Adhyaya 278

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे पुरुवंशवर्णनं नाम सप्तसप्तत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथाष्टसप्तत्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः सिद्धौषधानि अग्निर् उवाच आयुर्वेदं प्रवक्ष्यामि सुश्रुताय यमब्रवीत् देवो धन्वन्तरिः सारं मृतसञ्जीवनीकरं

આ રીતે અગ્નિ મહાપુરાણમાં “પુરુવંશવર્ણન” નામનો ૨૭૭મો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. હવે ૨૭૮મો અધ્યાય—“સિદ્ધ ઔષધિઓ”—આરંભે છે. અગ્નિ બોલ્યા: હું આયુર્વેદ કહું છું—જે યમે સુશ્રુતને કહ્યું હતું; દેવ ધન્વંતરીએ પ્રગટ કરેલો તે સાર, ‘મૃતસંજીવની’ જીવનદાયક તત્ત્વ।

Verse 2

सुश्रुत उवाच आयुर्वेदं मम ब्रूहि नराश्वेभरुगर्दनम् सिद्धयोगान्सिद्धमन्त्रान्मृतसञ्जीवनीकरान्

સુશ્રુતે કહ્યું: મને આયુર્વેદ કહો—જે મનુષ્ય, ઘોડા અને હાથીના રોગોનો નાશ કરે; તેમજ સિદ્ધ યોગો (ઔષધ પ્રયોગો) અને સિદ્ધ મંત્રો પણ કહો, જે ‘મૃતસંજીવની’ બની મૃતને પણ જીવન આપે।

Verse 3

धन्वन्तरिर् उवाच रक्षन् बलं हि ज्वरितं लङ्घितं भोजयेद्भिषक् सविश्वं लाजमण्डन्तु तृड्ज्वरान्तं शृतं जलम्

ધન્વંતરી બોલ્યા: દર્દીની શક્તિનું રક્ષણ કરતાં વૈદ્યે જ્વરગ્રસ્તને લંઘન (ઉપવાસ/હળવો આહાર) પછી ભોજન કરાવવું. ‘વિશ્વ’ (સૂંઠ) મિશ્રિત લાજમંડ (ચોખાનો માંડ) આપવો; અને તરસ તથા જ્વર શમાવવા ઉકાળેલું પાણી પિવડાવવું.

Verse 4

मुस्तपर्पटकोशीरचन्दनोदीच्यनागरैः षडहे च व्यतिक्रान्ते तित्तकं पाययेद्ध्रुवं

મુસ્તા, પર્પટ, ઉશીર, ચંદન, ઉદીચ્ય અને નાગર (સૂંઠ) સાથે—છ દિવસ વીતી ગયા પછી—નિશ્ચિત રીતે (દર્દીને) તિક્તક કઢો પિવડાવવો જોઈએ.

Verse 5

स्नेहयेत्तक्तदोषन्तु ततस्तञ्च विरेचयेत् जीर्णाः षष्टिकनीवाररक्तशालिप्रमोदकाः

તક્રજન્ય દોષોથી પીડિત દર્દીને પ્રથમ સ્નેહન કરાવવું; ત્યારબાદ વિરેચન કરાવવું. ઉપચારપશ્ચાત આહારમાં જૂનું ષષ્ટિક ચોખા, નીવાર ચોખા, રક્તશાલી ચોખા તથા હળવા પ્રમોદક (કેક) હિતકર કહેવાયા છે.

Verse 6

तद्विधास्ते ज्वरेष्विष्टा यवानां विकृतिस् तथा मुद्गा मसूराश् च णकाः कुलत्थाश् च सकुष्ठकाः

આ પ્રકારની તૈયારીઓ જ્વરમાં ઇષ્ટ ગણાય છે; તેમજ યવના સંસ્કૃત પ્રયોગો, અને મૂંગ, મસૂર, ચણા તથા કુલથ—કુષ્ઠ સાથે તૈયાર કરેલા—પ્રશંસનીય છે.

Verse 7

पक्वदोषन्त्विति ञ आटक्यो नारकाद्याश् च कर्कोटककतोल्वकम् पटोलं सफलं निम्बं पर्पटं दाडिमं ज्वरे

પક્વદોષવાળા જ્વરમાં જાણકારો આટકી-નારકાદિ ગણ, તેમજ કર્કોટક અને કટોલ્વક સૂચવે છે; તેમજ ફળসহિત નિમ્બ, પટોલ, પર્પટ અને દાડિમ (દાડમ) જ્વરમાં હિતકર છે.

Verse 8

अधोगे वमनं शस्तमूर्ध्वगे च विरेचनम् रक्तपित्ते तथा पानं षडङ्गं शुण्ठिवर्जितम्

વ્યાધિ અધોગામી હોય તો વમન શ્રેષ્ઠ, અને ઊર્ધ્વગામી હોય તો વિરેચન. તેમજ રક્તપિત્તમાં શુંઠી વિના ષડંગ પ્રયોગનું પાન (પેય) આપવું જોઈએ.

Verse 9

शक्तुगोधूमलाजाश् च यवशालिमसूरकाः सकुष्ठचणका मुद्गा भक्ष्या गोधूमका हिताः

શક્તુ (સત્તુ), ઘઉં અને લાજા (ફુલેલા ચોખા), તેમજ યવ, શાલી ચોખા, મસૂર; કુષ્ઠ સાથે તૈયાર કરેલા ચણા અને મૂંગ—આ ભક્ષ્ય છે. ઘઉંના પદાર્થો હિતકર છે.

Verse 10

साधिता घृतदुग्धाभ्यां क्षौद्रं वृषरसो मधु अतीसारे पुराणानां शालीनां भक्षणं हितं

અતિસાર (ઝાડા) માં ઘી અને દૂધથી સિદ્ધ કરેલ, મધ અને અરડૂસીના રસનું સેવન તથા જૂના શાળી ચોખાનું ભોજન હિતકારી છે.

Verse 11

अनभिष्यन्दि यच्चान्नं लोध्रवल्कलसंयुतम् मारुतं वर्जयेद् यत्नः कार्यो गुल्मेषु सर्वथा

જે ભોજન અભિષ્યન્દિ ન હોય (સ્ત્રોતોને રોકનારું ન હોય) અને લોધ્રની છાલથી યુક્ત હોય તે લેવું; ગુલ્મ રોગમાં વાયુ (વાત) નો ત્યાગ યત્નપૂર્વક કરવો જોઈએ.

Verse 12

वाट्यं क्षीरेण चाश्नीयाद्वास्तूकं घृतसाधितं गोधूमशालयस्तिक्ता हिता जठरिणामथ

જઠર (ઉદર) રોગીઓએ દૂધ સાથે વાટ્ય (જવનું દલિયા) અને ઘીમાં રાંધેલી બથુઆ (ચીલ) ની ભાજી ખાવી જોઈએ. ઘઉં, શાળી ચોખા અને કડવા પદાર્થો હિતકારી છે.

Verse 13

गोधूमशालयो मुद्गा ब्रह्मर्क्षखदिरो ऽभया पञ्चकोलञ्जाङ्गलाश् च निम्बधात्र्यः पटोलकाः

ઘઉં, શાળી ચોખા, મગ, ખેર, હરડે, પંચકોલ, જાંગલ પ્રદેશના પ્રાણીઓનું માંસ, લીમડો, આમળા અને પરવળ (હિતકારી છે).

Verse 14

मातुलङ्गरसाजातिशुष्कमूलकसैन्धवाः कुष्ठिनाञ्च तथा शस्तं पानार्थे खदिरोदकं

કુષ્ઠ રોગીઓ માટે બીજોરાં લીંબુનો રસ, ચમેલી, સૂકા મૂળા અને સિંધવ મીઠું તથા પીવા માટે ખેરનું પાણી શ્રેષ્ઠ છે.

Verse 15

मसूरसुद्गौ पेयार्थे भोज्या जिर्णाश् च शालयः निम्बपर्पटकैः शाकैर् जाङ्गलानां तथा रसः

પેયા (પાતળી ખીચડી) માટે મસૂર અને મુગ યોગ્ય છે; તેમજ જૂનું શાલી-ચોખા પણ ભોજનયોગ્ય છે. લીમડો અને પર્પટકવાળા શાક હિતકારી છે, અને જાંગલ (શુષ્ક પ્રદેશ) પ્રાણીઓનો રસ/માંસનો શોરબો પણ પથ્ય છે.

Verse 16

विडङ्गं मरिचं मुस्तं कुष्ठं लोध्रं सुवर्चिका मनःशिला च वालेयः कुष्ठहा मूत्रपेषितः

વિડંગ, મરીચ, મુસ્તા, કુષ્ઠ, લોધ્ર, સુવર્ચિકા અને મનઃશિલા—આ બધાં સાથે વાલેયને મૂત્રમાં પીસીને તૈયાર કરવાથી તે કુષ્ઠ (દીર્ઘ ચર્મરોગ) નાશક યોગ બને છે.

Verse 17

अपूपकुष्ठकुल्माषयवाद्या मेहिनां हिताः यवान्नविकृतिर्मुद्गा कुलत्था जीर्णशालयः

મેહ (પ્રમેહ) પીડિતોને અપૂપ (પકવાન), કુલ્માષ (ભૂંજેલા દાળ-ધાન્ય), યવ વગેરે આધારિત પદાર્થો હિતકારી છે. તેમજ યવઅન્નના પ્રકારો, મુગ, કુલથ અને જૂનું શાલી-ચોખા પણ પથ્ય છે.

Verse 18

तिक्तरुक्षाणि शाकानि तिक्तानि हरितानि च तैलानि तिलशिग्रुकविभीतकेङ्गुदानि च

કડવા અને રૂક્ષ શાક, તેમજ કડવા લીલા પાંદડાવાળા શાક; અને તેલ—તલ, શિગ્રુ (સરગવો), વિભીતક અને ઇંગુદી તેલ—પણ ઉપયોગી છે.

Verse 19

मुद्गाः सयवगोधूमा धान्यं वर्षस्थतञ्च यत् जाङ्गलस्य रसः शस्तो भोजने राजयक्ष्मिणां

રાજયક્ષ્મા પીડિતોને મુગ, યવ અને ગોધૂમ સહિતના ધાન્ય, તેમજ વરસાદી ઋતુ દરમ્યાન સંગ્રહિત રહેલું ધાન્ય હિતકારી છે. ભોજનમાં જાંગલ (શુષ્ક પ્રદેશ) પ્રાણીઓનો રસ/માંસનો શોરબો પણ પ્રશસ્ત છે.

Verse 20

कौलत्थमौद्गको रास्नाशुष्कमूलकजाङ्गलैः पूपैर् वा विस्करैः सिद्धैर् दधिदाडिमसाधितैः

કુલત્થ અને મુદગ (મગ) રાસ્ના, સુકું મૂળક અને જાંગલ (શુષ્ક વન્ય) પ્રાણીઓના માંસ સાથે પકાવી; અથવા પૂપ (પુઆ) કે વિસ્કર (હળવા વન્ય પક્ષી)ને સમ્યક્ સિદ્ધ કરી દહીં અને દાડિમ (દાડમ)થી સંસ્કૃત કરીને—આ ભૈષજ્ય આહાર તરીકે પ્રશસ્ત છે।

Verse 21

मातुलङ्गरसक्षौद्रद्राक्षाव्योषादिसंस्कृतैः यवगोधूमशाल्यन्नैर् भोजयेच्छ्वासकासिनं

માતુલંગ-રસ, ક્ષૌદ્ર (મધ), દ્રાક્ષા અને વ્યોષ (ત્રિકટુ) વગેરે વડે સંસ્કૃત કરેલા યવ, ગોધૂમ અને શાલી-ચોખાના અન્નથી શ્વાસ-કાસવાળા દર્દીને ભોજન કરાવવું જોઈએ।

Verse 22

दषमूलवलारास्नाकुलत्थैर् उपसाधिताः पेयाः पूपरसाः क्वाथाः श्वासहिक्कानिवारणाः

દશમૂલ, વલા, રાસ્ના અને કુલત્થથી ઉપસાધિત પેયા (મંડ), પૂપ-રસ (પૂઆનો સાર/સૂપ) તથા ક્વાથ—આ બધાં શ્વાસ અને હિક્કા (હિચકી) નिवारક છે।

Verse 23

शुष्कमूलककौलत्थमूलजाङ्गलजैरसैः यवगोधूमशाल्यन्नं जीर्णम् सोशीरमाचरेत्

સુકું મૂળક, કુલત્થ, ઔષધીય મૂળ અને જાંગલ (વન્ય) પ્રાણીઓના માંસ-રસ/સૂપ સાથે યવ, ગોધૂમ અને શાલી-ચોખાનું અન્ન સારી રીતે જીર્ણ થયેલું લેવું, અને તે ઉશીરા (ખસ) સાથે સેવવું।

Verse 24

सोथवान् सगुडां पथ्यां खादेद्वा गुडनागरम् तक्रञ्च चित्रकञ्चोभौ ग्रहणीरोगनाशनौ

શોથ (સોજો) ધરાવનારએ ગોળ સાથે પથ્યા (હરિતકી) ખાવું; અથવા ગોળ સાથે નાગર (સૂંઠ) લેવું. તક્ર (છાશ) અને ચિત્રક—બન્ને—ગ્રહણી-રોગનાશક છે।

Verse 25

पुराणयवगोधूमशालयो जङ्गलो रसः मुद्गामलकखर्जूरमृद्वीकावदराणि च

જૂનું જવ, ઘઉં અને શાલી ચોખા; જાંગલ (શુષ્ક પ્રદેશ) પ્રકારના પ્રાણીઓનો માંસરસ; તેમજ મગ, આમળકી, ખજુર, કિસમિસ અને બોર—આ બધાં પથ્ય આહાર તરીકે પ્રશંસિત છે।

Verse 26

मधु सर्पिः पयः शक्रं निम्बपर्पटकौ वृषम् तक्रारिष्टाश् च शस्यन्ते सततं वातरोगिणाम्

વાતરોગીઓ માટે નિયમિત સેવનમાં મધ, ઘી, દૂધ, શક્ર (બળવર્ધક પેય), લીમડો અને પરપટક, વૃષ (વાસા) તથા છાશ આધારિત અરિષ્ટ (કિણ્વિત ઔષધ) ભલામણ કરાય છે।

Verse 27

हृद्रोगिणो विरेच्यास्तु पिप्पल्यो हिक्किनां हिताः तक्रावलालसिन्धूनि मुक्तानि शिशिराम्भसा

હૃદયરોગીઓને વિરેચન (શોધન) કરાવવું; હિક્કા (હિચકી) વાળાને પિપ્પલી હિતકારી. છાશ, આવલાલ (ખાટો માંડ) અને સૈંધવ મીઠું—ઠંડા પાણીમાં ઓગાળી સેવન કરવું।

Verse 28

मुक्ताः सौवर्चलाजादि मद्यं शस्तं मदात्यये सक्षौद्रपयसा लाक्षां पिवेच्च क्षतवान्नरः

મદાત્યય (અતિ નશો) દૂર કરવા મુક્તા, સૌવર્ચલ વગેરે વડે સંસ્કૃત મદ્ય પ્રશસ્ત છે. અને ઘાયલ પુરુષે મધ તથા દૂધ સાથે લાક્ષા પીવી જોઈએ।

Verse 29

भद्राविष्टाश्चेति ख सदामये इति ञ दमात्यये इति ट क्षयं मांसरसाहारो वह्निसंरक्षणाज्जयेत् शालयो भोजने रक्ता नीवारकलमादयः

પાઠભેદ: ‘ભદ્રાવિષ્ટાશ્ચ’—(ખ), ‘સદામયે’—(ઞ), ‘દમાત્યયે’—(ટ)। ક્ષય રોગ માંસરસને આહારરૂપે લેવાથી અને જઠરાગ્નિનું સંરક્ષણ/વર્ધન કરવાથી જીતાય છે; તેમજ ભોજનમાં લાલ શાલી ચોખા, નીવાર, કલમ વગેરે ધાન્ય વાપરવા જોઈએ।

Verse 30

यवान्नविकृतिर्मासं शाकं सौवर्चलं शटी पथ्या तथैवार्शसां यन्मण्डं तक्रञ्च वारिणा

અર્શ (બવાસીર)ના દર્દીઓ માટે યવ-અન્નની તૈયારી, માષ (અડદ), શાક, સૌવર્ચલ (કાળું મીઠું), શટી અને પથ્યા હિતકારી છે; તેમજ મંડ (ચોખાનો પાતળો માંડ) અને તક્ર (છાશ) પાણી સાથે લેવાથી લાભ થાય છે।

Verse 31

मुस्ताभ्यासस् तथा लेपश्चित्रकेण हरिद्रया यवान्नविकृतिः शालिर्वास्तूकं ससुवर्चलम्

મુસ્તાનો નિયમિત ઉપયોગ તથા ચિત્રક અને હળદરથી બનાવેલો લેપ; યવ-અન્નની તૈયારી; અને શાલી ચોખા, વાસ્તૂક (બથુઆ) સૌવર્ચલા સાથે—આ બધાં હિતકારી ઉપાયો છે।

Verse 32

त्रपुषर्वारुगोधूमाः क्षीरेक्षुघृतसंयुताः मूत्रकृच्छ्रे च शस्ताः स्युः पाने मण्डसुरादयः

મૂત્રકૃચ્છ્ર (મૂત્રમાં કષ્ટ)માં ત્રપુષ (દૂધી), એર્વારુ (કાકડી) અને ગોધૂમ (ઘઉં) દૂધ, ઇક્ષુ-રસ અને ઘી સાથે લેવાં શ્રેયસ્કર છે; પીવા માટે મંડ, સુરા વગેરે પેયો નિર્દિષ્ટ છે।

Verse 33

लाजाः शक्तुस् तथा क्षौद्रं शून्यं मांसं परूषकम् वार्ताकुलावशिखिनश्छर्दिघ्नाः पानकानि च

લાજા (ફુલેલા ચોખા), શક્તુ (ભૂંજેલા અનાજનું લોટ/સત્તૂ) અને ક્ષૌદ્ર (મધ); ચરબી-રહિત માંસ, પરૂષક ફળ; તેમજ વાર્તાક (રીંગણ), કુલાવ (બટેર) અને શિખિન (મોર)ની તૈયારી, તથા યોગ્ય પાનક—આ બધું ઉલટી રોકનાર છે।

Verse 34

शाल्यन्नन्तोयपयसी केवलोष्णे शृते ऽपि वा तृष्णाघ्ने मुस्तगुडयोर्गुटिका वा मुखे धृता

શાલી ચોખાનું પકાવેલું અન્ન પાણી અને દૂધ સાથે—અથવા માત્ર ગરમ પાણીમાં ઉકાળીને પણ—તૃષ્ણા શમાવે છે; અથવા મુસ્તા અને ગોળની નાની ગોળી મોઢામાં રાખવાથી પ્યાસ ઓછી થાય છે।

Verse 35

यवान्नविकृतिः पूपं शुष्कमूलकजन्तथा शाकं पटोलवेत्राग्रमुरुस्तम्भविनाशनम्

યવમંડથી બનેલી તૈયારી, યવનો પૂપ (કેક), તેમજ સૂકું મૂળક; અને શાકના પ્રયોગો—વિશેષ કરીને પટોલ અને વેત્રાગ્ર (વાંસ/ઈખનો કોમળ અગ્રભાગ)—ઉરુસ્તંભ (જાંઘની જકડાશ)નો નાશ કરે છે એમ કહેવાય છે।

Verse 36

मुद्गाढकमसूराणां सतिलैर् जाङ्गलैरसैः ससैन्धवघृतद्राक्षाशुण्ठ्यामलककोलजैः

મૂંગ, કુલ્થ (હોર્સ-ગ્રામ) અને મસૂરના યુષ/શોરબા—તલ સાથે, તથા જાંગલ (શુષ્ક ભૂમિના) પ્રાણીઓના માંસરસ સાથે—સૈંધવ લવણ, ઘી, દ્રાક્ષા, સૂંઠ, આમળકી અને કોલ (બોર) ઉમેરીને બનાવવામાં આવે।

Verse 37

यूषैः पुराणगोधूमयवशाल्यन्नमभ्यसेत् विसर्पी ससिताक्षौद्रमृद्वीकादाडिमोदकम्

વિસર્પ (ફેલાતો ચર્મરોગ) ધરાવતો દર્દી યુષ (સૂપ) સાથે જૂનું ઘઉં, જવ અને શાલી-ચોખાનું અન્ન નિયમિત લે. તેમજ ખાંડ અને મધ, દ્રાક્ષા તથા દાડમથી તૈયાર કરેલું પેય પણ લેવું।

Verse 38

रक्तयष्टिकगोधूमयवमुद्गादिकं लघु काकमारी च वेत्राग्रं वास्तुकञ्च सुवर्चला

રક્તયષ્ટિકા, ઘઉં, જવ, મૂંગ વગેરે દ્રવ્યો લઘુ (સુપાચ્ય) છે. તેમ જ કાકમારી, વેત્રાગ્ર (ઈખ/વાંસનો કોમળ અગ્રભાગ), વાસ્તુક (બથુઆ) અને સુવર્ચલા પણ લઘુ છે।

Verse 39

वातशोणितनाशाय तोयं शस्तं सितं मधु पथ्या तथैव काशस्य मण्डं तक्रञ्च वारुणमिति ख , ञ , च यूषमिति ख , ज च नाशारोगेशु च हितं घृतं दुर्वाप्रसाधितम्

વાત-શોણિત (વાતદોષ સાથે રક્તદૂષ્તિ) નાશ માટે પાણી શ્રેષ્ઠ છે; તેમજ ખાંડ, મધ અને પથ્યા (હરિતકી) પણ. કાશ (ચોખા)નું મંડ, છાશ અને વારુણી (કિણ્વિત પેય) હિતકારી—કેટલાક પાઠોમાં ‘યૂષ’ (દાળ-સૂપ) કહેવાયું છે. નાસારોગોમાં પણ દુર્વા-સંસ્કૃત ઘી લાભદાયક છે।

Verse 40

भृङ्गराजरसे सिद्धं तैलं धात्रीरसे ऽपि वा नश्यं सर्वामयेष्विष्टं मूर्धजन्तूद्भवेषु च

ભૃંગરાજના રસમાં સિદ્ધ કરેલું તેલ અથવા ધાત્રી (આમળા)ના રસમાં તૈયાર કરેલું તેલ નસ્ય માટે ઉત્તમ છે; તે સર્વ રોગોમાં હિતકારી છે અને મસ્તકમાં જન્તુ/કૃમિજન્ય વિકારોમાં પણ લાભદાયક છે।

Verse 41

शीततोयान्नपानञ्च तिलानां विप्र भक्षणम् द्विजदार्ढ्यकरं प्रोक्तं तथा तुष्टिकरम्परम्

હે વિપ્ર! અન્ન-પાન સાથે ઠંડું પાણી લેવું અને બ્રાહ્મણ દ્વારા તલનું ભક્ષણ—આ દ્વિજોને બળ અને દૃઢતા આપનારું તથા પરમ તૃપ્તિ (અત્યંત પ્રસન્નતા/પુણ્ય) કરનારું કહેવાયું છે।

Verse 42

गण्डूषं तिलतैलेन द्विजदार्ढ्यकरं परं विडङ्गचूर्णं गोमूत्रं सर्वत्र कृमिनाशने

તલતેલથી ગંડૂષ (મોઢામાં રાખીને કૂળકૂળ કરવું) કરવું દાંતને દૃઢ કરવાનું ઉત્તમ સાધન છે. વિદંગચૂર્ણ અને ગોમૂત્ર સર્વત્ર કૃમિનાશક કહેવાય છે।

Verse 43

धात्रीफलान्यथाज्यञ्च शिरोलेपनमुत्तमम् शिरोरोगविनाशाय स्निग्धमुष्णञ्च भोजनम्

ધાત્રીફળ (આમળા) અને ઘી—આ શિર પર લેપ કરવા માટે ઉત્તમ છે. શિરોરોગના નાશ માટે સ્નિગ્ધ અને ઉષ્ણ ભોજન કરવું જોઈએ।

Verse 44

तैलं वा वस्तमूत्रञ्च कर्णपूरणमुत्तमम् कर्णशूलविनाशाय सर्वशुक्तानि वा द्विज

તેલ અથવા બકરાનું મૂત્ર—કર્ણપૂરણ (કાનમાં ભરવું/ટપકાવવું) માટે ઉત્તમ છે. હે દ્વિજ! કાનના દુખાવાના નાશ માટે આવા સર્વ ઉપાયો (યોગ્ય દ્રવ્યો) ઉપયોગી છે।

Verse 45

गिरिमृच्चन्दनं लाक्षा मालती कलिका तथा संयोज्या या कृता वर्तिः क्षतशुक्रहरी तु सा

ગિરિમૃદ્ (ખનિજ માટી), ચંદન, લાખ અને માલતીની કળીઓ—આ બધું ભેળવી બનાવીેલી ઔષધીય વર્તિ ક્ષત (ઘા/ક્ષરણ) તથા શુક્રદોષને દૂર કરે છે એમ કહેવાય છે।

Verse 46

व्योषं त्रिफलया युक्तं तुच्छकञ्च तथा जलम् सर्वाक्षिरोगशमनं तथा चैव रसाञ्जनं

વ્યોષ (ત્રિકટુ) ને ત્રિફલા સાથે, તુચ્છક અને જળ ભેળવી બનાવેલો યોગ સર્વ આંખના રોગોને શમાવે છે; તેમજ રસાંજન પણ સર્વ નેત્રવ્યાધિઓનું શમન કરે છે।

Verse 47

आज्यभृष्टं शिलापिष्टं लोध्रकाञ्जिकसैन्धवैः आश्च्योतनाविनाशाय सर्वनेत्रामये हितम्

ઘીમાં શેકીને પછી પથ્થર પર પીસી, લોધ્ર, કાઞ્જિક (ખાટું કિણ્વિત દ્રવ) અને સૈંધવ લવણ સાથે કરેલી તૈયારી આશ્ચ્યોતન સંબંધિત વિકારનો નાશ કરે છે અને સર્વ નેત્રરોગોમાં હિતકારી છે।

Verse 48

गिरिमृच्चन्दनैर् लेपो वहिर्नेत्रस्य शस्यते नेत्रामयविघातार्थं त्रिफलां शीलयेत् सदा

નેત્રરોગના નિવારણ માટે આંખના બહારના ભાગ પર ગિરિમૃદ્ અને ચંદનનો લેપ શ્રેષ્ઠ કહેવાયો છે; તેમજ નેત્રવ્યાધિ દૂર કરવા ત્રિફલાનો ઉપયોગ/સેવન સદા કરવો જોઈએ।

Verse 49

रात्रौ तु मधुसर्पिर्भ्यां दीर्घमायुर्जिजीविषुः शतावरीरसे सिद्धौ वृष्यौ क्षीरघृतौ स्मृतौ

દીર્ઘ આયુષ્ય ઇચ્છનાર વ્યક્તિએ રાત્રે મધ અને ઘી સેવન કરવું. શતાવરીના રસમાં સિદ્ધ કરેલું દૂધ અને ઘી વૃષ્ય તથા બલવર્ધક ગણાય છે।

Verse 50

कलम्बिकानि माषाश् च वृष्यौ क्षीरघृतौ तथा सर्वशुक्लान्नीति ख आयुष्या त्रिफला ज्ञेया पूर्ववन्मधुकान्विता

કલંબિકા-પ્રયોગો અને માષ (ઉડદ) વૃષ્ય છે; તેમ જ દૂધ અને ઘી પણ. સર્વ ‘શ્વેત’ આહાર લેવો પણ પ્રશંસિત છે. ત્રિફળાને આયુષ્યપ્રદ માનવી; પૂર્વવત્ રીતે સિદ્ધ કરીને મધુક (યષ્ટિમધુ) સાથે લેવાય.

Verse 51

मधुकादिरसोपेता बलीपलितनाशिनी वचासिद्धघृतं विप्र भूतदोषविनाशनम्

હે વિપ્ર! મધુક આદિના રસથી યુક્ત વચા-સિદ્ધ ઘી કરચલીઓ અને પલિત (સફેદ વાળ) નાશ કરે છે તથા ભૂતદોષ (આગંતુક/ગ્રહજન્ય વ્યાધિ) પણ દૂર કરે છે.

Verse 52

कव्यं बुद्धिप्रदञ्चैव तथा सर्वार्थसाधनम् वलाकल्ककषायेण सिद्धमभ्यञ्जने हितम्

આ (પ્રયોગ) બુદ્ધિપ્રદ અને સર્વાર્થસાધક કહેવાયો છે. વલા-કલ્કના કષાયથી સિદ્ધ કરેલું (તેલ/ઘી) અભ્યંજન (તેલમર્દન) માટે હિતકારી છે.

Verse 53

रास्नासहचरैर् वापि तैलं वातविकारिणाम् अनभिष्यन्दि यच्चान्नं तद्ब्रणेषु प्रशस्यते

વાતવિકાર ધરાવનાર માટે રાસ્ના અને સહચર આદિથી સિદ્ધ કરેલું તેલ પ્રશંસિત છે. અને જે અન્ન અનભિષ્યંદી (સ્રોતોને અવરોધ ન કરનાર) હોય તે વ્રણોમાં હિતકારી ગણાય છે.

Verse 54

शक्तुपिण्डी तथैवाम्ला पाचनाय प्रशस्यते पक्वस्य च तथा भेदे निम्बचूर्णञ्च रोपणे

શક્તુપિણ્ડી અને આમળા પાચન માટે પ્રશંસિત છે. તેમજ પક્વ થયેલા ફોડા/વિદ્રધિના ભેદન (ફાટીને ખુલવા) માટે અને રોપણ (ઘા ભરવા) માટે લીમડાનું ચૂર્ણ પણ ઉપયુક્ત કહેવાયું છે.

Verse 55

तथा शूच्युपचारश् च बलिकर्म विशेषतः सूतिका च तथा रक्षा प्राणिनान्तु सदा हिता

તેમજ શૌચાચાર, વિશેષ કરીને બલિકર્મ, તથા પ્રસૂતા (સૂતિકા)નું વિધાન અને રક્ષોપાયો—આ બધું પ્રાણીઓ માટે સદા હિતકારી છે।

Verse 56

भक्षणं निम्बपत्राणां सर्पदष्टस्य भेषजम् तालनिम्बदलङ्केश्यं जीर्णन्तैलं यवाघृतम्

સર્પદંશમાં લીંબડાના પાન ખાવાં ઔષધ છે. ઉપરાંત તાળ-લીંબડાના પાનની તૈયારી, જૂનું તેલ અને ઘીમાં મિશ્રિત જવ પણ આપવું।

Verse 57

धूपो वृश्चिकदष्टस्य शिखिपत्रघृतेन वा अर्कक्षीरेण संपिष्टं लोपा वीजं पलाशजं

વિંછુના ડંખમાં ધૂપ (ઔષધીય ધુમાડો) કરવો—પલાશજ લોપા-બીજને શિખીપત્રથી સિદ્ધ ઘી સાથે અથવા અર્કક્ષીર સાથે પીસીને।

Verse 58

वृश्चिकार्तस्य कृष्णा वा शिवा च फलसंयुता अर्कक्षीरं तिलं तैलं पललञ्च गुडं समम्

વિંછુદંશથી પીડિત માટે કૃષ્ણા (મરી/પિપ્પળી) અથવા શિવા (હરિતકી) ફળসহ આપવી. તેમજ અર્કક્ષીર, તલ, તલતેલ, પલલ અને ગોળ—આ બધું સમભાગે મિશ્ર કરીને પ્રયોગ કરવો।

Verse 59

पानाज्जयति दुर्वारं श्वविषं शीघ्रमेव तु पीत्वा मूलं त्रिवृत्तुल्यं तण्डुलीयस्य सर्पिषा

આનું પાન કરવાથી દુર્વાર શ્વવિષ પણ ઝડપથી શમન થાય છે. તંડુલીયનું મૂળ ત્રિવૃત્ જેટલી માત્રામાં ઘી સાથે પીવું જોઈએ।

Verse 60

सर्पकीटविषाण्याशु जयत्यतिबलान्यपि चन्दनं पद्मकङ्कुष्ठं लताम्बूशीरपाटलाः

સર્પ અને કીટોથી ઉત્પન્ન અતિ પ્રબળ વિષ પણ ચંદન, પદ્મક, કાંકુષ્ઠ, લતા, અંબુ, ઉશીરા (ખસ) અને પાટલા વડે શીઘ્ર જીતાય છે।

Verse 61

कन्ठ्यं वृद्धिप्रदञ्चैवेति ख प्रत्युपचारैश्चेति ख कलसंयुतेति क निर्गुण्डी शारिवा सेलुर्लूताविषहरो गदः शिरोविरेचनं शस्तं गुडनागरकं द्विज

‘આ કણ્ઠ માટે હિતકારી અને પોષણ-વૃદ્ધિ કરનાર છે’—એવું કહેવાયું છે. ‘યોગ્ય પ્રત્યુપચાર (પશ્ચાત્ ઉપચાર) સાથે તેનો પ્રયોગ કરવો’—એવું કહેવાયું છે. ‘કલશ સાથે (વિધિપૂર્વક) સંયુક્ત’—એવું કહેવાયું છે. નિર્ગુંડી, શારિવા અને સેલુનો યોગ મકડીના વિષને નાશ કરે છે. તેમજ શિરોવિરેચન માટે ગોળ અને સૂંઠ (ગુડ-નાગરક) શ્રેષ્ઠ છે, હે દ્વિજ।

Verse 62

स्नेहपाने तथा वस्तौ तैलं धृतमनुत्तमम् स्वेदनीयः परो वह्निः शीताम्भःस्तम्भनं परम्

સ્નેહપાન તથા બસ્તિમાં તેલ અને ઘી અનન્ય શ્રેષ્ઠ છે। સ્વેદન માટે અગ્નિ પરમ સાધન છે, અને સ્તંભન (પ્રવાહ રોકવા) માટે ઠંડું પાણી સર્વોત્તમ છે।

Verse 63

त्रिवृद्धि रेचने श्रेष्ठा वमने मदनं तथा वस्तिर्विरेको वमनं तैलं सर्पिस् तथा मधु वातपित्तबलाशानां क्रमेण परमौषधं

વિરેચન માટે ત્રિવૃત શ્રેષ્ઠ છે અને વમન માટે મદન (ફળ) પણ તેમ જ શ્રેષ્ઠ છે। બસ્તિ, વિરેચન અને વમનમાં—વાત, પિત્ત અને શ્લેષ્મ (કફ) ના બળ અનુસાર ક્રમે તેલ, ઘી અને મધુ પરમ ઔષધ (ઉત્તમ અનુપાન) છે।