Adhyaya 260

Verse 1

इत्य् आगेनेये महापुराणे यजुर्विधानं नामोनषष्ट्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथ षष्ठ्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः सामविधानं पुष्कर उवाच युजुर्विधानङ्कथितं वक्ष्ये साम्नां विधानकं संहितां वैष्णवीञ्जप्त्वा हुत्वा स्यात् सर्वकामभाक् शान्तातीयं गणं हुत्वा शान्तिमाप्नोति मानवः

આ રીતે આગ્નેય મહાપુરાણમાં ‘યજુર્વિધાન’ નામનો અધ્યાય (બે સો ઓગણસાઠમો) પૂર્ણ થયો. હવે બે સો સાઠમો અધ્યાય ‘સામવિધાન’ આરંભે છે. પુષ્કરે કહ્યું—યજુર્વેદનું વિધાન કહેલું છે; હવે હું સામ-મંત્રોના વિધાનનું વર્ણન કરું છું. વૈષ્ણવી સંહિતાનો જપ કરીને અને હવન કરવાથી સાધક સર્વકામસિદ્ધ બને છે. શાંતાતીય ગણમાં આહુતિ આપવાથી મનુષ્ય શાંતિ પામે છે.

Verse 2

संहिताञ्छान्दसीं साधु जप्त्वा प्रीणाति शङ्करं स्कन्दीं पैत्र्यां संहिताञ्च जप्त्वा स्यात्तु प्रसादवान् भैषज्यञ्च गणं हुत्वा सर्वान्रोगान् व्यापोहति त्रिसप्तीयं गणं हुत्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते

છાન્દસી સંહિતાનો યોગ્ય રીતે જપ કરવાથી શંકર (શિવ) પ્રસન્ન થાય છે. સ્કન્દી અને પૈત્ર્યા સંહિતાનો જપ કરવાથી સાધક પ્રસાદ-સમ્પન્ન બને છે. ભૈષજ્ય ગણમાં આહુતિ આપવાથી સર્વ રોગો દૂર થાય છે. ત્રિસપ્તીય ગણમાં આહુતિ આપવાથી સર્વ પાપોથી મુક્તિ મળે છે.

Verse 3

भागत इति क , ग , छ , ञ च प्रवादीशं सोपदितीति ख , छ च सर्वशान्तिकरन्तथेति घ , ञ च यत इन्द्र भजामहे हिंसादोषविनाशनं अवकीर्णी मुच्यते च अग्निस्तिग्मेति वै जपन् क्वचिन्नाप्नोति च भयं हुत्वा चैवाभयङ्गणं न क्वचिज्जायते राम गणं हुत्वा पराजितं

મંત્રભેદ આ પ્રમાણે—‘ભાગત’ ક, ગ, છ અને ઞ શાખાઓમાં; ‘પ્રવાદીશં સોપદિતી’ ખ અને છ શાખાઓમાં; અને ‘સર્વશાંતિકરં’ ઘ અને ઞ શાખાઓમાં. ‘યત ઇન્દ્ર ભજામહે’ હિંસા-દોષનો નાશ કરનાર છે; ભારે અપરાધી પણ મુક્ત થાય છે. ‘અગ્નિસ્તિગ્મે’ નો જપ કરવાથી ક્યાંય ભય રહેતો નથી. અભય-ગણમાં આહુતિ આપવાથી, હે રામ, ક્યાંય ભય ઉત્પન્ન થતો નથી; અને ગણમાં આહુતિ આપવાથી પરાજિત શત્રુ પણ વશ થાય છે.

Verse 4

सर्वपापहरं ज्ञेयं परितोयञ्च तासु च अविक्रेयञ्च विक्रीय जपेद्घृतवतीति च आयुष्यञ्च गणं हुत्वा अपमृत्युं व्यपोहति स्वस्तिमाप्नोति सर्वत्र हुत्वा स्वस्त्ययनङ्गणं

આને સર્વપાપહર તરીકે જાણવું જોઈએ; અને તેમાં ‘પરિતોય’ નામનો (મંત્ર) પણ છે. જે વેચવા યોગ્ય નથી તે દાનરૂપે આપી ‘ઘૃતવતી’ નો જપ કરવો. આયુષ્ય ગણમાં આહુતિ આપવાથી અકાળ મૃત્યુ દૂર થાય છે. સ્વસ્ત્યયન ગણમાં સર્વત્ર આહુતિ આપવાથી સર્વત્ર કલ્યાણ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 5

अयानो देव सवितुर्ज्ञेयन्दुःस्वप्ननाशनं अबोध्यग्निरितिमन्त्रेण घृतं राम यथाविधि श्रेयसा योगमाप्नोति शर्मवर्मगणन्तथा वास्तोष्पत्यगणं हुत्वा वास्तुदोषान् व्यपोहति

‘અયાનો દેવ સવિતુઃ’ મંત્ર દુઃસ્વપ્ન નાશક તરીકે જાણવો. ‘અબોધ્યગ્નિઃ’ મંત્રથી, હે રામ, વિધિ મુજબ ઘીનું હવન કરવું; તેથી શ્રેયસ્ (કલ્યાણ) પ્રાપ્ત થાય છે. તેમજ શર્મ-ગણ, વર્મ-ગણ અને વાસ્તોષ્પતિ-ગણમાં આહુતિ આપવાથી ઘર/વાસ્તુના દોષો દૂર થાય છે.

Verse 6

अभ्युक्ष्य घृतशेषेण मेखलाबन्ध इष्यते स्त्रीणां यासान्तु गर्भाणि पतन्ति भृगुसत्तम तथा रौद्रगणं हुत्वा सर्वान् दोषान् व्यपोहति एतैर् दशगुणैर् होमी ह्य् अष्टादशसु शान्तिषु

બાકી રહેલા ઘીથી અભ્યુક્ષણ કરીને મેખલા-બંધ (રક્ષાકટિબંધ) નો વિધાન છે. હે ભૃગુશ્રેષ્ઠ, જેમની સ્ત્રીઓના ગર્ભ પડી જાય છે, તેમના માટે રૌદ્ર-ગણને આહુતિ આપવી; તેથી સર્વ દોષો દૂર થાય છે. આ ઉપાયો વડે અષ્ટાદશ શાંતિઓમાં હોમ દશગણ કરવો જોઈએ.

Verse 7

मणिं जातस्य बालस्य वध्नीयात्तदनन्तरं सोमं राजानमेतेन व्याधिभिर्विप्रमुच्यते वैष्णवी शान्तिरैन्द्री च ब्राह्मी रौद्री तथैव च वायव्या वारुणी चैव कौवेरी भार्गवी तथा

ત્યારબાદ તરત જ નવજાત બાળકને રક્ષામણિ (તાબીઝ) બાંધવી. આથી અને સોમરાજ (ચંદ્ર)નું આવાહન કરવાથી વ્યાધિઓમાંથી સંપૂર્ણ મુક્તિ મળે છે. શાંતિઓ—વૈષ્ણવી, ઐન્દ્રી, બ્રાહ્મી, રૌદ્રી, વાયવ્ય, વારુણી, કૌવેરી અને ભાર్గવી.

Verse 8

सर्पसाम प्रयुञ्जीनो नाप्नुयात् सर्पजम्भयं माद्य त्वा वाद्यतेत्येतद्धुत्वा विप्रः सहस्रशः प्राजापत्या तथा त्वाष्ट्री कौमारी वह्निदेवता मारुद्गणा च गान्धारी शान्तैर् नैरृतकी तथा

જે સર્પસામનો પ્રયોગ કરે છે તે સર્પજન્ય પીડા પામતો નથી. ‘માદ્ય ત્વા વાદ્યતે’ આ મંત્રથી સહસ્ર વાર આહુતિ આપી બ્રાહ્મણે પ્રાજાપત્યા, ત્વાષ્ટ્રી, કૌમારી (અગ્નિ દેવતા), મારુદ્ગણા, ગાન્ધારી તથા નૈરૃતકી—આ શાંતિઓથી પણ શાંતિહોમ કરવો જોઈએ.

Verse 9

शतावरिमणिबद्ध्वा नाप्नुयाच्छस्त्रतो भयं दीर्घतमसोर्क इति हुत्त्वान्नं प्राप्नुयाद्बहु शान्तिराङ्गिरसी याम्या पार्थिवी सर्वकामदा यस्त्वां मृत्युरिति ह्य् एतज्जप्तं मृत्युविनाशनं

શતાવરી-મણિનું તાબીઝ બાંધવાથી શસ્ત્રોથી ભય થતો નથી. ‘દીર્ઘતમસોર્ક’ આ મંત્રથી આહુતિ આપવાથી બહુ અન્ન પ્રાપ્ત થાય છે. શાંતિ આંગિરસી પ્રકારની છે; તેમજ યામ્યા અને પાર્થિવી—સર્વકામદાયિની. અને ‘યસ્ત્વાં મૃત્યુઃ…’ આ મંત્રનો જપ મૃત્યુનિવારક છે.

Verse 10

स्वमध्यायन्तीति जपन्न म्रियेत पिपासया त्वमिमा ओषधी ह्य् एतज्जप्त्वा व्याधिं न वाप्नुयात् सुपर्णस्त्वेति हुत्वा च भुजगैर् नैव बाध्यते इन्द्रेण दत्तमित्येतत् सर्वकामकरम्भवेत्

‘સ્વમધ્યાયંતી…’ આ મંત્રનો જપ કરવાથી તરસથી મૃત્યુ થતું નથી. ‘ત્વમિમા ઓષધી…’ નો જપ કરવાથી વ્યાધિ થતી નથી. અને ‘સુપર્ણસ્ત્વમ્…’ મંત્રથી આહુતિ આપવાથી સર્પોથી કોઈ બાધા થતી નથી. ‘ઇન્દ્રેણ દત્તમ્…’ મંત્ર સર્વકામ કરનાર બને છે.

Verse 11

पथि देवव्रतञ्जप्त्वा भयेभ्यो विप्रमुच्यते यदिन्द्रो मुनये त्वेति हुतं सौभाग्यवर्धनं इन्द्रेण दत्तमित्येतत् सर्वबाधाविनाशनं इमा देवीति मन्त्रश् च सर्वशान्तिकरः परः

માર્ગમાં મુસાફરી કરતી વેળાએ ‘દેવવ્રત’ મંત્રનો જપ કરવાથી સર્વ ભયોથી સંપૂર્ણ મુક્તિ મળે છે. ‘યદિન્દ્રો મુનયે ત્વા’ આ સૂત્રથી અપાયેલી આહુતિ સૌભાગ્ય વધારનાર કહેવાય છે. ‘ઇન્દ્રેણ દત્તમ્’ મંત્ર સર્વ બાધાઓનો નાશ કરે છે, અને ‘ઇમા દેવીઃ’ મંત્ર સર્વશાંતિ કરનાર પરમ છે.

Verse 12

भगो न चित्र इत्य् एवं नेत्रयो रञ्जनं हितं सौभाग्यवर्धनं राम नात्र कार्य विचारणा देवा मरुत इत्य् एतत् सर्वकामकरम्भवेत् यमस्य लोकादित्येतत् दुःस्वप्नशमनम्परं

‘ભગો ન ચિત્ર…’ એમ જપ કરીને આંખોમાં અંજન લગાવવું હિતકારક અને સૌભાગ્યવર્ધક છે, હે રામ; અહીં વિચાર કરવાની જરૂર નથી. ‘દેવા મરુત…’ આ મંત્ર સર્વકામપ્રદ બને છે. ‘યમસ્ય લોકાત્…’ આ મંત્ર દુઃસ્વપ્ન શમાવવા માટે પરમ છે.

Verse 13

जपेन्द्रेति वर्गञ्च तथा सौन्भाग्यवर्धनं परितोयं युतायुतमिति ज , ट च पिपासित इति घ , ञ च परि प्रिया हि वः कारिः काम्यां संश्रावयेत् स्त्रियं इन्द्रश् च पञ्चबणिजेति हुतं स्त्रीणां सौभाग्यवर्धनं कामो मे वाजीति हुतं स्त्रीणां सौभाग्यवर्धनं

‘જપેન્દ્ર…’થી શરૂ થતો મંત્રવર્ગ તથા ‘સૌભાગ્યવર્ધન’ નામનો પ્રયોગ ઉપયોગમાં લેવો. ‘પરિતોયં યુતાયુતમ્’ મંત્ર ‘જ’ અને ‘ટ’ અક્ષરો સાથે, અને ‘પિપાસિત’ મંત્ર ‘ઘ’ અને ‘ઞ’ અક્ષરો સાથે જપવો. કામ્યવિધિમાં સ્ત્રીના કાને ‘પરિ પ્રિયા હિ વઃ કારિઃ…’ વગેરે સંશ્રાવયેત. ‘ઇન્દ્રશ્ચ પञ्चબણિજ…’ મંત્રથી આપેલી આહુતિ સ્ત્રીઓનું સૌભાગ્ય વધારશે; અને ‘કામો મે વાજી…’ મંત્રથી આપેલી આહુતિ પણ સ્ત્રીઓનું સૌભાગ્ય વધારશે.

Verse 14

सा तङ्कामयते राम नात्र कार्या विचारणा रथन्तरं वामदेव्यं ब्रह्मवर्चसवर्धनं तुभ्यमेव जवीमन्नित्ययुतन्तु हुतम्भवेत् अग्ने गोभिन्न इत्य् एतत् मेधावृद्धिकरम्परं

હે રામ, તે એ જ ફળ ઇચ્છે છે; અહીં વિચાર કરવાની જરૂર નથી. ‘રથંતર’ અને ‘વામદેવ્ય’ (સામગાન) નો પાઠ કરો, જે બ્રહ્મવર્ચસ (આધ્યાત્મિક તેજ) વધારે છે. વિધિ મુજબ નિત્ય આહુતિ આપો—‘તુભ્યમેવ જવીમન્…’ ઉચ્ચારીને. ‘અગ્ને ગોભિન્ન…’ આ મંત્ર મેધા (બુદ્ધિ) વૃદ્ધિ માટે પરમ છે.

Verse 15

प्राशयेद्बालकं नित्यं वचाचूर्णं घृतप्लुतं इन्द्रमिद्गाथिनं जप्त्वा भवेच्छ्रुतिधरस्त्वसौ ध्रुवं ध्रुवेणेति हुतं स्थानलाभकरं भवेत् अलक्तजीवेति शुना कृषिलाभकरं भवेत्

બાળકને દરરોજ ઘીમાં ભેળવેલું વચા (વચ)નું ચૂર્ણ ખવડાવવું જોઈએ. ‘ઇન્દ્રમિદ્ ગાથિનમ્’ મંત્રનો જપ કરવાથી તે બાળક નિશ્ચિતપણે શ્રુતિધર (સાંભળેલું ધારણ કરનાર, સ્મૃતિશક્તિસંપન્ન) બને છે. ‘ધ્રુવં ધ્રુવેણ’ મંત્રથી આપેલી આહુતિ પદ/સ્થાન-લાભનું કારણ બને છે. અને ‘અલક્તજીવ’ મંત્રથી શ્વાન (કૂતરા) સાથે કરેલું કર્મ કૃષિ-લાભનું કારણ બને છે.

Verse 16

हुत्वा रथन्तरञ्जप्त्वा पुत्रमाप्नोत्यसंशयं मयि श्रीरिति मन्त्रोयं जप्तव्यः श्रीविवर्धनः अहन्ते भग्न इत्य् एतत् भवेत्सौभाग्यवर्धनं ये मे पाशस् तथाप्येतत् बन्धनाम्नोक्षकारणं

હવન કરીને અને રથંતરનો જપ કરીને નિઃસંદેહ પુત્રપ્રાપ્તિ થાય છે. “મયિ શ્રીઃ” આ મંત્ર જપવો જોઈએ; તે શ્રી-સમૃદ્ધિ વધારે છે. “અહં તે ભગ્નઃ” આ વાક્ય સૌભાગ્યવર્ધક બને છે. તેમજ “યે મે પાશાઃ” આ ઉચ્ચાર પણ બંધનમોક્ષનું કારણ બને છે.

Verse 17

वैरूप्यस्याष्टकं नित्यं प्रयुञ्जानः श्रियं लभेत् सप्ताष्टकं प्रयुञ्जानः सर्वान् कामानवाप्नुयात् शपन्त्वहन्निति रिपून् नाशयेद्धोमजाप्यतः इन्द्र वनं वनिक् चेतीति घ , ज च अग्ने सौभाग्य इत्य् एतदिति ज त्वमुत्तममितीत्येतद्यशोबुद्धिविवर्धनं

વૈરૂપ્ય-નિવારણ સાથે સંબંધિત ‘અષ્ટક’નો નિત્ય પ્રયોગ કરનાર શ્રી-સમૃદ્ધિ પામે છે. ‘સપ્તાષ્ટક’નો પ્રયોગ કરનાર સર્વ કામનાઓ પ્રાપ્ત કરે છે. “શપંતુવહન …” આ મંત્રના જપ અને હોમથી શત્રુઓનો નાશ થાય છે. “ઇન્દ્ર વનં વનિક્ …”, “અગ્ને સૌભાગ્ય …” અને “ત્વમુત્તમમ્ …” જેવા પાઠ પણ છે; તેમાં છેલ્લો યશ અને બુદ્ધિ વધારનાર કહેવાયો છે.

Verse 18

गव्येषुणेति यो नित्यं सायं प्रातरतन्त्रितः उपस्थानं गवां कुर्यात्तस्य स्युस्ताः सदा गृहे यथा मृगमतीत्येतत् स्त्रीणां सौभाग्यवर्धनं येन चेहदिदञ्चैव गर्भलाभकरं भवेत्

જે વ્યક્તિ સાંજ અને સવાર એકાગ્ર રહી નિત્ય “ગવ્યેષુણે” નો જપ કરે અને ગાયોની શ્રદ્ધાપૂર્વક ઉપસ્થિતિ/સેવા કરે, તેના ઘરમાં ગાયો સદા રહે છે. “યથા મૃગમતી” નામનો આ આચાર સ્ત્રીઓનું સૌભાગ્ય વધારનાર કહેવાયો છે; અને તેના દ્વારા ઇહલોક તથા પરલોક—બન્નેમાં ગર્ભલાભ/સંતાનલાભ થાય છે.

Verse 19

घृताक्तन्तु यवद्रोणं वात आवातु भेषजं अनेन विधिवत् सर्वां मायां व्यपोहति अयन्ते योनिरित्येतत् पुत्रलाभकरं भवेत् शिवः शिवाभिरित्येतत् भवेत्सौभाग्यवर्धनं

ઘીથી લેપિત જવનો એક દ્રોણ “વાત આવાતુ ભેષજમ્” મંત્ર સાથે વિધિપૂર્વક પ્રયોગ કરવાથી સર્વ (વૈરી) માયા/અભિચાર દૂર થાય છે. “અયંતે યોનિઃ” મંત્ર પુત્રલાભદાયક કહેવાયો છે. અને “શિવઃ શિવાભિઃ” મંત્ર સૌભાગ્યવર્ધક કહેવાયો છે.

Verse 20

प्रदेवो दासेन तिलान् हुत्वा कार्मणकृन्तनं अभि त्वा पूर्वपीतये वषट्कारसमन्वितं वृहस्पतिर् नः परिपातु पथि स्वस्त्ययनं भवेत् मुञ्चामि त्वेति कथितमपमृत्युनिवारणं

દાસ દ્વારા તિલની આહુતિ આપી કાર્મણ-છેદનનો વિધિ કરવો—“અભિ ત્વા પૂર્વપીતયે” મંત્ર વષટ્કાર સહિત. “વૃહસ્પતિર્ નઃ પરિપાતુ પથિ” દ્વારા યાત્રાનું સ્વસ્ત્યયન થાય છે. અને “મુઞ્ચામિ ત્વા” મંત્ર અપમૃત્યુ (અકાળ મૃત્યુ) નિવારણનું સાધન કહેવાયું છે.

Verse 21

वासकेध्मसहस्रन्तु हुतं युद्धे जयप्रदं हस्त्यश्वपुरुषान् कुर्याद्बुधः पिष्टमयान् शुभान् अथर्वशिरसो ऽध्येता सर्वपापैः प्रमुच्यते प्राधान्येन तु मन्त्राणां किञ्चित् कर्म तवेरितं

વાસક લાકડાના હજાર ટુકડાં અગ્નિમાં હુત કરવાથી યુદ્ધમાં વિજય મળે છે. બુદ્ધિમાન પુરુષે લોટમાંથી હાથી, ઘોડા અને પુરુષના શુભ આકારો બનાવવાના. અથર્વશિરસનો અધ્યેતા સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે. મંત્રોની પ્રાધાન્યતા દર્શાવીને તને એક વિશેષ કર્મ જણાવાયું છે.

Verse 22

परकीयानथोद्देश्य प्रधानपुरुषांस् तथा सुस्विन्नान् पिष्टकवरान् क्षुरेणोत् कृत्य भागशः वृक्षाणां यज्ञियानान्तु समिधः प्रथमं हविः आज्यञ्च व्रीहयश् चैव तथा वै गौरसर्षपाः

અન્યના આશ્રિતો (દીનજન) માટે તથા મુખ્ય ઋત્વિજ માટે ભાગો અલગ રાખીને, સારી રીતે વરાળે પકવેલા પિષ્ટક-વરાને છરીથી ભાગે ભાગે કાપવા. ત્યારબાદ યજ્ઞયોગ્ય વૃક્ષોની સમિધ પ્રથમ હવિ છે; તેમજ ઘી, ચોખાના દાણા અને શ્વેત સરસવ પણ હવિદ્રવ્ય છે.

Verse 23

अभि त्वा शूर णोनुमो मन्त्रेणानेन मन्त्रवित् कृत्वा सर्षपतैलाक्तान् क्रोधेन जुहुयात्ततः अक्षतानि तिलाश् चैव दधिक्षीरे च भार्गव दर्भास्तथैव दूर्वाश् च विल्वानि कमलानि च

‘હે શૂર, આ મંત્ર દ્વારા અમે તારા વિરુદ્ધ આવાહન કરીએ છીએ.’ આ રીતે કરીને મંત્રવિદ ક્રોધયુક્ત (તીવ્ર) વિધિમાં સરસવના તેલથી લિપ્ત અને સરસવમિશ્રિત હવિની આહુતિ આપે. ત્યારબાદ, હે ભાર્ગવ, અક્ષત ચોખા, તલ, દહીં અને દૂધ, તેમજ દર્ભ, દુર્વા, બિલ્વપત્ર અને કમળપુષ્પ પણ આહુતિમાં અર્પે.

Verse 24

परिप्रियादेव कारिरिति ख , छ च परिप्रियादेव कविरिति घ , ञ च मन्त्रेणेति ख , छ , ज च एतत् कृत्वा बुधः कर्म संग्रामे जयमाप्नुयात् गारुडं वामदेव्यञ्च रथन्तरवृहद्रथौ शान्तिपुष्टिकराण्याहुर्द्रव्याण्येतानि सर्वशः तैलङ्कणानि धर्मज्ञ राजिका रुधिरं विषं

‘પરિપ્રિયાદેવ કારિઃ’—ખ અને છ પાઠમાં; ‘પરિપ્રિયાદેવ કવિઃ’—ઘ અને ઞ પાઠમાં; અને ‘મંત્રેણ’—ખ, છ અને જ પાઠમાં છે. આ કર્મ કરવાથી બુદ્ધિમાન યુદ્ધમાં વિજય પામે છે. ગારુડ અને વામદેવ (મંત્ર), તેમજ રથંતર અને વૃહદ્રથ (સામગાન) સર્વ રીતે શાંતિ અને પુષ્ટિ કરનાર કહેવાય છે. હે ધર્મજ્ઞ, દ્રવ્યો: તેલ, લેપન/અંજન, રાજિકા (સરસવ), રક્ત અને વિષ।

Verse 25

सर्वपापप्रशमनाः कथिताः संशयं विना समिधः कण्टकोपेता अभिचारेषु योजयेत् आर्षं वै दैवतं छन्दो विनियोगज्ञ आचरेत्

આ સમિધો નિઃસંદેહ સર્વ પાપોને શમાવનારી કહેવાઈ છે. અભિચાર કર્મોમાં કાંટાવાળી સમિધો વાપરવી જોઈએ. જે વિનિયોગ (પ્રયોગવિધિ) જાણે, તે ઋષિ, દેવતા અને છંદને યથાવત્ નિર્ધારિત કરીને આચરણ કરે.