Adhyaya 267

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे महेश्वरस्नानलक्षकोटिहोमादयो नाम षट्षष्ट्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ सप्तषष्ट्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः नीराजनविधिः पुष्कर उवाच कर्म सांवत्सरं राज्ञां जन्मर्क्षे पूजयेच्च तं मासि मासि च संक्रान्तौ सूर्यसोमादिदेवताः

આ રીતે શ્રીમદ્ આગ્નેય મહાપુરાણમાં ‘મહેશ્વરસ્નાન, લાખ-કોટિ હોમાદિ’ નામનો ૨૬૬મો અધ્યાય સમાપ્ત થયો. હવે ૨૬૭મો અધ્યાય—‘નીરાજનવિધિ’ આરંભે છે. પુષ્કર બોલ્યા—રાજાઓએ વાર્ષિક કર્મ કરવું જોઈએ; જન્મનક્ષત્રના દિવસે તેનું પૂજન કરવું. તેમજ દર માસની સંક્રાંતિએ સૂર્ય, સોમ વગેરે દેવતાઓનું પૂજન કરવું જોઈએ.

Verse 2

अगस्त्यस्योदये ऽगस्त्यञ्चातुर्मास्यं हरिं यजेत् शयनोत्थापने पञ्चदिनं कुर्यात्समुत्सवम्

અગસ્ત્યના ઉદય સમયે અગસ્ત્ય-સંબંધિત ચાતુર્માસ્ય વ્રત સાથે હરિનું પૂજન કરવું જોઈએ. અને (વિષ્ણુના) શયન-ઉત્થાપન પ્રસંગે પાંચ દિવસનો મહોત્સવ કરવો જોઈએ.

Verse 3

प्रोष्ठपादे सिते पक्षे प्रतिपत्प्रभृतिक्रमात् शिविरात् पूर्वदिग्भागे शक्रार्थं भवनञ्चरेत्

પ્રોષ્ઠપદા માસના શુક્લ પક્ષમાં પ્રતિપદાથી ક્રમશઃ, શિબિરથી પૂર્વ દિશાભાગમાં શક્ર (ઇન્દ્ર) માટે નિવાસ/મંડપ સ્થાપવો જોઈએ.

Verse 4

तत्र शक्रध्वजं स्थाप्य शची शक्रञ्च पूजयेत् अष्टम्यां वाद्यघोषेण तान्तु यष्टिं प्रवेशयेत्

ત્યાં શક્રધ્વજ સ્થાપીને શચી અને શક્રનું પૂજન કરવું જોઈએ. અષ્ટમીના દિવસે વાદ્યઘોષ સાથે તાંતુ (દોરી) યુક્ત યષ્ટિ (ધ્વજદંડ) પ્રવેશાવી સ્થાપવી જોઈએ.

Verse 5

एकादश्यां सोपवासो द्वादश्यां केतुमुत्थितम् यजेद्वस्त्रादिसंवीतं घटस्थं सुरपं शचीं

એકાદશીએ ઉપવાસ રાખવો. દ્વાદશીએ (ઉપવાસ તોડી) ઊઠીને કેતુનું પૂજન કરવું; તેમજ વસ્ત્રાદિથી શોભિત, ઘટમાં સ્થિત રૂપે આવાહિત દેવાધિપ (ઇન્દ્ર)ની પ્રિયા શચીનું પણ પૂજન કરવું.

Verse 6

वर्धस्वेन्द्र जितामित्र वृत्रहन् पाकशासन देव देव महाभाग त्वं हि भूमिष्ठतां गतः

હે ઇન્દ્ર, શત્રુવિજયી, વૃત્રહન, પાકશાસન—તારો વિકાસ થાઓ. હે દેવોના દેવ, મહાભાગ્યવાન, તું ખરેખર ધરતી પર સ્થિર પ્રતિષ્ઠા પ્રાપ્ત કરી છે.

Verse 7

त्वं प्रभुः शाश्वतश् चैव सर्वभूतहिते रतः अनन्ततेजा वै राजो यशोजयविवर्धनः

તું જ પ્રભુ, શાશ્વત છે અને સર્વભૂતના હિતમાં સદા રત છે. હે રાજન, તું અનંત તેજવાળો છે અને યશ તથા વિજય વધારનાર છે.

Verse 8

तेजस्ते वर्धयन्त्वेते देवाः शक्रः सुवृष्टिकृत् ब्रह्मविष्णुमहेशाश् च कार्त्तिकेयो विनायकः

આ દેવતાઓ તારો તેજ વધારશે—શક્ર (ઇન્દ્ર) શુભવૃષ્ટિ કરનાર; તેમજ બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, મહેશ; અને કાર્ત્તિકેય તથા વિનાયક (ગણેશ) પણ.

Verse 9

आदित्या वसवो रुद्राः साध्याश् च भृगवो दिशः मरुद्गुणा लोकपाला ग्रहा यक्षाद्रिनिम्नगाः

આદિત્યો, વસુઓ, રુદ્રો, સાધ્યો; ભૃગુઓ; દિશાઓ; મરુતો અને તેમના ગણ; લોકપાલો; ગ્રહો; યક્ષો; પર્વતો અને ત્યાંથી વહેતી નદીઓ—આ બધાં અહીં ગણાયેલા દિવ્ય વર્ગો છે.

Verse 10

समुद्रा श्रीर्मही गौरी चण्डिका च सरस्वती प्रवर्तयन्तु ते तेजो जय शक्र शचीपते

સમુદ્રા, શ્રી, મહી, ગૌરી, ચંડિકા અને સરસ્વતી—તેઓ તારો તેજ પ્રવર્તિત કરી વધારશે. જય હો, હે શક્ર, હે શચીપતે!

Verse 11

तव चापि जयान्नित्यं मम सम्पठ्यतां शुभं प्रसीद राज्ञां विप्राणां प्रजानामपि सर्वशः

તમારો વિજય પણ સદૈવ સ્થિર રહે. મારું આ શુભ વચન પૂર્ણરૂપે પાઠ કરવામાં આવે; હે દેવ, રાજાઓ, વિપ્રો અને સર્વ પ્રજાપ્રતિ સર્વ રીતે પ્રસન્ન રહો.

Verse 12

भवत्प्रसादात् पृथिवी नित्यं शस्यवती भवेत् शिवं भवतु निर्विघ्नं शाम्यन्तामीतयो भृशं

તમારા પ્રસાદથી પૃથ્વી સદૈવ શસ્યસમૃદ્ધ બને. કલ્યાણ થાઓ, સર્વ કાર્ય નિર્વિઘ્ન રહે; અને આપત્તિ તથા રોગપીડા સંપૂર્ણપણે શાંત થાય.

Verse 13

पटस्थमिति क , ग , छ , ज , ट च मन्त्रेणेन्द्रं समभ्यर्च्य जितभूः स्वर्गमाप्नुयात् भद्रकालीं पटे लिख्य पूजयेदाश्विने जये

“પટસ્થમ્”થી આરંભતા, ક-ગ-છ-જ-ટ અક્ષરયુક્ત મંત્ર વડે ઇન્દ્રની વિધિપૂર્વક અર્ચના કરવી; ભૂવિજયી બની સ્વર્ગ પ્રાપ્ત થાય છે. વસ્ત્રપટ પર ભદ્રકાળીનું ચિત્ર દોરી, આશ્વિન માસમાં વિજય માટે પૂજન કરવું.

Verse 14

शुक्लपक्षे तथाष्टम्यामायुधं कार्मुकं ध्वजम् छत्रञ्च राजलिङ्गानि शस्त्राद्यं कुसुमादिभिः

તેમજ શુક્લપક્ષની અષ્ટમીએ આયુધો—વિશેષ કરીને ધનુષ—ધ્વજ, છત્ર અને રાજચિહ્નો, તેમજ શસ્ત્રાદિ ઉપકરણોનું પુષ્પાદિથી પૂજન કરવું.

Verse 15

जाग्रन्निशि बलिन्दद्याद्द्वितीये ऽह्नि पुनर्यजेत् भद्रकालि महाकालि दुर्गे दुर्गार्तिहारिणि

રાત્રે જાગરણ કરીને બલિ અર્પણ કરવો. બીજા દિવસે ફરી પૂજન કરવું—“હે ભદ્રકાળી, હે મહાકાળી, હે દુર્ગે, દુર્ગતિગ્રસ્તોની પીડા હરનારિણી.”

Verse 16

त्रैलोक्यविजये चण्डि मम शान्तौ जये भव नीराजनविधिं वक्ष्ये ऐशान्यान्मन्दिरं चरेत्

હે ચંડી, ત્રૈલોક્યવિજયિની! મારી શાંતિ અને વિજય માટે પ્રસન્ન થા. હવે હું નીરાજનવિધિ કહું છું; ઈશાન (ઉત્તર-પૂર્વ) દિશાથી આરંભ કરી મંદિરની પરિક્રમા કરવી.

Verse 17

तोरणत्रितयं तत्र गृहे देवान्यजेत् सदा चित्रान्त्यक्त्वा यदा स्वातिं सविता प्रतिपद्यते

ત્યાં ત્રણ તોરણ સ્થાપી ગૃહમાં દેવતાઓની સદા પૂજા કરવી; જ્યારે સૂર્ય ચિત્રા નક્ષત્રનો અંત પાર કરીને સ્વાતી નક્ષત્રમાં પ્રવેશે ત્યારે (આ કરવું).

Verse 18

ततः प्रभृति कर्तव्यं यावत् स्वातौ रविः स्थितः ब्रह्मा विष्णुश् च शम्भुश् च शक्रश् चैवानलानिलौ

ત્યારપછી સૂર્ય સ્વાતીમાં રહે ત્યાં સુધી આ કર્મ કરવું—બ્રહ્મા, વિષ્ણુ, શંભુ, શક્ર તથા અગ્નિ અને વાયુનું સ્મરણ/આહ્વાન કરીને.

Verse 19

विनायकः कुमारश् च वरुणो धनदो यमः विश्वेदेवा वैश्रवसो गजाश्चाष्टौ च तान्यजेत्

વિનાયક, કુમાર, વરુણ, ધનદ, યમ, વિશ્વેદેવો, વૈશ્રવણ અને આઠ ગજ—આ બધાની પૂજા કરવી જોઈએ.

Verse 20

कुमुदैरावणौ पद्मः पुष्पदन्तश् च वामनः सुप्रतीको ऽञ्जनो नीलः पूजा कार्या गृहादिके

કુમુદ, ઐરાવણ, પદ્મ, પુષ્પદંત, વામન, સુપ્રતીક, અંજન અને નીલ—ગૃહ વગેરે સંબંધિત સ્થાનોમાં તેમની પૂજા કરવી જોઈએ.

Verse 21

पुरोधा जुहुयादाज्यं समित्सिद्धार्थकं तिलाः कुम्भा अष्टौ पूजिताश् च तैः स्नाप्याश्वगजोत्तमाः

રાજપુરોહિતે અગ્નિમાં ઘીની આહુતિ આપવી; સાથે સમિધા, સિદ્ધાર્થક (શ્વેત સરસવ) અને તલ પણ અર્પણ કરવા. આઠ કુંભોની વિધિપૂર્વક પૂજા કરવી; તેમના જળથી ઉત્તમ અશ્વ અને ગજને વિધિવત્ સ્નાન કરાવવું.

Verse 22

अश्वाः स्नाप्या ददेत् पिण्डान् ततो हि प्रथमं गजान् निष्क्रामयेत्तोरणैस्तु गोपुरादि न लङ्घयेत्

અશ્વોને સ્નાન કરાવ્યા પછી તેમને પિંડ (આહારગોળા) આપવા. ત્યારબાદ સૌપ્રથમ ગજોને બહાર કાઢવા. તોરણો, ગોપુર વગેરેને લંઘવું/ઓલાંઘવું નહીં.

Verse 23

विक्रमेयुस्ततः सर्वे राजलिङ्गं गृहे यजेत् शेखरादीति क वारुणे वरुणं प्रार्च्य रात्रौ भूतबलिं ददेत्

પછી સર્વે આગળ વધે. ગૃહમાં રાજલિંગની પૂજા કરવી. વારુણ કર્મમાં વરુણનું વિધિપૂર્વક અર્ચન કરીને, રાત્રે ભૂતબલી (ભૂતો/જીવો માટે અન્નનિવેદન) આપવી.

Verse 24

विशाखायां गते सूर्ये आश्रमे निवसेन्नृपः अलङ्कुर्याद्दिने तस्मिन् वाहनन्तु विशेषतः

સૂર્ય વિશાખામાં પ્રવેશે ત્યારે રાજાએ આશ્રમમાં નિવાસ કરવો. તે દિવસે ખાસ કરીને પોતાના વાહનને શોભાવવું/અલંકૃત કરાવવું.

Verse 25

पूजिता राजलिङ्गाश् च कर्तव्या नरहस्तगाः हस्तिनन्तुरगं छत्रं खड्गं चापञ्च दुन्दुभिम्

રાજચિહ્નોનું વિધિપૂર્વક પૂજન કરવું અને સેવકોના હાથે ધારણ કરાવવું. (એ ચિહ્નો:) હાથી અને ઘોડો, રાજછત્ર, ખડ્ગ, ધનુષ્ય અને દુન્દુભિ (યુદ્ધનગારું).

Verse 26

ध्वजं पताकां धर्मज्ञ कालज्ञस्त्वभिमन्त्रयेत् अभिमन्त्र्य ततः सर्वान् कुर्यात् कुञ्जरधूर्गतान्

ધર્મજ્ઞ અને યોગ્ય સમય જાણનાર વ્યક્તિ ધ્વજ તથા પતાકાને મંત્રોથી વિધિપૂર્વક અભિમંત્રિત કરે. અભિમંત્રિત કર્યા પછી સૌને હાથીદળની નિર્ધારિત પંક્તિઓમાં ગોઠવે.

Verse 27

कुञ्जरोपरिगौ स्यातां सांवत्सरपुरोहितौ मन्त्रितांश् च समारुह्य तोरणेन विनिर्गमेत्

વાર્ષિક (રાજદરબારી) પુરોહિત અને ગૃહપુરોહિત—બન્ને હાથી પર આરુઢ રહે. અભિમંત્રિત રક્ષાકર્મ કરાવી, ક્રમસર ચઢીને તોરણદ્વારથી બહાર નીકળે.

Verse 28

निष्क्रम्य नागमारुह्य तोरणेनाथ निर्गमेत् बलिं विभज्य विधिवद्राजा कुञ्जरधूर्गतः

મહેલમાંથી બહાર નીકળી હાથી પર આરુઢ થઈ રાજા તોરણદ્વારથી પ્રસ્થાન કરે. વિધિપૂર્વક બલિનું વિભાજન કરીને, રાજા હાથીના હૌદામાં બેસી આગળ વધે.

Verse 29

उन्मूकानान्तु निचयमादीपितदिगन्तरं राजा प्रदक्षिणं कुर्यात्त्रीन् वारान् सुसमाहितः

દિશાઓને દૂર સુધી પ્રકાશિત રાખીને, ગૂંગા-મૂક લોકોના સમૂહને જમણી બાજુ રાખી, રાજા સુસમાહિત થઈ ત્રણ વાર પ્રદક્ષિણા કરે.

Verse 30

चतुरङ्गबलोपेतः सर्वसैन्येन नादयन् एवं कृत्वा गृहं गच्छेद्विसर्जितजलाञ्जलिः

ચતુરંગ બળથી યુક્ત થઈ, સમગ્ર સેનાને નાદિત કરતો—આ રીતે કરીને—જલાંજલિનું વિસર્જન કરી, તે ગૃહે પાછો જાય.

Verse 31

शान्तिर् नीराजनाख्येयं वृद्धये रिपुमर्दनी

આ શાંતિવિધિ ‘નીરાજન’ તરીકે જાણીતી છે; તે સમૃદ્ધિ અને વૃદ્ધિ આપે છે તથા શત્રુઓને દમન કરે છે।