Adhyaya 266

Verse 1

ये महापुराणे विनायकस्नानं नाम पञ्चषष्ट्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः वषट्कारसमन्वितैर् इति घ , ज , ञ , ट च अथ षट्षष्ठ्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः माहेश्वरस्नानलक्षकोटिहोमादयः पुष्कर उवाच स्नानं माहेश्वरं वक्ष्ये राजादेर्जयवर्धनम् दानवेन्द्राय बलये यज्जगादोशनाः पुरा

આ મહાપુરાણમાં ‘વિનાયક-સ્નાન’ નામનો બે સો પાંસઠમો અધ્યાય સમાપ્ત થયો; ઘ, જ, ઞ અને ટ પાઠોમાં સમાપન સૂત્ર ‘વષટ્કારસમન્વિતૈઃ’ એમ વાંચાય છે. હવે બે સો છાસઠમો અધ્યાય આરંભે છે—‘માહેશ્વર-સ્નાન, લક્ષ-કોટિ પુણ્ય, હોમ વગેરે’. પુષ્કર બોલ્યા—રાજાઓ વગેરેની વિજયવૃદ્ધિ કરનાર માહેશ્વર (શિવ-સંબંધિત) સ્નાન હું વર્ણવું છું; જે ઉશના (શુક્રાચાર્ય) એ પ્રાચીનકાળે દાનવેન્દ્ર બલિને કહેલું હતું।

Verse 2

भास्करे ऽनुदिते पीठे प्रातः संस्नापयेद् घटैः वादेषु भञ्जय ॐ मथ मथ सर्वपथिकान्योसौ युगान्तकाले दिधक्षति इमां पूजां रौद्रमूर्तिः सहस्रांशुः शुक्रः स ते रक्षतु जीवितं सम्बर्तकाग्नितुल्यश् च त्रिपुरान्तकरः शिवः सर्वदेवमयः सोपि तव रक्षतु जीवितं लिखि लिखि खिलि स्वाहा एवं स्नतस्तु मन्त्रेण जुहुयात्तिलतण्डुलम्

સૂર્ય ઉગે તે પહેલાં પ્રાતઃ પીઠ પર ઘટોના જળથી સ્નાન કરાવવું. વાદવિવાદમાં (વિરોધબળને) ‘ભઞ્જય’—“ઓં મથ મથ! જે યુગાંતકાળે સર્વ પથિકોને દહન કરે છે, તે રૌદ્રમૂર્તિ સહસ્રાંશુ સૂર્ય અને શુક્ર તારા જીવનની રક્ષા કરે. તેમજ સંવર્તક અગ્નિ સમાન ત્રિપુરાંતક શિવ, સર્વદેવમય, તે પણ તારા જીવનની રક્ષા કરે. લખિ લખિ, ખિલિ—સ્વાહા।” આ રીતે સ્નાત થઈ આ મંત્રથી તિલ અને તંડુલ (ચોખાના દાણા)ની આહુતિ આપવી.

Verse 3

पञ्चामृतैस्तु संस्नाप्य पूजयेच्छूलपाणिनं स्नानान्यन्यानि वक्ष्यामि सर्वदा विजयाय ते

પંચામૃતથી સ્નાન કરાવી શૂલપાણિ (શિવ)ની પૂજા કરવી. હું અન્ય સ્નાનવિધિઓ પણ કહું છું; તે સદા તારી વિજય માટે છે.

Verse 4

स्नानं घृतेन कथितमायुष्यवर्धनं परम् गोमयेन च लक्ष्मीः स्याद्गोमूत्रेणाघमर्दनम्

ઘીથી સ્નાન પરમ આયુષ્યવર્ધક કહેવાયું છે. ગોમયથી લક્ષ્મી (સમૃદ્ધિ) થાય છે અને ગોમૂત્રથી પાપ/મલિનતા નાશ પામે છે.

Verse 5

क्षीरेण बलबुद्धिः स्याद्दध्ना लक्ष्मीविवर्धनं कुशोदकेन पापान्तः पञ्चगव्येन सर्वभाक्

દૂધથી બળ અને બુદ્ધિનો પ્રસાદ થાય છે; દહીંથી લક્ષ્મી વધે છે; કુશાસંસ્કૃત જળથી પાપનો અંત થાય છે; અને પંચગવ્યથી મનુષ્ય શુદ્ધ થઈ સર્વભાગી (સર્વકર્મયોગ્ય) બને છે।

Verse 6

शतमूलेन सर्वाप्तिर्गोशृङ्गोदकतो ऽघजित् पलाशबिल्वकमलकुशस्नानन्तु सर्वदं

શતમૂલ-પ્રયોગથી સ્નાન કરવાથી સર્વસિદ્ધિ મળે છે. ગોશૃંગથી સંસ્કૃત જળથી પાપ પર વિજય થાય છે. પલાશ, બિલ્વ, કમળ અને કુશાથી કરેલું સ્નાન સર્વફળદાયક છે.

Verse 7

वचा हरिद्रे द्वे मुस्तं स्नानं रक्षोहणं परं आयुष्यञ्च यशस्यञ्च धर्ममेधाविवर्धनम्

વચા, હરિદ્રા-દ્વય અને મુસ્તા યુક્ત સ્નાન રાક્ષસાદિ ઉપદ્રવોનો પરમ નાશક છે; તે આયુષ્ય અને યશ વધારે છે તથા ધર્મ અને મેધા વધારશે.

Verse 8

हैमाद्भिश् चैव माङ्गल्यं रूप्यताम्रोदकैस् तथा रत्नोदकैस्तु विजयः सौभाग्यं सर्वगन्धकैः

સુવર્ણ-સંબંધિત જળથી મંગલ્ય થાય છે; તેમ જ રૂપા અને તાંબા-સંબંધિત જળથી પણ. રત્ન-સંસ્કૃત જળથી વિજય મળે છે; અને સર્વગંધયુક્ત જળથી સૌભાગ્ય પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 9

फलाद्भिश् च तथारोग्यं धात्र्यद्भिः परमां श्रियम् तिलसिद्धार्थकैर् लक्ष्मीः सौभाग्यञ्च प्रियङ्गुणा

ફળ-સંસ્કૃત જળથી આરોગ્ય મળે છે; ધાત્રી (આમળા) યુક્ત જળથી પરમ શ્રી પ્રાપ્ત થાય છે. તલ અને સિદ્ધાર્થક (સફેદ રાઈ) થી લક્ષ્મી મળે છે અને પ્રિય ગુણો સાથે સૌભાગ્ય પણ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 10

पद्मोत्पलकदम्बैश् च श्रीर्बलं बलाद्रुमोदकैः विष्णुपादोदकस्नानं सर्वस्नानेभ्य उत्तमम्

પદ્મ, નીલપદ્મ અને કદંબ પુષ્પો સાથે, શ્રી અને બળથી યુક્ત તથા બલા-વૃક્ષના જળ સાથે—વિષ્ણુના પાદપ્રક્ષાલિત જળમાં સ્નાન સર્વ સ્નાનોમાં સર્વોત્તમ છે.

Verse 11

एकाकी एककामायेत्येकोर्कं विधिवच्चरेत् अक्रन्दयतिसूक्तेन प्रबध्नीयान्मणिं करे

એકાંતમાં, એક જ હેતુની ઇચ્છા રાખીને, વિધિપૂર્વક અર્ક (સૂર્ય)ની પૂજા કરવી. પછી ‘અક્રન્દયતિ…’થી શરૂ થતા સૂક્ત વડે મણિ (તાબીઝ) હાથ પર દૃઢ રીતે બાંધવો.

Verse 12

कुष्ठपाठा वाचा शुण्ठी शङ्खलोहादिको मणिः सर्वेषामेवकामानामीश्वरो भगवान् हरिः

કુષ્ઠ, પાઠા, વાચા અને શુણ્ઠી—તથા શંખ, લોહ વગેરેનો મણિ (તાબીઝ/રત્ન)—આ બધું સર્વ કામનાઓની સિદ્ધિ માટે વિહિત છે; અને સર્વ કામનાઓના ઈશ્વર ભગવાન હરિ છે.

Verse 13

तस्य संपूजनादेव सर्वान्कामान्समश्नुते स्नापयित्वा घृतक्षीरैः पूजयित्वा च पित्तहा

તેનું સંપૂર્ણ પૂજન માત્ર કરવાથી જ સર્વ કામનાઓ પ્રાપ્ત થાય છે. ઘી અને દૂધથી સ્નાન કરાવી પછી પૂજા કરવાથી તે પિત્તનાશક બને છે.

Verse 14

पञ्चमुद्गबलिन्दत्वा अतिसारात् प्रमुच्यते पञ्चगव्येन संस्नाप्य वातव्याधिं विनाशयेत्

પાંચ માપ મગની બલી અર્પણ કરવાથી અતિસાર (દસ્ત)માંથી મુક્તિ મળે છે. પંચગવ્યથી સ્નાન કરાવી વાતજન્ય વ્યાધિઓનો નાશ કરવો જોઈએ.

Verse 15

द्विस्नेहस्नपनात् श्लेष्मरोगहा चातिपूजया घृतं तैलं तथा क्षौद्रं स्नानन्तु त्रिरसं परं

બે સ્નિગ્ધ દ્રવ્યો વડે સ્નાન કરવાથી કફજન્ય રોગો નાશ પામે છે. વિશેષ પ્રભાવ માટે ઘી, તેલ અને મધનું વિધાન છે; ત્રિરસ/સારયુક્ત આ સ્નાન પરમ ઉત્તમ માનવામાં આવે છે.

Verse 16

स्नानं घृताम्बु द्विस्नेहं समलं घृततैलकम् क्षौद्रमिक्षुरसं क्षीरं स्नानं त्रिमधुरं स्मृतम्

ઘૃતમિશ્રિત જળથી કરેલું સ્નાન ‘દ્વિસ્નેહ’ કહેવાય છે; તેમાં ઘી અને (તલ) તેલનો સંયોગ હોય છે. મધ, ઇક્ષુરસ અને દૂધથી બનેલું સ્નાન ‘ત્રિમધુર’ તરીકે સ્મૃત છે.

Verse 17

घृतमिशुरसं तैलं क्षौद्रञ्च त्रिरसं श्रिये यवकामायेत्येकोर्कमिति क , छ च अनुलेपस्त्रिशुक्रस्तु कर्पूरोशीरचन्दनैः

ઘૃતમિશ્રિત તેલ અને મધુ સહિતનું ‘ત્રિરસ’ મિશ્રણ શ્રી-સમૃદ્ધિ માટે પ્રયોગ્ય છે. ‘ત્રિશુક્ર’ નામનું અનુલેપ કપૂર, ઉશીર અને ચંદનથી સિદ્ધ થાય છે.

Verse 18

चन्दनागुरुकर्पूरमृगदर्पैः सकुङ्कुमैः पञ्चानुलेपनं विष्णोः सर्वकामफलप्रदं

ચંદન, અગરુ, કપૂર, કસ્તૂરી અને કુંકુમથી બનેલું વિષ્ણુનું પંચ-અનુલેપન સર્વ કામનાઓનું ફળ આપનાર છે.

Verse 19

त्रिसुगन्धञ्च कर्पूरं तथा चन्दनकुङ्कुमैः मृगदर्पं सकर्पूरं मलयं सर्वकामदम्

‘ત્રિસુગંધ’ અને કપૂર, તેમજ ચંદન-કુંકુમ સાથે; અને કપૂરસહિત કસ્તૂરીગંધ—આ ‘મલય’ સર્વ કામનાઓ આપનાર કહેવાય છે.

Verse 20

जातीफलं सकर्पूरं चन्दनञ्च त्रिशीतकम् पीतानि शुक्लवर्णानि तथा शुक्लानि भार्गव

જાતીફળ, કપૂર અને ચંદન—આ ત્રણેય શીતળ દ્રવ્યો છે. હે ભાર્ગવ, એ પીળાશ-શ્વેત વર્ણનાં ઔષધદ્રવ્યોમાં ગણાય છે અને ‘શુક્લ’ પદાર્થરૂપે માન્ય છે.

Verse 21

कृष्णानि चैव रक्तानि पञ्चवर्णानि निर्दिशेत् उत्पलं पद्मजाती च त्रिशीतं हरिपूजने

હરિ (વિષ્ણુ)ની પૂજામાં પાંચ રંગનાં પુષ્પો નિર્દેશવા જોઈએ; તેમાં કૃષ્ણ/નીલાભ તથા રક્ત વર્ણનાં પણ હોવા જોઈએ—જેમ કે ઉત્પલ, પદ્મજાતિ અને ત્રિશીત પુષ્પ।

Verse 22

कुङ्कुमं रक्तपद्मानि त्रिरक्तमुत्पलं धूपदीपादिभिः प्रार्च्य विष्णुं शान्तिर्भवेन्नृणां

કુંકુમ, રક્તપદ્મો, ત્રિરક્ત ઉત્પલ તથા ધૂપ-દીપ આદિથી વિષ્ણુની આરાધના કરવાથી મનુષ્યોને શાંતિ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 23

चतुरस्रकरे कुण्डे ब्राह्मणाश्चाष्ट शोडश लक्षहोमङ्कोटिहोमन्तिलाज्ययवधान्यकैः

ચતુરસ્ર (ચોરસ) કુંડમાં આઠ અથવા સોળ બ્રાહ્મણો તિલ, ઘી, જવ અને ધાન્ય વગેરે વડે લક્ષ-હોમ અથવા કોટિ-હોમ જેટલી આહુતિઓ અર્પણ કરે.

Verse 24

ग्रहानभ्यर्च्य गायत्र्या सर्वशान्तिः क्रमाद्भवेत्

ગાયત્રી મંત્રથી ગ્રહોની વિધિવત્ અર્ચના કરવાથી ક્રમશઃ સર્વશાંતિ પ્રાપ્ત થાય છે.