજ્ય અર્પણ કરીને તે સ્વર્ગલોકને ગયો. ત્યારબાદ રજીના પુત્રોએ શક્રનું રાજ્ય હરી લીધું, અને શક્ર અત્યંત દુઃખી થયો.

Verse 19

ग्रहशान्त्यादिविधिना गुरुरिन्द्राय तद्ददौ मोहयित्वा रजिसुतानासंस्ते निजधर्मगाः

ગ્રહશાંતિ વગેરે વિધિ અનુસાર ગુરુ બૃહસ્પતિએ તે (અધિકાર/રાજ્ય) ઇન્દ્રને આપ્યું. રજીના પુત્રોને મોહિત કરીને તેમણે તેમને બેસાડી દીધા (નિવૃત્ત કર્યા), અને તેઓ પોતાના ધર્મમાં સ્થિત રહ્યા.

Verse 20

नहुषस्य सुताः सप्त यतिर्ययातिरुत्तमः उद्भवः पञ्चकश् चैव शर्यातिमेघपालकौ

નહુષના સાત પુત્રો હતા—યતિ, શ્રેષ્ઠ યયાતિ, ઉદ્ભવ, પંચક, તેમજ શર્યાતિ, મેઘ અને પાલક.

Verse 21

पञ्चाग्न्या इति ज पञ्चाग्न्यमिति ञ यतिः कुमारभावे ऽपि विष्णुं ध्यात्वा हरिं गतः देवयानी शक्रकन्या ययातेः पत्न्य् अभूत् तदा

જ-પાઠમાં ‘પંચાગ્ન્યા’ અને ઞ-પાઠમાં ‘પંચાગ્ન્યમ્’ એમ પાઠ છે. યતિ કુમારાવસ્થામાં પણ વિષ્ણુનું ધ્યાન કરીને હરિને પ્રાપ્ત થયો. ત્યારે શક્ર (ઇન્દ્ર)ની પુત્રી દેવયાની યયાતીની પત્ની બની.

Verse 22

वृषपर्वजा शर्मिष्ठा ययातेः पञ्च तत्सुताः यदुञ्च तुर्वसुञ्चैव देवयानी व्यजायत

વૃષપર્વની પુત્રી શર્મિષ્ઠાએ યયાતિને પાંચ પુત્રો આપ્યા; અને દેવયાનીએ પણ યદુ તથા તુર્વસુને જન્મ આપ્યો.

Verse 23

द्रुह्यञ्चानूञ्च पूरुञ्च शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी यदुः पूरुश्चाभवतान्तेषां वंशविवर्धनौ

વૃષપર્વની પુત્રી શર્મિષ્ઠાએ દ્રુહ્યુ, અનુ અને પૂરુંને જન્મ આપ્યો; અને તેમામાં યદુ તથા પૂરું પોતાના-પોતાના વંશના મુખ્ય વિસ્તર્તા બન્યા.