Adhyaya 259

Verse 1

इत्य् आग्नेये महापुराणे ऋग्विधानं नामाष्टपञ्चाशदधिकद्विशततमो ऽध्यायः अथोनषष्ट्यधिकद्विशततमो ऽध्यायः यजुर्विधानं पुष्कर उवाच यजुर्विधानं वक्ष्यामि भुक्तिमुक्तिप्रदं शृणु ओंकारपूर्विका राम महाव्याहृतयो मताः

આ રીતે અગ્નિ મહાપુરાણમાં ‘ઋગ્વિધાન’ નામનો અધ્યાય ૨૫૮મો છે. હવે ૨૫૯મો અધ્યાય ‘યજુર્વિધાન’ આરંભે છે. પુષ્કરે કહ્યું—હું યજુર્વિધાન કહું છું; સાંભળો, તે ભોગ અને મોક્ષ બંને આપે છે. હે રામ, મહાવ્યાહૃતિઓ ‘ઓંકાર’પૂર્વક માનવામાં આવે છે।

Verse 2

सर्वकल्मषनाशिन्यः सर्वकामप्रदास् तथा आज्याहुतिसहस्रेण देवानाराधयेद्बुधः

તે સર્વ કલ્મષોનો નાશ કરે છે અને સર્વ કામનાઓ આપે છે. તેથી બુદ્ધિમાને ઘી ની હજાર આહુતિઓથી દેવતાઓની આરાધના કરવી જોઈએ।

Verse 3

मनसः काङ्क्षितं राम मनसेप्सितकामदं शान्तिकामो यवैः कुर्यात्तिलैः पापापनुत्तये

હે રામ, મનમાં ઇચ્છિત જે છે—જે મનગમતું ફળ આપે છે—શાંતિ ઇચ્છનારએ તે જવથી કરવું; અને પાપનિવૃત્તિ માટે તલથી કરવું।

Verse 4

धान्यैः सिद्धार्थकैश् चैव सर्वकाम करैस् तथा औदुम्बरीभिरिध्माभिः पसुकामस्य शस्यते

પશુસંપત્તિ ઇચ્છનાર માટે ધાન્ય અને સિદ્ધાર્થક (શ્વેત રાઈ/સરષવ) દ્વારા, તેમજ સર્વકામસાધક દ્રવ્યો દ્વારા; અને ઉદુંબર વૃક્ષની સમિધાઓથી હવન કરવું પ્રશસ્ત કહેવાયું છે।

Verse 5

दध्ना चैवान्नकामस्य पयसा शान्तिमिच्छतः अपामार्गसमिद्धस्तु कामयन् कनकं बहु

અન્નની ઇચ્છા ધરાવનારએ દહીંથી આહુતિ આપવી; શાંતિ ઇચ્છનારએ દૂધથી. અને જે બહુ સોનું ઇચ્છે તે અપામાર્ગની સમિધાથી પ્રજ્વલિત અગ્નિમાં વિધિપૂર્વક હોમ કરે।

Verse 6

कन्याकामो घृताक्तानि युग्मशो ग्रथितानि तु जातीपुष्पाणि जुहुयाद्ग्रामार्थी तिलतण्डुलान्

કન્યા (પત્ની)ની ઇચ્છાવાળો ઘીથી લેપેલા, જોડે જોડે ગૂંથેલા ચમેલીના ફૂલો અગ્નિમાં આહુતિ આપે. અને જે ગામ/ભૂમિદાન ઇચ્છે તે તલ અને ચોખાના દાણા હોમમાં અર્પે।

Verse 7

वश्यकर्मणि शाखोढवासापामार्गमेव च विषासृङ्मिश्रसमिधो व्याधिघातस्य भार्गव

વશ્યકર્મમાં શાખોઢ, વાસા અને અપામાર્ગની સમિધો વાપરવી. અને હે ભાર్గવ, વ્યાધિ-નાશ માટે વિષ અને રક્તમિશ્ર સમિધોની આહુતિ આપવી।

Verse 8

क्रुद्धस्तु जुहुयात्सम्यक् शत्रूणां बधकाम्यया सर्वव्रीहिमयीं कृत्वा राज्ञः प्रतिकृतिं द्विज

હે દ્વિજ! ક્રોધમાં શત્રુઓના વધની ઇચ્છાથી વિધિપૂર્વક આહુતિ આપવી; અને રાજાની પ્રતિમા સંપૂર્ણપણે ચોખાના દાણાથી બનાવી (હોમ કરવો)।

Verse 9

सहस्रशस्तु जुहुयाद्राजा वशगतो भवेत् वस्त्रकामस्य पुष्पाणि दर्वा व्याधिविनाशिनी

હજાર વાર આહુતિ આપવાથી રાજા પણ વશમાં આવે છે. વસ્ત્ર ઇચ્છનાર માટે પુષ્પોથી (હોમ); અને દર્વા/દૂર્વા ઘાસ વ્યાધિ-નાશક છે।

Verse 10

ब्रह्मवर्चसकामस्य वासोग्रञ्च विधीयते प्रत्यङ्गिरेषु जुहुयात्तुषकण्टकभस्मभिः

બ્રહ્મવર્ચસ (પવિત્ર તેજ) ઇચ્છનાર માટે ઉપરનું વસ્ત્ર નિર્ધારિત છે; અને પ્રત્યઙ્ગિરસ-સંબંધિત કર્મોમાં તુષ તથા કાંટાની ભસ્મથી આહુતિ આપવી।

Verse 11

विद्वेषणे च पक्ष्माणि काककौशिकयोस् तथा कापिलञ्च घृतं हुत्वा तथा चन्द्रग्रहे द्विज

વિદ્વેષણ કર્મમાં કાગડો અને ઘુવડના પક્ષ્માણિ (પાંપણના વાળ/રોમ)ની આહુતિ આપવી; તેમજ કાપિલ (ભૂરું) ઘી પણ હોમ કરવું—વિશેષ કરીને ચંદ્રગ્રહણ સમયે, હે દ્વિજ।

Verse 12

वचाचूर्णेन सम्पातात्समानीय च तां वचां सहस्रमन्त्रितां भुक्त्वा मेधावी जायते नरः

વચાના ચૂર્ણથી લેપ કરીને, પછી તે વચાને સહસ્ર મંત્રજપથી અભિમંત્રિત કરી તૈયાર કરીને જે પુરુષ તેનું સેવન કરે છે તે મેધાવી બને છે।

Verse 13

एकादशाङ्गुलं शङ्कु लौहं खादिरमेव च द्विषतो बधोसीति जपन्निखनेद्रिपुवेश्मनि

“તું શત્રુનો વધ છે” એમ મંત્ર જપતાં, ખદિર-કાષ્ઠથી બનેલો લોખંડનો અગિયાર અંગુલનો શંકુ શત્રુના ઘરમાં ગાડવો।

Verse 14

उच्चाटनमिदं कर्म शत्रूणां कथितं तव चक्षुष्या इति जप्त्वा च विनष्टञ्चक्षुराप्नुयात्

શત્રુઓ સામેનું આ ઉચ્ચાટન કર્મ તને કહેલું છે; અને “ચક્ષુષ્યા” એમ જપ કરવાથી નષ્ટ થયેલી દૃષ્ટિ પણ પ્રાપ્ત થઈ શકે છે।

Verse 15

उपयुञ्जत इत्य् एदनुवाकन्तथान्नदं तनूनपाग्ने सदिति दूर्वां हुत्वार्तिवर्जितः

“ઉપયુઞ્જત”થી આરંભ થતા અનુવાકનું તથા “અન્નદ”, “તનૂનપાગ્ને” અને “સદિતિ” મંત્રોનું જપ કરીને અગ્નિમાં દુર્વા ઘાસની આહુતિ આપવી; તેથી પીડા અને ક્લેશ દૂર થાય છે।

Verse 16

भेषजमसीति दध्याज्यैर् होमः पशूपसर्गनुत् खादिरमेव वेति ग , घ , ञ च पशूपसर्गहेति क , छ च त्र्यम्वकं यजामहे होमः सौभाग्यवर्धनः

દહીં અને ઘીથી “ભેષજમસિ” મંત્ર ઉચ્ચારી હોમ કરવો; તે પશુઓ પર આવતાં ઉપસર્ગો દૂર કરે છે. એ જ હેતુ માટે “ખાદિરમેવ…” (ગ, ઘ, ઞ માટે) અને “પશૂપસર્ગહે…” (ક, છ માટે) મંત્રો પણ નિર્ધારિત છે. “ત્ર્યંબકં યજામહે” મંત્રથી કરેલો હોમ સૌભાગ્ય વધારેછે।

Verse 17

कन्यानाम गृहीत्वा तु कन्यलाभकरः परः भयेषु तु जपन्नित्यं भयेभ्यो विप्रमुच्यते

કન્યાઓનાં નામો ગ્રહણ (જપ) કરવાથી તે કન્યા-લાભનું પરમ સાધન બને છે. અને ભય સમયે જે નિત્ય જપ કરે છે, તે ઝડપથી ભયમાંથી મુક્ત થાય છે।

Verse 18

धुस्तूरपुष्पं सघृतं हुत्वा स्यात् सर्वकामभाक् हुत्वा तु गुग्गुलं राम स्वप्ने पश्यति शङ्करं

ધતૂરાના પુષ્પને ઘી સાથે અગ્નિમાં હોમ કરવાથી સર્વકામસિદ્ધિ થાય છે. પરંતુ, હે રામ, ગુગ્ગુલની આહુતિ આપવાથી સ્વપ્નમાં શંકરનું દર્શન થાય છે।

Verse 19

युञ्जते मनो ऽनुवाकं जप्त्वा दीर्घायुराप्नुयात् विष्णोरवाटमित्येतत् सर्वबाधाविनाशनं

“યુઞ્જતે મનઃ” નામના અનુવાકનો જપ કરવાથી દીર્ઘાયુ પ્રાપ્ત થાય છે. “વિષ્ણોરવાટમ્”થી આરંભતો આ મંત્ર સર્વ બાધાઓનો વિનાશક છે।

Verse 20

रक्षोघ्नञ्च यशस्यञ्च तथैव विजयप्रदं अयत्नो अग्निरित्येतत् संग्रामे विजयप्रदं

આ મંત્ર રાક્ષસઘ્ન, યશપ્રદ તથા વિજયદાયક છે. ‘અયત્નોऽગ્નિઃ’ એવો ઉચ્ચાર યુદ્ધમાં વિજય આપે છે.

Verse 21

इदमापः प्रवहत स्नाने पापापनोदनं विश्वकर्मन्नु हविषा सूचीं लौहीन्दशाङ्गुलाम्

‘હે આપઃ, વહેતા રહો’—સ્નાન સમયે આ પાપનાશક બને છે. તેમજ વિશ્વકર્માને હવિસ સાથે આહ્વાન કરી દસ અંગુલ લાંબી લોખંડની સોયની આહુતિ આપવી.

Verse 22

कन्याया निखनेद्द्वारि सान्यस्मै न प्रदीयते देव सवितरेतेन जुहुयाद्बलकामो द्विजोत्तम

કન્યાના દ્વાર પાસે આને દફન કરવું; ત્યારબાદ તે અન્યને આપવામાં આવતી નથી. હે દ્વિજોત્તમ, બળ ઇચ્છનારએ આ મંત્ર/વિધિથી દેવ સવિતાને આહુતિ આપવી.

Verse 23

अग्नौ स्वाहेति जुहुयाद्बलकामो द्विजोत्तम तिलैर् यवैश् च धर्मज्ञ तथापामार्गतण्डुलैः

હે દ્વિજોત્તમ, બળ ઇચ્છનારએ અગ્નિમાં ‘સ્વાહા’ કહી આહુતિ આપવી. હે ધર્મજ્ઞ, તલ, જવ તથા અપામાર્ગના તંડુલોથી પણ આહુતિ આપવી.

Verse 24

सहस्रमन्त्रितां कृत्वा तथा गोरोचनां द्विज तिलकञ्च तथा कृत्वा जनस्य प्रियतामियात्

હે દ્વિજ, ગોરોચનાને સહસ્ર વાર મંત્રજપથી અભિમંત્રિત કરીને, અને તે જ રીતે તિલક કરવાથી, મનુષ્યોમાં પ્રિય બને છે.

Verse 25

रुद्राणाञ्च तथा जप्यं सर्वाघविनिसूदनं सर्वकर्मकरो होमस् तथा सर्वत्र शन्तिदः

તેમ જ રુદ્રમંત્રોનો જપ કરવો જોઈએ; તે સર્વ પાપોનો નાશ કરે છે. હોમ સર્વ કર્મોને સિદ્ધ કરે છે અને સર્વત્ર શાંતિ આપે છે.

Verse 26

अजाविकानामश्वानां कुञ्जराणां तथा गवां मनुष्याणान्नरेन्द्राणां बालानां योषितामपि

બકરાં-ઘેટાં, ઘોડાં, હાથી અને ગાયો; મનુષ્યો, રાજાઓ, બાળકો અને સ્ત્રીઓ માટે પણ (નીચેના શકુન/ફળ) સમજવા યોગ્ય છે.

Verse 27

ग्रामाणां नगरानाञ्च देशानामपि भार्गव विष्णोर्विराटमित्येतदिति घ , ञ च विष्टोरराटमित्येतदिति क , ज , ट च उपद्रुतानां धर्मज्ञ व्याधितानां तथैव च

હે ભાર્ગવ! ગામો, નગરો અને દેશોની રક્ષા માટે ‘વિષ્ણોર્વિરાટ્’ મંત્રને ઘ અને ઞ અક્ષરો સાથે પ્રયોગ કરવો; તથા ‘વિષ્ટોરરાટ્’ મંત્રને ક, જ અને ટ અક્ષરો સાથે. હે ધર્મજ્ઞ! ઉપદ્રવગ્રસ્તો અને રોગીઓ માટે પણ એ જ છે.

Verse 28

मरके समनुप्राप्ते रिपुजे च तथा भये रुद्रहोमः परा शान्तिः पायसेन घृतेन च

જ્યારે પ્રાણઘાતક ઉપદ્રવ નજીક આવે અને શત્રુજન્ય ભય અથવા સંકટ થાય, ત્યારે પાયસ અને ઘૃતથી કરાયેલો રુદ્ર-હોમ પરમ શાંતિદાયક છે.

Verse 29

कुष्माण्डघृतहोमेन सर्वान् पापान् व्यपोहति शक्तुयावकभैक्षाशी नक्तं मनुजसत्तम

કુષ્માંડ (કુમ્હડો) સાથે ઘૃત-હોમ કરવાથી સર્વ પાપો દૂર થાય છે. હે મનુષ્યશ્રેષ્ઠ! સાધકે શક્તુ, યાવક અને ભૈક્ષાન્નથી નિર્વાહ કરી, માત્ર રાત્રે ભોજન કરવું.

Verse 30

बहिःस्नानरतो मासान्मुच्यते ब्रह्महत्यया मधुवातेति मन्त्रेण होमादितो ऽखिलं लभेत्

જે એક માસ સુધી બહિઃસ્નાનમાં નિષ્ઠાવાન રહે છે, તે બ્રહ્મહત્યાના પાપથી મુક્ત થાય છે. અને “મધુવાત…” મંત્રથી હોમ વગેરે કરવાથી સર્વ શુદ્ધિફળ પૂર્ણરૂપે પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 31

दधि क्राव्नेति हुत्वा तु पुत्रान् प्राप्नोत्यसंशयं तथा घृतवतीत्येतदायुष्यं स्यात् घृतेन तु

“દધિ ક્રાવ્ણે” મંત્રથી આહુતિ આપવાથી નિઃસંદેહ પુત્રપ્રાપ્તિ થાય છે. તેમજ “ઘૃતવતી” મંત્ર આયુષ્યવર્ધક છે—ઘીથી આહુતિ આપવી જોઈએ.

Verse 32

स्वस्तिन इन्द्र इत्य् एतत्सर्वबाधाविनाशनं इह गावः प्रज्यायध्वमिति पुष्टिविवर्धनम्

“સ્વસ્તિન ઇન્દ્ર…”થી શરૂ થતો મંત્ર સર્વ બાધા અને ઉપદ્રવોનો નાશ કરે છે. અને “ઇહ ગાવઃ પ્રજ્યાયધ્વમ્” આ ઉક્તિ પુષ્ટિ, સમૃદ્ધિ અને કલ્યાણ વધારે છે.

Verse 33

घृताहुतिसहस्रेण तथा लक्ष्मीविनाशनं श्रुवेण देवस्य त्वेति हुत्वापामार्गतण्डुलं

તેમજ ઘીની હજાર આહુતિઓથી લક્ષ્મીનો વિનાશ (કરાય છે). અને “દેવસ્ય ત્વા” મંત્ર બોલીને શ્રુવા વડે અપામાર્ગના તંડુલ અર્પણ કરવાથી કર્મ સિદ્ધ થાય છે.

Verse 34

मुच्यते विकृताच्छीघ्रमभिचारान्न संशयः रुद्र पातु पलशस्य समिद्भिः कनकं लभेत्

અભિચારથી ઉત્પન્ન વિકૃતિ અને પીડાથી મનુષ્ય ઝડપથી મુક્ત થાય છે—એમાં સંશય નથી. “રુદ્રઃ પાતુ” (રુદ્ર રક્ષા કરે); અને પલાશની સમિધાથી હોમ કરવાથી સોનું પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 35

शिवो भवेत्यग्न्युत्पाते व्रीहिभिर्जुहुयान्नरः याः सेना इति चैतच्च तस्करेभ्यो भयापहम्

અગ્નિ-ઉત્પાત (અશુભ અગ્નિ-લક્ષણ) થાય ત્યારે મનુષ્યે વ્રીહિ (ચોખાના દાણા)થી અગ્નિમાં આહુતિ આપવી અને “શિવો ભવેત્” મંત્ર જપવો. તેમ જ “યાઃ સેનાઃ” મંત્રનો પણ પ્રયોગ કરવો; આ વિધિ ચોરોના ભયને દૂર કરે છે.

Verse 36

यो अस्मभ्यमवातीयाद्धुत्वा कृष्णतिलान्नरः सहस्रशो ऽभिचाराच्च मुच्यते विकृताद्द्विज

હે દ્વિજ! જે મનુષ્ય અમારા (અગ્નિના) પ્રસાદાર્થે કૃષ્ણતિલની આહુતિ આપે છે, તે સહસ્રગણિત રીતે અભિચાર (ટોણા-મંત્ર) તથા વિકૃત દોષ/પીડાથી મુક્ત થાય છે.

Verse 37

अन्नेनान्नपतेत्येवं हुत्वा चान्नमवाप्नुयात् हंसः शुचिः सदित्येतज्जप्तन्तोये ऽघनाशनं

“અન્નેન અન્નપતે” એમ મંત્ર ઉચ્ચારી આહુતિ આપવાથી અન્ન (સમૃદ્ધિ) પ્રાપ્ત થાય છે. અને “હંસઃ શુચિઃ સત્” મંત્ર જળ પર જપ કરવાથી પાપનાશ થાય છે.

Verse 38

चत्वारि भङ्गेत्येतत्तु सर्वपापहरं जले देवा यज्ञेति जप्त्वा तु ब्रह्मलोके महीयते

“ચત્વારિ ભઙ્ગે…” થી શરૂ થતો મંત્ર જળમાં જપ કરવાથી સર્વ પાપ હરે છે. અને “દેવા યજ્ઞે…” જપ કરનાર બ્રહ્મલોકમાં મહિમાવાન થાય છે.

Verse 39

वसन्तेति च हुत्वाज्यं आदित्याद्वरमाप्नुयात् सुपर्णोसीति चेत्यस्य कर्मव्याहृतिवद्भवेत्

“વસંતે…” થી શરૂ થતો મંત્ર ઉચ્ચારી ઘી (આજ્ય)ની આહુતિ આપવાથી આદિત્ય (સૂર્ય) પાસેથી વર પ્રાપ્ત થાય છે. અને “સુપર્ણોऽસિ” મંત્રનો કર્મમાં પ્રયોગ કર્મવ્યાહૃતિની જેમ કરવો જોઈએ.

Verse 40

नमः स्वाहेति त्रिर्जप्त्वा बन्धनान्मोक्षमाप्नुयात् अन्तर्जले त्रिरावर्त्य द्रुपदा सर्वपापमुक्

“નમઃ સ્વાહા” મંત્રનો ત્રણ વાર જપ કરવાથી બંધનમાંથી મુક્તિ મળે છે. જળમાં અંદર ત્રણ વાર ડૂબકી/આવર્તન કરવાથી સાધક દૃઢપદ બની સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે.

Verse 41

इह गावः प्रजायध्वं मन्त्रोयं बुद्धिवर्धनः हुतन्तु सर्पिषा दध्ना पयसा पायसेन वा

“અહીં, હે ગાયો, તમે પ્રજાવતી બની વધો; આ મંત્ર બુદ્ધિવર્ધક છે. ઘી, દહીં, દૂધ અથવા પાયસથી આહુતિ અર્પણ કરવી.”

Verse 42

शतम् य इति चैतेन हुत्वा पर्णफलाणि च आरोग्यं श्रियमाप्नोति जीवितञ्च चिरन्तथा

‘શતં ય…’ આ મંત્રથી પાંદડા અને ફળ અગ્નિમાં અર્પણ કરવાથી આરોગ્ય અને શ્રી (સમૃદ્ધિ) પ્રાપ્ત થાય છે તથા દીર્ઘ આયુષ્ય પણ મળે છે.

Verse 43

ओषधीः प्रतिमोदग्ध्वं वपने लवने ऽर्थकृत् अश्वावती पायसेन होमाच्छान्तिमवाप्नुयात्

ઔષધિઓને વિધિપૂર્વક ધૂપિત/હળવી દગ્ધ કરી વાવણી અને કાપણી (લવણ) ના કાર્યમાં વાપરવાથી સમૃદ્ધિ થાય છે. ‘અશ્વાવતી’ ઔષધિ પાયસ સાથે હોમ કરવાથી શાંતિ પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 44

तस्मा इति च मन्त्रेन बन्धनस्थो विमुच्यते युवा सुवासा इत्य् एव वासांस्याप्नोति चोत्तमम्

“તસ્મા …” થી શરૂ થતા મંત્ર વડે બંધનમાં રહેલો મુક્ત થાય છે. અને “યુવા સુવાસા …” મંત્રથી ઉત્તમ વસ્ત્રો (શ્રેષ્ઠ પરિધાન) પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 45

मुञ्चन्तु मा शपथ्यानि सर्वान्तकविनाशनम् मा माहिंसीस्तिलाज्येन हुतं रिपुविनाशनं

શપથબંધ બધા શાપો મને છોડે; આ કર્મ/મંત્ર સર્વ પ્રાણઘાતક આપત્તિઓનો વિનાશક છે. મને હાનિ ન થાય—તલ અને ઘીથી અર્પિત આહુતિ શત્રુનાશક છે.

Verse 46

नमो ऽस्तु सर्वसर्पेभ्यो घृतेन पायसेन तु कृणुधवं राज इत्य् एतदभिचारविनाशनं

સર્વ સર્પોને નમસ્કાર. ઘી અને પાયસ (ખીર)થી આહુતિ આપી ‘કૃણુધ્વં રાજ’—“હે રાજા, આ કરો”—એવું કહેવું; આ અભિચાર-વિનાશક કર્મ/મંત્ર છે.

Verse 47

दूर्वाकाण्डायुतं हुत्वा काण्डात् काण्डेति मानवः ग्रामे जनपदे वापि मरकन्तु शमन्नयेत्

દૂર્વા ઘાસના દસ હજાર કાંડ અગ્નિમાં હોમ કરીને, ‘કાંડાત્ કાંડે’ આ મંત્રથી આહુતિ આપવાથી, ગામમાં કે જનપદમાં ફેલાયેલી મહામારીજન્ય મૃત્યુનું શમન થાય છે.

Verse 48

रोगार्तो मुच्यते रोगात् तथा दुःखात्तु दुःखितः शतञ्चेति ट शतं वेति क औषधयः प्रतिमोदध्यमिति ज सर्वकिल्विषनाशनमिति घ , ञ च विघ्नविनाशनमिति क , छ च औडुम्बरीश् च समिधो मधुमान्नो वनस्पतिः

રોગથી પીડિત વ્યક્તિ રોગમાંથી મુક્ત થાય છે; તેમ જ દુઃખિત વ્યક્તિ દુઃખમાંથી પણ છૂટે છે. (નિર્ધારિત અક્ષર/શબ્દ-ક્રમમાં) ‘શતમ્’—ṭ દ્વારા; ‘શતમ્’—ક દ્વારા; ‘ઔષધયઃ’—જ દ્વારા; ‘પ્રતિમોદધ્યમ્’—જ દ્વારા; ‘સર્વકિલ્વિષનાશનમ્’—ઘ દ્વારા (અને ઞ દ્વારા પણ); ‘વિઘ્નવિનાશનમ્’—ક દ્વારા (અને છ દ્વારા પણ). સમિધ ઔડુમ્બરી (ઉદુંબર/ગૂલર)ની હોય, અને વનસ્પતિ-આહુતિ ‘મધુમાન્ન’ (મધુમિશ્રિત હવ્ય) હોય.

Verse 49

हुत्वा सहस्रशो राम धनमाप्नोति मानवः सौभाग्यं महदाप्नोति व्यवहारे तथा त्रयम्

હે રામ, જે મનુષ્ય સહસ્રવાર હોમ કરે છે, તે ધન પ્રાપ્ત કરે છે; મહાન સૌભાગ્ય પામે છે, અને વ્યવહારમાં પણ ત્રિગુણ સફળતા મેળવે છે.

Verse 50

अपां गर्भमिति हुत्वा देवं वर्षापयेद्ध्रुवम् अपः पिवेति च तथा हुत्वा दधि घृतं मधु

“અપાં ગર્ભમ્” મંત્રથી આહુતિ આપવાથી દેવ નિશ્ચયે વરસાદ વરસાવે છે. તેમ જ “અપઃ પિવે” મંત્રથી આહુતિ આપી દહીં, ઘી અને મધની આહુતિ કરવી જોઈએ.

Verse 51

प्रवर्तयति धर्मज्ञ महावृष्टिमनन्तरं नमस्ते रुद्र इत्य् एतत् सर्वोपद्रवनाशनं

હે ધર્મજ્ઞ, ત્યારબાદ તરત જ મહાવર્ષા પ્રવર્તે છે. “નમસ્તે રુદ્ર” આ મંત્ર સર્વ ઉપદ્રવોનો નાશ કરનાર છે.

Verse 52

सर्वशान्तिकरं प्रोक्तं महापातकनाशनं अध्यवोचदित्यनेन रक्षणं व्याधितस्य तु

આ સર્વ શાંતિ કરનારું અને મહાપાતક નાશક કહેવાયું છે. “અધ્યવોચત્” નો જપ કરવાથી ખાસ કરીને રોગગ્રસ્તની રક્ષા થાય છે.

Verse 53

रक्षोघ्नञ्च यशस्यञ्च चिरायुःपुष्टिवर्धनम् सिद्धार्थकानां क्षेपेण पथि चैतज्जपन् सुखी

આ જપ રક્ષો (હાનિકારક શક્તિઓ) નો નાશક અને યશદાયક છે; દીર્ઘાયુ અને પુષ્ટિ વધારે છે. માર્ગમાં સિદ્ધાર્થક (રાઈ/સરષવ)ના દાણા છાંટતાં અને આ જપ કરતાં મનુષ્ય સુખી તથા સુરક્ષિત રહે છે.

Verse 54

असौ यस्ताम्र इत्य् एतत् पठन्नित्यं दिवाकरं उपतिष्ठेत धर्मज्ञ सायं प्रातरतन्द्रितः

હે ધર્મજ્ઞ, “અસૌ યઃ તામ્ર …” થી શરૂ થતા મંત્રનો નિત્ય પાઠ કરતાં દિવાકર સૂર્યદેવની ઉપાસનામાં હાજર રહેવું જોઈએ; સાંજે અને સવારે, આળસ વિના.

Verse 55

अन्नमक्षयमाप्नोति दीर्घमायुश् च विन्दति प्रमुञ्च धन्वन्नित्येतत् षड्भिरायुधमन्त्रणं

તે અક્ષય અન્નસંપત્તિ પ્રાપ્ત કરે છે અને દીર્ઘ આયુષ્ય પણ મેળવે છે. “હે ધનુર્ધર, સદા છોડ!”—આ છ અક્ષર/પદવાળો આયુધ-મંત્રવિધાન છે.

Verse 56

रिपूणां भयदं युद्धेनात्रकार्या विचारणा मानो महान्त इत्य् एवं बालानां शान्तिकारकं

અહીં યુદ્ધ વિષે વિચારણા કરવી ન જોઈએ, કારણ કે તે શત્રુઓને ભય આપનાર બને છે. “મારો માન મહાન છે”—એવું કહેવું અપરિપક્વોને શાંત કરવાનું સાધન છે.

Verse 57

नमो हिरण्यवाहवे इत्य् अनुवाकसप्तकम् राजिकां कटुतैलाक्तां जुहुयाच्छत्रुनाशनीं

“નમો હિરણ્યવાહવે”થી શરૂ થતા સાત અનુવાકોનું જપ કરીને, તીખા તેલથી લિપ્ત રાઈના દાણા હવનમાં આહુતિ આપવી; આ ક્રિયા શત્રુનાશિની કહેવાય છે.

Verse 58

नमो वः किरिकेभ्यश् च पद्मलक्षाहुतैर् नरः राज्यलक्ष्मीमवाप्नोति तथा बिल्वैः सुवर्णकम्

“નમો વઃ કિરિકેભ્યઃ” નો જપ કરતાં કમળના એક લાખ આહુતિ આપવાથી મનુષ્ય રાજ્યલક્ષ્મી (રાજસૌભાગ્ય) પ્રાપ્ત કરે છે; તેમજ બિલ્વથી આહુતિ આપવાથી સુવર્ણ મળે છે.

Verse 59

इमा रुद्रायेति तिलैर् होमाच्च धनमाप्यते प्रयुञ्जेति ग , घ , ञ च दूर्वाहोमेन चान्येन सर्वव्याधिविवर्जितः

“ઇમા રુદ્રાય…” મંત્રથી તલની આહુતિ આપવાથી ધન પ્રાપ્ત થાય છે. તેમજ ‘પ્રયુઞ્જે…’માં પ્રયોગ થતા “ગ, ઘ, ઞ” અક્ષરો સાથે દૂર્વા-હોમના અન્ય વિધાનથી મનુષ્ય સર્વ રોગોથી મુક્ત થાય છે.

Verse 60

आशुः शिशान इत्य् एतदायुधानाञ्च रक्षणे संग्रामे कथितं राम सर्वशत्रुनिवर्हणं

‘આશુઃ શિશાન’થી આરંભ થતો આ મંત્ર યુદ્ધમાં શસ્ત્રોની રક્ષા માટે ઉપદેશિત છે, હે રામ; તે સર્વ શત્રુનિવારક છે।

Verse 61

राजसामेति जुहुयात् सहस्रं पञ्चभिर्द्विज आज्याहुतीनां धर्मज्ञ चक्षूरोगाद्विमुच्यते

હે દ્વિજ! ‘રાજસામેતિ’ મંત્રથી પાંચના ક્રમે એક હજાર ઘૃતાહુતિઓ અર્પણ કરવી; ધર્મજ્ઞ પુરુષ તેનાથી નેત્રરોગોથી મુક્ત થાય છે।

Verse 62

शन्नो वनस्पते गेहे होमः स्याद्वास्तुदोषनुत् अग्न आयूंसि हुत्वाज्यं द्वेषं नाप्नोति केनचित्

ઘરમાં ‘શન્નો વનસ્પતે’ મંત્ર સાથે કરેલો હોમ વાસ્તુદોષોને નાશ કરે છે. તેમજ ‘અગ્ન આયૂંસિ’ કહી ઘૃતાહુતિ આપવાથી કોઈનું પણ દ્વેષ પ્રાપ્ત થતું નથી।

Verse 63

अपां फेनेति लाजाभिर्हुत्वा जयमवाप्नुयात् भद्रा इतीन्द्रियैर् हीनो जपन् स्यात् सकलेन्द्रियः

‘અપાં ફેનેતિ’ મંત્રથી લાજાની આહુતિ આપવાથી જય પ્રાપ્ત થાય છે. અને જે ઇન્દ્રિયહીન હોય તે ‘ભદ્રા’નો જપ કરવાથી સંપૂર્ણ ઇન્દ્રિયસંપન્ન બને છે।

Verse 64

अग्निश् च पृथिवी चेति वशीकरणमुत्तमम् अध्वनेति जपन् मन्त्रं व्यवहारे जयी भवेत्

‘અગ્નિશ્ચ પૃથિવી ચેતિ’ વશીકરણનું ઉત્તમ સાધન છે. ‘અધ્વને’ ઉચ્ચાર સાથે આ મંત્રનો જપ કરનાર વ્યવહારમાં/વિવાદમાં વિજયી બને છે।

Verse 65

ब्रह्म राजन्यमिति च कर्मारम्भे तु सिद्धिकृत् संवत्सरोसीति धृतैर् लक्षहोमादरोगवान्

કર્મારંભે ‘બ્રહ્મ રાજન્યમ્…’થી આરંભતો મંત્ર સિદ્ધિદાયક છે. ‘સંવત્સરોऽસિ—તું વર્ષ છે’ આ મંત્રથી ધૈર્યપૂર્વક લક્ષ હોમ કરવાથી સાધક નિરોગી બને છે.

Verse 66

केतुं कृण्वन्नितीत्येतत् संग्रामे जयवर्धनम् इन्द्रोग्निर्धर्म इत्य् एतद्रणे धर्मनिबन्धनम्

‘केतुं કૃણ્વન્…’ આ મંત્ર યુદ્ધમાં વિજય વધારનાર કહેવાય છે. અને ‘ઇન્દ્રોऽગ્નિર્ધર્મઃ…’ આ મંત્ર રણમાં ધર્મને દૃઢ રીતે બાંધનાર આવાહન છે.

Verse 67

धन्वा नागेति मन्त्रश् च धनुर्ग्राहनिकः परः यजीतेति तथा मन्त्रो विज्ञेयो ह्य् अभिमन्त्रणे

‘ધન્વા નાગ…’થી આરંભતો મંત્ર ધનુષ્ય ગ્રહણ માટે ઉત્તમ છે. તેમજ ‘યજીત…’થી આરંભતો મંત્ર અભિમંત્રણા (સંસ્કાર) કાર્યમાં ઉપયોગી જાણવો.

Verse 68

मन्त्रश्चाहिरथेत्येतच्छराणां मन्त्रणे भवेत् वह्नीनां पितरित्येतत्तूर्णमन्त्रः प्रकीर्तितः

‘આહિરથે…’થી આરંભતો મંત્ર બાણોના મંત્રણ (શક્તિપ્રદાન) માટે વાપરવો. ‘વહ્નીનાં પિતર્…’ આ મંત્ર ‘તૂર્ણ’ એટલે ત્વરિત ફળ આપનાર કહેવાયો છે.

Verse 69

युञ्जन्तीति तथाश्वानां योजने मन्त्र उच्यते आशुः शिशान इत्य् एतद्यत्रारम्भणमुच्यते

‘યુઞ્જન્તિ…’ આ મંત્ર ઘોડાઓને જોડતી વખતે ઉચ્ચારવો. અને ‘આશુઃ શિશાનઃ…’ આ સૂત્ર કાર્યપ્રવર્તન, એટલે આરંભક્ષણમાં જપવા યોગ્ય છે.

Verse 70

धर्मविवर्धनमिति ज मन्त्रश् च हि रथ ह्य् एतच्छराणामिति क , छ ,च विष्णोः क्रमेति मन्त्रश् च रथारोहणिकः परः आजङ्घेतीति चाश्वानां ताडनीयमुदाहृतं

‘ધર્મવિવર્ધન’—આ જ-મંત્ર છે. ‘આ રથ આ બાણોથી યુક્ત છે’—આ ક-, છ- અને ચ-મંત્ર છે. ‘વિષ્ણોઃ ક્રમે’—રથ પર આરોહણ માટે શ્રેષ્ઠ મંત્ર. ‘આજઙ્ઘેતિ’ અશ્વોને તાડન/પ્રેરણા આપી દોડાવવાનો ઉદ્ઘોષ કહેવાયો છે.

Verse 71

याः सेना अभित्वरीति परसैन्यमुखे जपेत् दुन्दुभ्य इति चाप्येतद्दुन्दुभीताड्नं भवेत्

શત્રુસેનાના અગ્રમુખ સામે રહી ‘યાઃ સેના અભિત્વરીતિ’ મંત્ર જપવો. તેમજ ‘દુન્દુભ્ય’ પણ જપવાથી આ યુદ્ધ-નગારું તાડવાની વિધિ બને છે.

Verse 72

एतैः पूर्वहुतैर् मन्त्रैः कृत्वैवं विजयी भवेत् यमेन दत्तमित्यस्य कोटिहोमाद्विचक्षणः

આ પૂર્વે આહુતિ અપાયેલા મંત્રોથી આ રીતે આચરણ કરવાથી સાધક વિજયી બને છે. ‘યમેન દત્તમ્’થી શરૂ થતા મંત્રનો એક કોટિ હોમ કરવાથી વિવેકી પુરુષ પણ જય પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 73

रथमुत्पादयेच्छीघ्रं संग्रामे विजयप्रदम् आ कृष्णेति तथैतस्य कर्मव्याहृतिवद्भवेत्

યુદ્ધમાં વિજય આપનાર રથને ઝડપથી તૈયાર/પ્રગટ કરવો. આ કર્મ માટે ‘આ કૃષ્ણ’ એવો ઉચ્ચાર કરવો; તે કર્મ સાથે જોડાતી વ્યાહૃતિ સમાન બને છે.

Verse 74

शिवसंकल्पजापेन समाधिं मनसो लभेत् पञ्चनद्यः पञ्चलक्षं हुत्वा लक्ष्मीमवाप्नुयात्

શિવ-સંકલ્પના જપથી મનની સમાધિ પ્રાપ્ત થાય છે. અને ‘પંચનદ્યઃ’ વિધિમાં પાંચ લાખ આહુતિ આપવાથી લક્ષ્મી (સમૃદ્ધિ) પ્રાપ્ત થાય છે.

Verse 75

यदा बधून्दक्षायणां मन्त्रेणानेन मन्त्रितम् सहस्रकृत्वः कनकं धारयेद्रिपुवारणं

જ્યારે દક્ષાયણી વંશની વધૂ આ મંત્રથી એક હજાર વાર સુવર્ણને અભિમંત્રિત કરે છે, ત્યારે તે સુવર્ણ ધારણ કરવાથી શત્રુઓનું નિવારણ થાય છે.

Verse 76

इमं जीवेभ्य द्रति च शिलां लोष्ट्रञ्चतुर्दिशं क्षिपेद्गृहे तदा तस्य न स्याच्चौरभयं निशि

'ઇમં જીવેભ્યઃ' મંત્રથી પથ્થર અને માટીના ઢેફાં ઘરની ચારે દિશામાં ફેંકવાથી રાત્રે ચોરનો ભય રહેતો નથી.

Verse 77

परिमेगामनेनेति वशीकरणमुत्तमं हन्तुमभ्यागतस्तत्र वशीभवति मानवः

'પરિમેગામનેન' મંત્રથી ઉત્તમ વશીકરણ થાય છે; મારવા આવેલો માણસ પણ વશ થઈ જાય છે.

Verse 78

भक्ष्यताम्वूलपुष्पाद्यं मन्त्रितन्तु प्रयच्छति यस्य धर्मज्ञ वशगः सोम्य शीघ्रं भविष्यति

હે ધર્મજ્ઞ! અભિમંત્રિત ભોજન, પાન, પુષ્પ વગેરે જેને આપવામાં આવે છે, તે વ્યક્તિ શીઘ્ર વશ થઈ જાય છે.

Verse 79

शन्नो मित्र इतीत्येतत् सदा सर्वत्र शान्तिदं गणानां त्वा गणपतिं कृत्वा होमञ्चतुष्पथे

'શન્નો મિત્રઃ' મંત્ર સદાય શાંતિ આપનારો છે. 'ગણાનાં ત્વા' મંત્રથી ચાર રસ્તા પર ગણપતિ હોમ કરવો જોઈએ.

Verse 80

वशीकुर्याज्जगत्सर्वम् सर्वधान्यैर् असंशयम् शिवसंकल्प इत्य् एतदिति घ , ज च पराङ्ने गायनेनेतीति क हिरण्यवर्णाः शुचयो मन्त्रोयमभिषेचने

સર્વ પ્રકારના ધાન્યોથી નિઃસંદેહ સમગ્ર જગતને વશ કરી શકાય છે. અહીં ‘શિવસંકલ્પ’થી આરંભ થતો મંત્ર (પાઠભેદ મુજબ) પ્રયોગ્ય છે; અન્ય પાઠમાં ‘પરાઙ્ને ગાયનેને’થી આરંભ થતો મંત્ર પણ વિહિત છે. ‘હિરણ્યવર્ણાઃ શુચયઃ’ મંત્ર અભિષેકકર્મ માટે કહેવાયો છે.

Verse 81

शन्नो देवीरभिष्टये तथा शान्तिकरः परः एकचक्रेति मन्त्रेण हुतेनाज्येन भागशः

‘શન્નો દેવીરભિષ્ટયે’ મંત્રથી ઇષ્ટસિદ્ધિ માટે દેવીઓ પાસે મંગળની પ્રાર્થના થાય છે અને પરમ શાંતિકરનું આવાહન થાય છે. ‘એકચક્ર’ મંત્રથી ભાગે ભાગે ઘી અગ્નિમાં આહુતિરૂપે અર્પણ કરવું જોઈએ.

Verse 82

ग्रहेभ्यः शान्तिमाप्नोति प्रसादं न च संशयः गावो भग इति द्वाभ्यां हुत्वाज्यङ्गा अवाप्नुयात्

ગ્રહોથી શાંતિ અને પ્રસાદ નિઃસંદેહ પ્રાપ્ત થાય છે. ‘ગાવો’ અને ‘ભગ’થી આરંભ થતા બે મંત્રોથી ઘીની આહુતિ આપી ઇષ્ટ શુભફળ મેળવવું જોઈએ.

Verse 83

प्रवादांशः सोपदिति गृहयज्ञे विधीयते देवेभ्यो वनस्पत इति द्रुमयज्ञे विधीयते

‘પ્રવાદાંશઃ સોપદ્’ નામનું વાક્ય ગૃહ્યયજ્ઞમાં વિહિત છે. ‘દેવેભ્યો વનસ્પતે’ નામનું વાક્ય દ્રુમયજ્ઞ (વૃક્ષ-યાગ)માં વિહિત છે.

Verse 84

गायत्री वैष्णवी ज्ञेया तद्विष्णोः परमम्पदं सर्वपापप्रशमनं सर्वकामकरन्तथा

ગાયત્રીને વૈષ્ણવી તરીકે જાણવી જોઈએ; તે જ વિષ્ણુનું પરમ પદ છે. તે સર્વ પાપોનું પ્રશમન કરે છે અને સર્વ કામનાઓ પૂર્ણ કરે છે.