Adhyaya 270

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे विष्णुपञ्जरं नामोनसप्रत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ सप्तत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः वेदशाखदिकीर्तनं पुष्कर उवाच सर्वानुग्राहका मन्त्राश् चतुर्वर्गप्रसाधकाः ऋगथर्व तथा साम यजुः संख्या तु लक्षकं

આ રીતે અગ્નિ મહાપુરાણમાં “વિષ્ણુ-પંજર” નામનો ૨૬૯મો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. હવે ૨૭૦મો અધ્યાય—“વેદશાખાઓનું કીર્તન” આરંભે છે. પુષ્કર બોલ્યા—મંત્રો સર્વને અનુગ્રહ કરનારા અને ધર્મ, અર્થ, કામ, મોક્ષ—ચાર પુરુષાર્થ સિદ્ધ કરનારા છે; ઋગ્, અથર્વ, સામ અને યજુઃ વેદોના મંત્રોની સંખ્યા એક લાખ છે.

Verse 2

भेदः साङ्ख्यायनश् चैक आश्वलायनो द्वितीयकः शतानि दश मन्त्राणां ब्राह्मणा द्विसहस्रकं

શાખાભેદ આ પ્રમાણે છે—એક સाङ્ખ્યાયન અને બીજો આશ્વલાયન. મંત્રોની સંખ્યા દસ સો (અર્થાત એક હજાર) છે અને બ્રાહ્મણ-પાઠ બે હજાર માનવામાં આવ્યા છે.

Verse 3

ऋग्वेदो हि प्रमाणेन स्मृतो द्वैपायनादिभिः एकोनिद्विसहस्रन्तु मन्त्राणां यजुषस् तथा

દ્વૈપાયન (વ્યાસ) વગેરે ઋષિઓએ ઋગ્વેદને પ્રમાણરૂપે સ્મર્યો છે; તેમજ યજુર્વેદમાં મંત્રોની સંખ્યા ૧૯૯૧ (એક હજાર નવસો એકાણું) કહેવાઈ છે.

Verse 4

शतानि दश विप्राणां षडशीतिश् च शाखिकाः काण्वमाध्यन्दिनी संज्ञा कठी माध्यकठी तथा

વિપ્રોના (સમૂહ) એકસો દસ છે અને શાખાઓ છ્યાસી છે. તે કાણ્વ અને માધ્યન્દિની, તેમજ કઠી અને માધ્યકઠી—આ નામોથી ઓળખાય છે.

Verse 5

मैत्रायणी च संज्ञा च तैत्तिरीयाभिधानिका वैशम्पायनिकेत्याद्याः शाखा यजुषि संस्थिताः

મૈત્રાયણી, સંજ્ઞા, તૈત્તિરીય નામે ઓળખાતી, તેમજ વૈશમ્પાયનિક વગેરે—આ શાખાઓ યજુર્વેદમાં સ્થાપિત છે.

Verse 6

साम्नः कौथुमसंज्ञैका द्वितीयाथर्वणायनी गानान्यपि च चत्वारि वेद आरण्यकन्तथा

સામવેદની એક શાખા ‘કૌથુમ’ નામે જાણીતી છે અને બીજી ‘આથર્વણાયની’ છે. સામગાનોના પણ ચાર પ્રબંધ માનવામાં આવ્યા છે; તેમજ વેદનું ‘આરણ્યક’ (વનગ્રંથ) પણ છે.

Verse 7

उक्था ऊहचतुर्थञ्च मन्त्रा नवसहस्रकाः सचतुःशतकाश् चैव ब्रह्मसङ्घटकाः स्मृताः

‘ઉક્થ’, ‘ઊહ’ તથા ‘ચતુર્થ’ (પૂરક વર્ગ)—આ મંત્રો મળીને નવ હજાર ચાર સો થાય છે. એ ‘બ્રહ્મ-સંઘટક’ (સંકલિત વૈદિક મંત્ર-એકક) તરીકે સ્મૃત છે.

Verse 8

पञ्चविंशतिरेवात्र साममानं प्रकीर्तितं सुमन्तुर्जाजलिश् चैव श्लोकायनिरथर्वके

અહીં સામ-પ્રમાણ પચ્ચીસ તરીકે પ્રકીર્તિત છે. અથર્વ પરંપરામાં સુમંતુ, જાજલિ અને શ્લોકાયન પણ (માન્ય/ઉલ્લેખિત) ગણાય છે.

Verse 9

शौनकः पिप्पलादश् च मुञ्जकेशादयो ऽपरे मन्त्राणामयुतं षष्टिशतञ्चोपनिषच्छतं

શૌનક, પિપ્પલાદ તથા મુંજકેશ વગેરે અન્ય (ઋષિ) ગણાય છે. (તેમની સાથે સંબંધિત) મંત્ર દસ હજાર છે અને ઉપનિષદોની સંખ્યા કુલ છ સો કહેવાય છે.

Verse 10

व्यासरूपी स भगवान् शाखाभेदद्यकारयत् शाखाभेदादयो विष्णुरितिहासः पुराणकं

તે ભગવાન વ્યાસરૂપ ધારણ કરીને વેદશાખાઓના ભેદ વગેરેની વ્યવસ્થા કરાવે છે. અને શાસ્ત્રમાં પ્રતિપાદિત છે કે શાખાભેદાદિ તેમજ ઇતિહાસ અને પુરાણ-પરંપરાનો મૂળ કારણ વિષ્ણુ છે.

Verse 11

प्राप्य व्यासात् पुराणादि सूतो वै लोमहर्षणः सुमतिश्चाग्निवर्चाश् च मित्रयुःशिंशपायनः

વ્યાસ પાસેથી પુરાણાદિ વિદ્યાનું જ્ઞાન પ્રાપ્ત કરીને સૂત લોમહર્ષણએ સુમતિ, અગ્નિવર્ચા, મિત્રયુ અને શિંશપાયન સાથે તે પુરાણોનું ઉપદેશ આપ્યો।

Verse 12

कृतव्रतोथ सावर्णिः षट्शिष्यास्तस्य चाभवन् शांशपायनादयश् चक्रुः पुराणानान्तु संहिताः

પછી કૃતવ્રત નામે સાવર્ણિ થયા. તેમના છ શિષ્યો હતા; શાંશપાયન વગેરેોએ પુરાણોની સંહિતાઓ (પાઠ-સંગ્રહ) રચી।

Verse 13

ब्राह्मादीनि पुराणानि हरिविद्या दशाष्ट च महापुराणे ह्य् आग्नेये विद्यारूपो हरिः स्थितः

બ્રાહ્મ વગેરે પુરાણો અને હરિસંબંધિત અષ્ટાદશ વિદ્યાઓ—આ ‘આગ્નેય’ મહાપુરાણમાં હરિ સ્વયં વિદ્યારૂપે સ્થિત છે।

Verse 14

सप्रपञ्चो निष्प्रपञ्चो मूर्तामूर्तस्वरूपधृक् तं ज्ञात्वाभ्यर्च्य संस्तूय भुक्तिमुक्तिमवाप्नुयात्

તે પ્રપંચસહિત પણ છે અને પ્રપંચાતીત પણ; તે મૂર્ત અને અમૂર્ત—બન્ને સ્વરૂપ ધારણ કરે છે. તેને એમ જાણીને, પૂજી અને સ્તુતિ કરીને, ભુક્તિ તથા મુક્તિ—બન્ને પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 15

विष्णुर्जिष्णुर्भविष्णुश् च अग्निसूर्यादिरूपवान् अग्निरूपेण देवादेर्मुखं विष्णुः परा गतिः

વિષ્ણુ—જિષ્ણુ અને ભવિષ્ણુ—અગ્નિ, સૂર્ય વગેરે રૂપ ધારણ કરે છે. અગ્નિરૂપે તે દેવતાઓનું મુખ છે; વિષ્ણુ જ પરમ ગતિ (અંતિમ આશ્રય) છે।

Verse 16

वेदेषु सपुराणेषु यज्ञमूर्तिश् च गीयते आग्नेयाख्यं पुराणन्तु रूपं विष्णोर्महत्तरं

વેદોમાં પુરાણો સહિત તેઓ યજ્ઞમૂર્તિ તરીકે ગવાય છે; પરંતુ ‘આગ્નેય’ નામનું પુરાણ તો વિષ્ણુનું વધુ મહત્તર સ્વરૂપ કહેવાય છે।

Verse 17

आग्नेयाख्यपुराणस्य कर्ता श्रोता जनार्दनः तस्मात्पुराणमाग्नेयं सर्ववेदमयं महत्

‘આગ્નેય’ પુરાણના કર્તા અને શ્રોતા બંને જનાર્દન (ભગવાન વિષ્ણુ) છે; તેથી આગ્નેય પુરાણ મહાન છે અને સર્વ વેદમય છે।

Verse 18

सर्वविद्यामयं पुण्यं सर्वज्ञानमयं वरम् सर्वात्म हरिरूपं हि पठतां शृण्वतां नृणां

પઠન કરનાર અને શ્રવણ કરનાર મનુષ્યો માટે આ પુણ્યમય છે—સર્વ વિદ્યામય; ઉત્તમ છે—સર્વ જ્ઞાનમય; ખરેખર આ સર્વાત્મા હરિનું જ સ્વરૂપ છે।

Verse 19

विद्यार्थिनाञ्च विद्यादमर्थिनां श्रीधनप्रदम् राज्यार्थिनां राज्यदञ्च धर्मदं धर्मकामिनाम्

વિદ્યા ઇચ્છનારને વિદ્યા આપે છે; ધન ઇચ્છનારને શ્રી અને ધન આપે છે; રાજ્ય ઇચ્છનારને રાજ્ય આપે છે; અને ધર્મ ઇચ્છનારને ધર્મ પ્રદાન કરે છે।

Verse 20

स्वर्गार्थिनां स्वर्गदञ्च पुत्रदं पुत्रकामिनां गवादिकामिनाङ्गोदं ग्रामदं ग्रामकामिनां

સ્વર્ગ ઇચ્છનારને સ્વર્ગ આપે છે; પુત્ર ઇચ્છનારને પુત્ર આપે છે. ગાય વગેરે ઇચ્છનારને ગોદાનનું ફળ આપે છે; અને ગામ ઇચ્છનારને ગામ પ્રદાન કરે છે।

Verse 21

शिंशपायनादयश् चक्रुरिति ख परमिति ञ श्रीबलप्रदमिति ञ कामार्थिनां कामदञ्च सर्वसौभाग्यसम्प्रदम् गुणकीर्तिप्रदन्नॄणां जयदञ्जयकामिनाम्

‘શિંશપાયન વગેરે એ આ રચ્યું’—એવું ‘ખ’ દ્વારા સૂચિત છે; ‘પરમ’—‘ઞ’ દ્વારા; અને ‘શ્રી તથા બળ આપનાર’—એ પણ ‘ઞ’ દ્વારા. આ ગ્રંથ કામાર્થીઓને ઇચ્છિત કામફળ આપે છે, સર્વ સૌભાગ્ય પ્રદાન કરે છે, મનુષ્યોને ગુણ અને કીર્તિ આપે છે તથા જય ઇચ્છનારને વિજય આપે છે.

Verse 22

सर्वेप्सूनां सर्वदन्तु मुक्तिदं मुक्तिकामिनां पापघ्नं पापकर्तॄणामाग्नेयं हि पुराणकम्

આ આગ્નેય પુરાણ સર્વ ઇચ્છુકોને સર્વ અભિષ્ટ સિદ્ધિઓ આપે છે; મુક્તિ ઇચ્છનારને મુક્તિ આપે છે; અને પાપ કરનારના પણ પાપનો નાશ કરે છે.