Adhyaya 262
Utpāta-śānti (Pacification of Portents)
આ અધ્યાય પૂર્વના અથર્વવિધાનમાંથી આગળ વધી ‘ઉત્પાત-શાંતિ’—રાજ્ય, સમાજ અને વ્યક્તિના કલ્યાણને ખલેલ પહોંચાડતા અશુભ ઉપદ્રવોનું નિવારણ—ની વિધિઓનું માર્ગદર્શન આપે છે. પુષ્કર કહે છે કે વૈદિક સ્તોત્રપાઠથી સમૃદ્ધિ અને સ્થિરતા વધે છે: પ્રતિવેદ સહિત શ્રીસૂક્તને લક્ષ્મી-વિવર્ધન રૂપે રજૂ કરી, યજુર્વેદીય અને સામવેદીય શ્રી-આહ્વાનો જોડે છે. જપ, હોમ, સ્નાન, દાન અને વિષ્ણુ-અર્પણ/આહુતિ જેવા પ્રયોગો જણાવે છે; પુરુષસૂક્તને સર્વદાયક, પાવન અને મહાપાપ-શોધક ગણાવે છે. શાંતિના પ્રકારો તથા અમૃતા, અભયા, સૌમ્યા—આ ત્રણ શાંતિઓ, દેવતા-સંબંધિત મણિ-તાબીઝ અને તેમના મંત્રાભિમંત્રণের વિધાન પણ આવે છે. પછી ઉત્પાતોને દિવ્ય, આકાશીય અને ભૌમ વિભાગોમાં રાખી—ઉલ્કા, પરિવેષ, વિકૃત વરસાદ, ભૂકંપ, પ્રતિમા-વિકાર, અગ્નિ-અનિષ્ટ, વૃક્ષ-શકુન, જલદૂષણ, અસામાન્ય જન્મ, પશુ-વિપર્યાસ, ગ્રહણ વગેરે—અને તેમના ઉપાયરૂપે પ્રજાપતિ/અગ્નિ/શિવ/પર્જન્ય-વરুণ પૂજા સૂચવે છે. અંતે બ્રાહ્મણ-દેવપૂજા, જપ અને હોમને મુખ્ય શાંતિકારક કહે છે.
Shlokas
Verse 1
इत्य् आग्नेये महापुराणे अथर्वविधानं नामैकषष्ट्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः क्रुद्धं भूपं प्रसादयेदिति घ , ज , झ च अथ द्विषष्ठ्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः उत्पातशान्तिः पुष्कर उवाच श्रीसूक्तं प्रतिवेदञ्च ज्ञेयं लक्ष्मीविवर्धनं हिरण्यवर्णा हरिणीमृचः पञ्चदश श्रियः
આ રીતે અગ્નિ મહાપુરાણમાં ‘અથર્વવિધાન’ નામનો ૨૬૧મો અધ્યાય (અને ‘ક્રોધિત રાજાને પ્રસન્ન કરવો’—ઘ, જ, ઝ ચિહ્નિત વિભાગો) છે. હવે ૨૬૨મો અધ્યાય ‘ઉત્પાદ-શાંતિ’ શરૂ થાય છે. પુષ્કર બોલ્યા—શ્રીસૂક્ત અને પ્રતિવેદ લક્ષ્મીવર્ધક જાણવા; ‘હિરણ્યવર્ણા’થી શરૂ પંદર ઋચાઓ શ્રીનું સૂક્ત છે।
Verse 2
रथेष्वक्षेषु वाजेति चतस्रो यजुषि श्रियः स्रावन्तीयं तथा साम श्रीसूक्तं सामवेदके
યજુર્વેદમાં ‘રથેષુ’, ‘અક્ષેષુ’, ‘વાજેતિ’ વગેરે યજુષ્-પ્રયોગોમાં શ્રીના ચાર આહ્વાન છે. તેમજ સામવેદની શાખામાં ‘સ્રાવંતીય’ નામનું સામન અને શ્રીસૂક્ત પણ મળે છે।
Verse 3
श्रियं धातर्मयि धेहि प्राक्तमाथर्वणे तथा श्रीसूक्तं यो जपेद्भक्त्या हुत्वा श्रीस्तस्य वै भवेत्
‘હે ધાતૃ! મારા અંદર શ્રી સ્થાપો’—આ પ્રાચીન અથર્વણ પરંપરામાં પણ છે. જે ભક્તિથી શ્રીસૂક્તનો જપ કરે અને હવન કરે, તેને નિશ્ચયે શ્રી પ્રાપ્ત થાય છે।
Verse 4
पद्मानि चाथ विल्वानि हुत्वाज्यं वा तिलान् श्रियः एकन्तु पौरुषं सूक्तं प्रतिवेदन्तु सर्वदं
શ્રીપ્રાપ્તિ માટે કમળ અને બિલ્વપત્ર અર્પણ કરીને—અથવા ઘી કે તલની આહુતિ આપી—વિશેષ કરીને પૌરુષ સૂક્તનો જપ કરવો જોઈએ; પ્રતિવેદને સર્વકાળે સર્વફળદાયક કહેવાયું છે।
Verse 5
सूक्तेन द्दद्यान्निष्पापो ह्य् एकैकया जलाञ्जलिं स्नात एकैकया पुष्पं विष्णोर्दत्वाघहा भवेत्
સૂક્ત સાથે અર્પણ/દાન કરવાથી મનુષ્ય નિષ્પાપ બને છે. સ્નાન કરીને એક હાથથી એકે એકે જલાંજલિ અર્પે અને વિષ્ણુને એકે એકે પુષ્પ અર્પણ કરે તો તે પાપનાશક બને છે.
Verse 6
स्नात एकैकया दत्वा फलं स्यात् सर्वकामभाक् महापापोपपान्तो भवेज्जप्त्वा तु पौरुषं
સ્નાન પછી જો કોઈ દરેક વખતે એક-એક (મુદ્રા/વસ્તુ) દાન કરે, તો તે તેનું ફળ પામે અને સર્વકામસિદ્ધ બને. તેમજ ‘પૌરુષ’ મંત્રનો જપ કરવાથી મહાપાપોથી પણ શુદ્ધ થાય છે.
Verse 7
कृच्छ्रैर् विशुद्धो जप्त्वा च हुत्वा स्नात्वाथ सर्वभाक् अष्टादशभ्यः शान्तिभ्यस्तिस्रो ऽन्याः शान्तयो वराः
કૃચ્છ્ર વ્રતોથી શુદ્ધ થઈ, પછી જપ કરીને, હોમ કરીને અને સ્નાન કરીને તે સર્વ (કર્મ/ફળ)નો અધિકારી બને છે. અઢાર શાંતિવિધિઓ ઉપરાંત ત્રણ અન્ય ઉત્તમ શાંતિઓ પણ છે.
Verse 8
अमृता चाभयवा सौम्या सर्वोत्पातविमर्दनाः अमृता सर्वदवत्या अभया ब्रह्मदैवता
‘અમૃતા’, ‘અભયા’ અને ‘સૌમ્યા’—આ સર્વ પ્રકારના ઉત્પાત/અપશકુનનો નાશ કરનારીઓ છે. અમૃતા સદા રક્ષણ કરે છે; અભયાની અધિષ્ઠાત્રી દેવતા બ્રહ્મા છે.
Verse 9
सौम्या च सर्वदैवत्या एका स्यात्सर्वकामदा ह्य् एकैकश इति क , घ , छ , ञ च अभयाया मणिः कार्यो वरुणस्य भृगूत्तम
‘સૌમ્યા’ સર્વ દેવતાઓ સાથે સંકળાયેલી છે; તે એક જ હોવા છતાં સર્વ કામનાઓ આપનાર કહેવાય છે. ‘એકેકશઃ’—આ ક, ઘ, છ અને ઞ આ વર્ણોથી નિર્દિષ્ટ છે. હે ભૃગુશ્રેષ્ઠ, વરુણ માટે ‘અભયા’નો રક્ષામણિ બનાવવો જોઈએ.
Verse 10
शतकाण्डो ऽमृतायाश् च सौम्यायाः शङ्कजो मणिः तद्दैवत्यास् तथा मन्त्राः सिद्धौ स्यान्मणिबन्धनं
અમૃતા દેવી માટે શતકાણ્ડ મણિ છે અને સૌમ્યા માટે શંખમાંથી ઉત્પન્ન (શંખજ) મણિ છે. તે જ દેવતાઓના મંત્રો વિધિવત્ સિદ્ધ થાય ત્યારે મણિનું બંધન/ધારણ-સંસ્કાર ફળદાયક બને છે.
Verse 11
दिव्यान्तरीक्षभौमादिसमुत्पातार्दना इमाः दिव्यान्तरीक्षभौमन्तु अद्भुतं त्रिविधं शृणु
આ દિવ્ય, અંતરીક્ષ અને ભૌમ ક્ષેત્રોમાં ઉત્પન્ન થનારા આપત્તિકારક અપશકુન છે. હવે દિવ્ય–અંતરીક્ષ–ભૌમ ભેદથી અદ્ભુત (ઓમેન)નું ત્રિવિધ વર્ગીકરણ સાંભળો.
Verse 12
ग्रहर्क्षवैकृतं दिव्यमान्तरीक्षन्निबोध मे उल्कापातश् च दिग्दाहः परिवेशस्तथैव च
ગ્રહો અને નક્ષત્રોના વિકૃતિથી ઉત્પન્ન થનારા દિવ્ય તથા અંતરીક્ષ લક્ષણો મારી પાસેથી જાણો—ઉલ્કાપાત, દિશાદાહ/લાલાશ, અને પરિવેષ (વલય/હેલો) પ્રગટ થવું.
Verse 13
गन्धर्वनगरञ्चैव वृष्टिश् च विकृता च या चरस्थिरभवं भूमौ भूकम्पमपि भूमिजं
ગંધર્વનગરનું દર્શન (મૃગતૃષ્ણા જેવો નગરાભાસ) અને વિકૃત/અસામાન્ય વરસાદ; તેમજ ધરતી પર ચલ-અચલ બંને પર અસર કરતો ભૂકંપ—આ પણ ભૂમિજ ઉપદ્રવ છે.
Verse 14
सप्ताहाभ्यनतरे वृष्टावद्भुतं भयकृद्भवेत् शान्तिं विना त्रिभिर्वषैर् अद्भुतं भयकृद्भवेत्
એક અઠવાડિયામાં જો અસામાન્ય/અસમય વરસાદરૂપ અદ્ભુત થાય, તો તે ભયકારક બને છે. અને શાંતિકર્મ વિના ત્રણ વર્ષમાં તે જ અદ્ભુત ભયકારક પરિણામ આપે છે.
Verse 15
देवतार्चाः प्रनृत्यन्ति वेपन्ते प्रज्वलन्ति च आरठन्ति च रोदन्ति प्रस्विद्यन्ते हसन्ति च
પૂજામાં સ્થિત દેવપ્રતિમાઓ નૃત્ય કરે છે, કંપે છે અને પ્રજ્વલિત થાય છે; તે ચીસ પાડે છે, રડે છે, પરસેવે છે અને હસે પણ છે।
Verse 16
अर्चाविकारोपशमो ऽभ्यर्च्य हुत्वा प्रजापतेः अनग्निर्दीप्यते यत्र राष्ट्रे च भृशनिस्वनं
પ્રજાપતિની વિધિવત્ આરાધના કરીને હવન કરવાથી અર્ચાવિકારના ઉપદ્રવો શમન થાય છે; અને જે રાજ્યમાં અગ્નિ ન હોવા છતાં જ્વાલા જેવી દીપ્તિ દેખાય તથા ભયંકર ગર્જના સંભળાય—તે ક્રિયાસિદ્ધિના પ્રબળ લક્ષણો ગણાય છે।
Verse 17
न दीप्यते चेन्धनवांस्तद्राष्ट्रं पाड्यते नृपैः अग्निवैकृत्यशमनमग्निमन्त्रैश् च भार्गव
ઇંધણ હોવા છતાં જો અગ્નિ પ્રજ્વલિત ન થાય, તો તે રાજ્ય રાજાઓ દ્વારા પીડિત થાય છે. હે ભાર్గવ! અગ્નિના આવા વૈકૃત્યોનું શમન અગ્નિમંત્રોથી કરવું જોઈએ।
Verse 18
अकाले फलिता वृक्षाः क्षीरं रक्तं स्रवन्ति च वृक्षोत्पातप्रशमनं शिवं पूज्य च कारयेत्
જ્યારે વૃક્ષો અકાળે ફળ આપે અને તેમાંમાંથી દૂધ અથવા રક્ત સ્રવે, ત્યારે એવા વૃક્ષોત્પાતના શમન માટે શિવપૂજા કરાવવી જોઈએ।
Verse 19
अतिवृष्टिरनावृष्टिर्दुर्भिक्षायोभयं मतं सिद्ध्या इति घ , ञ च देवताश्चेति ख , छ च आवटन्तीति ख , घ , छ , ञ च अनृतौ त्रिदिनारब्धवृष्टिर्ज्ञेया भयाय हि
અતિવૃષ્ટિ અને અનાવૃષ્ટિ—બન્નેને દુર્ભિક્ષના કારણ તરીકે માનવામાં આવે છે; તેમજ ઋતુવિરુદ્ધ ત્રણ દિવસ સુધી શરૂ થઈ ચાલતી વરસાદ પણ નિશ્ચયે ભયનું સૂચક ગણવું જોઈએ।
Verse 20
वृष्टिवैकृत्यनाशः स्यात्पर्जण्येन्द्वर्कपूजनात् नगरादपसर्पन्ते समीपमुपयान्ति च
પર્જન્ય, ચંદ્ર અને સૂર્યની પૂજાથી વર્ષાની વિકૃતિનો નાશ થાય છે; તેથી (અપશકુન શક્તિઓ) નગરમાંથી દૂર ખસી જાય છે અને અનુકૂળ રીતે નજીક આવે છે।
Verse 21
नद्यो ह्रदप्रश्रवणा विरसाश् च भवन्ति च शलिलाशयवैकृत्ये जप्तव्यो वारुणो मनुः
નદીઓ, હ્રદો અને ઝરણાં પણ નિરસ (ગુણહીન) બની જાય છે; જળાશયોમાં વિકૃતિ થાય ત્યારે વરુણ-મંત્રનો જપ કરવો જોઈએ।
Verse 22
अकालप्रसवा नार्यः कालतो वाप्रजास् तथा विकृतप्रसवाश् चैव युग्मप्रसवनादिकं
સ્ત્રીઓમાં અકાળ પ્રસવ થઈ શકે છે; તેમજ સમયસર પણ સંતાન જન્મે છે; અને વિકૃત પ્રસવ પણ થાય છે—જેમ કે જોડિયા પ્રસવ વગેરે।
Verse 23
स्त्रीणां प्रसववैकृत्ये स्त्रीविप्रादिं प्रपूजयेत् वडवा हस्तिनी गौर्वा यदि युग्मं प्रसूयते
સ્ત્રીના પ્રસવમાં વિકૃતિ થાય ત્યારે સ્ત્રી-બ્રાહ્મણી વગેરેનું વિધિપૂર્વક પૂજન-સત્કાર કરવો જોઈએ; તેમજ ઘોડી, હાથીણી અથવા ગાય જો જોડિયા પ્રસવે તો પણ એ જ શાંતિ-સત્કાર કરવો।
Verse 24
विजात्यं विकृतं वापि षड्भिर्मासैर् म्रियेत वै विकृतं वा प्रसूयन्ते परचक्रभयं भवेत्
સંતાન વિજાતીય હોય અથવા વિકૃત હોય તો તે નિશ્ચિતપણે છ માસમાં મરી જાય છે; અથવા વિકૃત સંતાન જન્મે તો શત્રુ-સેનાનો ભય ઊભો થાય છે।
Verse 25
होमः प्रसूतिवैकृत्ये जपो विप्रादिपूजनं यानि यानान्ययुक्तानि युक्तानि न वहन्ति च
પ્રસૂતિમાં વિકૃતિ અથવા જટિલતા થાય ત્યારે હોમ કરવો, જપ કરવો અને બ્રાહ્મણ વગેરે પૂજનીય જનનું પૂજન કરવું જોઈએ. જે વાહનો યોગ્ય રીતે જોડાયેલા ન હોય, તે પછી જોડ્યા છતાં ભાર વહન કરતા નથી.
Verse 26
आकाशे तूर्यनादाश् च महद्भयमुपस्थितं प्रविशन्ति यदा ग्राममारण्या मृगपक्षिणः
જ્યારે આકાશમાં તૂર્ય (નગારાં-તુરી) જેવા નાદ ગુંજે અને અરણ્યના મૃગ-પક્ષીઓ ગામમાં પ્રવેશે, ત્યારે મહાભય ઉપસ્થિત અને નજીક છે એમ જાણવું.
Verse 27
अरण्यं यान्ति वा ग्राम्याः जलं यान्ति स्थलोद्भवाः स्थलं वा जलजा यान्ति राजद्वारादिके शिवाः
ગામમાં રહેતા પ્રાણી અરણ્ય તરફ જાય, સ્થલજ જળ તરફ જાય અને જળજ સ્થલ પર આવે—આવી ઘટનાઓ રાજદ્વાર વગેરે જાહેર સ્થળે દેખાય તો તેને શુભ નિમિત્ત માનવું.
Verse 28
प्रदोषे कुक्कुटो वासे शिवा चार्कोदये भवेत् गृहङ्कपोतः प्रविशेत् क्रव्याहा मूर्ध्नि लीयते
પ્રદોષકાળે ઘરમાં કૂકડો બાંગ આપે, અથવા સૂર્યોદયે શિયાળ હૂંકાર કરે—આ અપશકુન છે. કબૂતર ઘરમાં પ્રવેશે, અથવા માંસાહારી પક્ષી માથા પર બેસે, તો તે પણ અશુભ સંકેત છે.
Verse 29
मधुरां मक्षिकां कुर्यात् काको मैथुनगो दृशि प्रासादतोरणोद्यानद्वारप्राकारवेश्मनां
મધુર રીતે મધમાખી દેખાય તો તેને શુભ માનવું; પરંતુ કાગડો મૈથુન કરતો દેખાય તો તે પ્રાસાદ, તોરણ, ઉદ્યાન, દ્વાર, પ્રાકાર અને ગૃહો વિષેનું નિમિત્ત (શકુન) સૂચવે છે.
Verse 30
अनिमित्तन्तु पतनं दृढानां राजमृत्यवे रजसा वाथ धूमेन दिशो यत्र समाकुलाः
જ્યારે કોઈ સ્પષ્ટ કારણ વિના દૃઢ લોકો પણ પતિત થાય અને ધૂળ અથવા ધુમાડાથી દિશાઓ વ્યાકુલ બને, ત્યારે તે રાજમૃત્યુનું અપશકુન જાણવું।
Verse 31
केतूदयोपरागौ च छिद्रता शशिसूर्ययोः ग्रहर्क्षविकृतिर्यत्र तत्रापि भयमादिशेत्
જ્યાં ધૂમકેતુનો ઉદય, ગ્રહણ, ચંદ્ર-સૂર્યમાં છિદ્રતા સમાન દોષ અને ગ્રહ-નક્ષત્રોની વિકૃતિ થાય—ત્યાં પણ ભય અને આપત્તિની આગાહી કરવી।
Verse 32
अग्निर्यत्र म दीप्येत स्रवन्ते चोदकम्भकाः मृतिर्भयं शून्यतादिरुत्पातानां फलम्भवेत्
જ્યાં અગ્નિ પ્રજ્વલિત ન થાય અને પાણીના ઘડા ચોળવા લાગે—એવા ઉત્પાતોનું ફળ મૃત્યુ, ભય, શૂન્યતા (ઉજાડ) વગેરે થાય છે।
Verse 33
द्विजदेवादिपूजाभ्यः शान्तिर्जप्यैस्तु होमतः
દ્વિજ અને દેવતાઓ વગેરેની પૂજાથી શાંતિ થાય છે; તેમજ જપ અને હોમ દ્વારા પણ શાંતિ સિદ્ધ થાય છે।
Frequently Asked Questions
It identifies the Śrīsūkta (with prativeda) as Lakṣmī-increasing, notes fifteen ṛks beginning with “hiraṇyavarṇā,” mentions four Yajurvedic Śrī-invocations (ratheṣu/akṣeṣu/vājeti set), and refers to Sāmavedic materials including the Srāvantīya Sāman and the Śrīsūkta in that recension.
The chapter repeatedly centers japa (recitation), homa (oblations), snāna (ritual bathing), dāna (repeated small gifts), and devatā-pūjā (deity worship), with targeted rites to Prajāpati (icon disturbances), Agni (fire anomalies), Śiva (tree-omens), Parjanya–Candra–Sūrya (rain disorders), and Varuṇa (water corruption).
Portents are grouped into divya (celestial), āntarikṣa (atmospheric), and bhauma (terrestrial). This taxonomy guides remedy selection: specific deities and mantras correspond to the domain and symptom (e.g., graha/ṛkṣa disturbances, abnormal rains, earthquakes), making śānti a structured, diagnostic ritual science.
It is presented as especially effective and universally bestowing (sarvada/sarvakāmada): recitation alongside offerings and disciplined acts (bathing, charity) is said to cleanse even great sins and confer broad attainments, functioning as a high-utility mantra within śānti practice.