Adhyaya 263

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे उत्पातशान्तिर्नाम द्विषष्ट्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ त्रिषष्ट्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः देवपूजावैश्वदेवबलिः पुष्कर उवाच देवपूजादिकं कर्म वक्ष्ये चोत्पातमर्दनम् आपोहिष्टेति तिसृभिः स्नातो ऽर्घ्यं विओष्णवेर्पयेत्

આ રીતે અગ્નિ મહાપુરાણમાં ‘ઉત્પાત-શાંતિ’ નામનો ૨૬૨મો અધ્યાય પૂર્ણ થયો. હવે ‘દેવપૂજા, વૈશ્વદેવ અને બલિ’ વિષયક ૨૬૩મો અધ્યાય આરંભે છે. પુષ્કર બોલ્યા—“હું દેવપૂજા વગેરે કર્મો તથા ઉત્પાત-મર્દન (નિવારણ)નું વિધાન કહું છું. ‘આપો હિ ષ્ઠા…’થી શરૂ થતી ત્રણ ઋચાઓનું પાઠ કરતાં સ્નાન કરીને, વિષ્ણુને અર્ઘ્ય અર્પણ કરવું જોઈએ।”

Verse 2

हिरण्यवर्णा इति च पाद्यञ्च तिसृभिर्द्विज शन्न आपो ह्य् आचमनमिदमापो ऽभिषेचनं

‘હિરણ્યવર્ણા’ મંત્રથી પાદ્ય અર્પણ કરવું. હે દ્વિજ, ‘શં ન આપો…’થી શરૂ થતી ત્રણ ઋચાઓથી આચમન કરવું; અને ‘ઇદમ્ આપઃ…’ મંત્રથી અભિષેચન (છાંટ/સ્નાન) કરવું.

Verse 3

रथे अक्षे च तिसृभिर्गन्धं युवेति वस्त्रकं पुष्पं पुष्पवतीत्येवं धूपन्धूपोसि चाप्यथ

ત્રણ મંત્રોથી રથ અને તેના અક્ષમાં ગંધનો સંસ્કાર કરવો. ‘યુવે’થી વસ્ત્ર, ‘પુષ્પમ્’થી પુષ્પ, ‘પુષ્પવતી’થી તેમ જ; પછી ‘ધૂપ’થી ધૂપ અને ‘ધૂપોऽસિ’થી પણ અભિમંત્રિત કરવું.

Verse 4

तेजोसि शुक्रं दीपं स्यान्मधुपर्कं दधीति च हिरण्यगर्भ इत्य् अष्टावृचः प्रोक्ता निवेदने

‘તેજોऽસિ, શુક્રોऽસિ, દીપોऽસિ’ એમ પાઠ કરવો; તેમજ ‘મધુપર્ક’ અને ‘દધી’ સૂત્રો પણ. એ જ રીતે ‘હિરણ્યગર્ભ’થી શરૂ થતી—આ આઠ ઋચાઓ નિવેદન (નૈવેદ્ય) સમયે કહેલી છે.

Verse 5

अन्नस्य मनुजश्रेष्ठ पानस्य च सुगन्धिनः चामरव्यजनोपानच्छत्रं यानासने तथा

હે મનુજશ્રેષ્ઠ, અન્ન અને સુગંધિત પાન (પેય)નું દાન કરવું. તેમજ ચામર, વ્યજન (પંખો), ઉપાનહ (પાદત્રાણ), છત્ર, તથા યાન અને આસનનું પણ દાન કરવું.

Verse 6

गन्धं स्वधेति क , ग ,घ , ज च यत् किञ्चिदेवमादि स्यात्सावित्रेण निवेदयेत् पौरुषन्तु जपेत् सूक्तं तदेव जुहुयात्तथा

ગંધ વગેરે જે કંઈ (ક, ગ, ઘ, જ—વર્ગોમાં) અર્પણ કરવાનું હોય, તે સાવિત્રી (ગાયત્રી) મંત્રથી નિવેદિત કરવું. પછી પુરુષસૂક્તનો જપ કરવો, અને એ જ મંત્રથી હોમમાં આહુતિ પણ આપવી.

Verse 7

अर्चाभवे तथा वेद्याञ्जले पूर्णघते तथा नदीतीरे ऽथ कमले शान्तिः स्याद्विष्णुपूजनात्

મૂર્તિ ન હોય ત્યારે વેદીના કિનારે, પૂર્ણ જળઘટમાં, નદીકાંઠે અથવા કમળ પર પણ વિષ્ણુપૂજન કરવાથી શાંતિ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 8

ततो होमः प्रकर्तव्यो दीप्यमाने विभावसौ परिसम्मृज्य पर्युक्ष्य परिस्तीर्य परिस्तरैः

ત્યારબાદ વિભાવસુ (અગ્નિ) પ્રજ્વલિત હોય ત્યારે હોમ કરવો—ચારે તરફ શુદ્ધિ કરીને, જળથી પ્રોક્ષણ કરીને, અને વિધિ મુજબ કુશાદિ પરિસ્તરો પાથરીને.

Verse 9

सर्वान्नाग्रं समुद्धृत्य जुहुयात् प्रयतस्ततः वासुदेवाय देवाय प्रभवे चाव्ययाय च

સર્વ અન્નનો અગ્રભાગ ઉઠાવી, પછી શુદ્ધભાવથી અગ્નિમાં આહુતિ અર્પણ કરવી—દેવ વાસુદેવને, પ્રભવને (સર્વકારણને) અને અવ્યયને.

Verse 10

अग्नये चैव सोमाय मित्राय वरुणाय च इन्द्राय च महाभाग इन्द्राग्निभ्यां तथैव च

અગ્નિને, સોમને, મિત્રને, વરુણને; તેમજ હે મહાભાગ, ઇન્દ્રને પણ—અને એ જ રીતે ઇન્દ્ર-અગ્નિ બંનેને પણ (આહુતિ આપો).

Verse 11

विश्वेभ्यश् चैव देवेभ्यः प्रजानां पतये नमः अनुमत्यै तथा राम धन्वन्तरय एव च

વિશ્વેદેવો તથા દેવતાઓને નમસ્કાર; પ્રજાપતિને (પ્રજાઓના સ્વામી) નમસ્કાર; તેમજ અનુમતિને, રામને અને ધન્વંતરીને પણ નમસ્કાર.

Verse 12

वास्तोष्पत्यै ततो देव्यै ततः स्विष्टिकृते ऽग्नये सचतुर्थ्यन्तनाम्ना तु हुत्वैतेभ्यो बलिं हरेत्

પછી વાસ્તોષ્પતિને, પછી દેવીને, અને ત્યારબાદ સ્વિષ્ટિકૃત્ અગ્નિને આહુતિ આપવી. ચતુર્થી વિભક્તિમાં નિર્ધારિત નામો ઉચ્ચારી હવન કરીને, આ દેવતાઓને બલિ અર્પણ કરવો.

Verse 13

तक्षोपतक्षमभितः पूर्वेणाग्निमतः परम् अश्वानामपि धर्मज्ञ ऊर्णानामानि चाप्यथ

હે ધર્મજ્ઞ! ‘તક્ષ–ઉપતક્ષ’ શબ્દ સર્વત્ર તક્ષક/લાકડાકામ કરનારાઓ માટે વપરાય છે. અગ્નિમત્ ચિહ્નના પૂર્વમાં ઘોડાઓ સંબંધિત સંજ્ઞાઓ, અને ત્યારબાદ ઊન તથા ઊની પદાર્થોના નામો પણ જણાવ્યા છે.

Verse 14

निरुन्धी धूम्रिणीका च अस्वपन्ती तथैव च मेघपत्नी च नामानि सर्वेषामेव भार्गव

હે ભાર્ગવ! ‘નિરુંધી’, ‘ધૂમ્રિણીકા’, ‘અસ્વપંતી’ તથા ‘મેઘપત્ની’—આ બધાં તેમના સર્વના નામો છે.

Verse 15

आग्नेयाद्याः क्रमेणाथ ततः शक्तिषु निक्षिपेत् नन्दिन्यै च सुभाग्यै च सुमङ्गल्यै च भार्गव

હે ભાર્ગવ! ત્યારબાદ આગ્નેય દિશાથી આરંભ કરીને ક્રમશઃ તેમને શક્તિઓમાં સ્થાપિત કરવો—નંદિનીમાં, સુભાગ્યામાં અને સુમંગલ્યામાં।

Verse 16

स चतुर्थीकनाम्नेति पाठः साधुः अश्वपर्णीति ज मेघपर्णीति ज भद्रकाल्यै ततो दत्वा स्थूणायाञ्च तथा श्रिये हिरण्यकेश्यै च तथा वनस्पतय एव च

‘સ ચતુર્થીકનામ્નેતિ’—આ જ શુદ્ધ પાઠ છે. ‘અશ્વપર્ણીને’ અને ‘મેઘપર્ણીને’ એમ પણ પાઠ કરવો. ત્યારબાદ ભદ્રકાળી ને આહુતિ આપી, સ્થૂણાને, શ્રીને, હિરણ્યકેશીને અને વનસ્પતિઓને (વૃક્ષ-દેવતાઓને) પણ અર્પણ કરવું.

Verse 17

धर्माधर्ममयौ द्वारे गृहमध्ये ध्रुवाय च मृत्यवे च वहिर्दद्याद्वरुणायोदकाशये

દ્વાર પર ધર્મ અને અધર્મને, ઘરની મધ્યમાં ધ્રુવને, બહાર મૃત્યુને અને જળાશય પાસે વરુણને બલિ આપવો જોઈએ.

Verse 18

भूतेभ्यश् च बहिर्दद्याच्छरणे धनदाय च इन्द्रायेन्द्रपुरुषेभ्यो दद्यात् पूर्वेण मानवः

મનુષ્યે બહાર ભૂતોને, આશ્રયસ્થાન પર કુબેરને અને પૂર્વ દિશામાં ઇન્દ્ર તથા ઇન્દ્રના સેવકોને બલિ આપવો જોઈએ.

Verse 19

यमाय तत्पुरुषेभ्यो दद्याद्दक्षिणतस् तथा वरुणाय तत्पुरुषेभ्यो दद्यात्पश्चिमतस् तथा

તેવી જ રીતે દક્ષિણ દિશામાં યમ અને તેમના સેવકોને, તથા પશ્ચિમ દિશામાં વરુણ અને તેમના સેવકોને બલિ અર્પણ કરવો જોઈએ.

Verse 20

सोमाय सोमपुरुषेभ्य उदग्दद्यादनन्तरं ब्रह्मणे ब्रह्मपुरुषेभ्यो मध्ये दद्यात्तथैव च

ત્યારબાદ ઉત્તર દિશામાં સોમ અને સોમ-પુરુષોને, તથા મધ્ય ભાગમાં બ્રહ્મા અને બ્રહ્મ-પુરુષોને તેવી જ રીતે બલિ આપવો જોઈએ.

Verse 21

आकाशे च तथा चोर्ध्वे स्थण्डिलाय क्षितौ तथा दिवा दिवाचरेभ्यश् च रात्रौ रात्रिचरेषु च

તેવી જ રીતે આકાશમાં ઉપરની તરફ, પૃથ્વી પર વેદી માટે, દિવસે દિવસ દરમિયાન ફરનારા જીવો માટે અને રાત્રે રાત્રિ દરમિયાન ફરનારા જીવો માટે બલિ આપવો જોઈએ.

Verse 22

बलिं वहिस् तथा दद्यात्सायं प्रातस्तु प्रत्यहं पिण्डनिर्वपणं कुर्यात् प्रातः सायन्न कारयेत्

સાંજે અને સવારે બલિ અર્પણ કરી પવિત્ર અગ્નિમાં આહુતિ આપવી. દરરોજ પિંડ-નિર્વપણ વિધિ કરવી; તેને માત્ર પ્રાતઃ‑સાયંના વિકલ્પરૂપે નહીં, સ્વતંત્ર નિત્યકર્મરૂપે જ કરવી.

Verse 23

पित्रे तु प्रथमं दद्यात्तत्पित्रे तदनन्तरम् प्रपितामहाय तन्मात्रे पितृमात्रे ततो ऽर्पयेत्

પ્રથમ પોતાના પિતાને અર્પણ કરવું, પછી તેમના પિતા (પિતામહ)ને. ત્યારબાદ પ્રપિતામહને, પછી તેમની માતાને, અને અંતે પિતાની માતા (પિતૃમાતા)ને અર્પણ કરવું.

Verse 24

तन्मात्रे दक्षिणाग्रेषु कुशेष्वेवं यजेत् पितॄन् इन्द्रवारुणवायव्या याम्या वा नैरृताय ये

તે નિર્ધારિત સ્થાને—દક્ષિણાગ્ર કુશ પર—આ રીતે પિતૃઓનું યજન કરવું. ઇન્દ્ર‑વરুণ‑વાયુ સંબંધિત, અથવા યમદિશાના, અથવા નૈઋત (દક્ષિણ‑પશ્ચિમ) દિશાના પિતૃઓને આવાહન કરી પૂજન કરવું.

Verse 25

ते काकाः पितृगृहन्तु इमं पिण्डं मयोद्वृतम् काकपिण्डन्तु मन्त्रेण शुनः पिण्डं प्रदापयेत्

“આ કાગડા પિતૃરૂપે મારા દ્વારા અર્પિત આ પિંડ સ્વીકારે.” એમ કહી મંત્રપૂર્વક ‘કાગ‑પિંડ’ આપવો; તેમજ કૂતરાને પણ પિંડ આપવો.

Verse 26

विवस्वतः कुले जातौ द्वौ श्यावशबलौ शुनौ तेषां पिण्डं प्रदास्यामि पथि रक्षन्तु मे सदा

વિવસ્વતના કુળમાં જન્મેલા બે કૂતરા—એક શ્યામ અને એક શબલ—તેમને હું પિંડ અર્પણ કરીશ. તેઓ માર્ગમાં સદા મારી રક્ષા કરે.

Verse 27

श्यामशबलाविति ज , ञ , ट च सौरभेय्यः सर्वहिताः पवित्राः पापनाशनाः प्रतिगृह्णन्तु मे ग्रासं गावस्त्रैलोक्यमातरः

‘શ્યામા’ અને ‘શબલા’ તથા જ, ઞ, ટ બીજાક્ષરો ઉચ્ચારી સૌરભેય ગાયોનું આવાહન કરાય છે. સર્વહિતકારી, પવિત્ર અને પાપનાશિની, ત્રૈલોક્યમાતા ગાયો મારી અર્પિત ગ્રાસ-આહુતિ સ્વીકારે.

Verse 28

ग्रोग्रासञ्च स्वस्त्ययनं कृत्वा भिक्षां प्रदापयेत् अतिथीन्दीनान् पूजयित्वा गृही भुञ्जीत च स्वयं

પ્રથમ ગ્રાસ-આહુતિ અને સ્વસ્ત્યયન કર્યા પછી ભિક્ષા/અન્નદાન આપવું જોઈએ. અતિથિ અને દીનજનનું પૂજન-સત્કાર કરીને પછી ગૃહસ્થએ પોતે ભોજન કરવું.

Verse 29

इ स्वाहा ॐ आत्मकृतस्यैनसो ऽवयजनमसि स्वाहा ॐ मनुष्यकृतस्यैनसो ऽवयजनमसि स्वाहा ॐ एनस एनसो ऽवयजनमसि स्वाहा यच्चाहमेनो विद्वांश् चकार यच्चविद्वांस्तस्य सर्वस्यैनसो ऽवयजनमसि स्वाहा अग्नये स्विष्टिकृते स्वाहा ॐ प्रजापतये स्वाहा विष्णुपूजावैश्वदेवबलिस्ते कीर्तितो मया

“ઇ—સ્વાહા। ॐ, તમે આત્મકૃત પાપના પ્રાયશ્ચિત્તરૂપ અવયજન છો—સ્વાહા। ॐ, અન્ય મનુષ્યકૃત પાપના પ્રાયશ્ચિત્તરૂપ અવયજન છો—સ્વાહા। ॐ, પાપના પાપનું પણ પ્રાયશ્ચિત્તરૂપ અવયજન છો—સ્વાહા। મેં જાણીને કરેલું અને અજાણતાં કરેલું જે સર્વ પાપ—તે સર્વનું પ્રાયશ્ચિત્તરૂપ તમે અવયજન છો—સ્વાહા। અગ્નિ સ્વિષ્ટકૃતને આહુતિ—સ્વાહા। ॐ, પ્રજાપતિને આહુતિ—સ્વાહા। આ રીતે વિષ્ણુપુજા અને વૈશ્વદેવબલી મેં તમને વર્ણવ્યા।”