Purvabhaga
मङ्गलाचरणम्, तीर्थ-परिसरः, सूतागमनम् — Invocation, Sacred Setting, and the Arrival of Sūta
Chương 1 mở đầu bằng lời maṅgala và stuti của Vyāsa dâng lên Śiva, tôn xưng Ngài là Soma, thủ lĩnh các gaṇa, người Cha có con, và là Chúa tể của pradhāna và puruṣa—nền nhân duyên của tạo hóa, duy trì và hủy diệt. Tiếp đó, chương nêu các đặc tính then chốt của Śiva: śakti vô song, aiśvarya thấm khắp, quyền chủ tể (svāmitva) và sự bao trùm vũ trụ (vibhutva), rồi kết bằng lời quy y (śaraṇāgati) nơi Mahādeva vô sinh, thường hằng, bất hoại. Bối cảnh chuyển sang không gian Purāṇa quen thuộc: các dharma-kṣetra và tīrtha lớn, gồm nơi hợp lưu Gaṅgā–Kālindī và Prayāga, nơi các hiền thánh trì giới đang cử hành đại satra. Nghe tin hội chúng ấy, vị truyền thừa danh tiếng thuộc dòng Vyāsa được nhắc đến, và Sūta lừng danh—tinh thông tự sự, thời luận, chính trị và thi ngôn—đến nơi. Các hiền thánh tiếp đón cung kính, đãi khách và tôn vinh theo nghi thức, mở đầu khung đối thoại cho toàn bộ phần thuyết giảng về sau.
परस्य दुर्निर्णयः—षट्कुलीयमुनिविवादः तथा ब्रह्मदर्शनार्थं मेरुप्रयाणम् | The Dispute of the Six-Lineage Sages on the Supreme and Their Journey to Brahmā at Meru
Chương 2 mở đầu khi Sūta đặt câu chuyện trong chu kỳ kalpa lặp lại, lúc công cuộc sáng tạo bắt đầu vận hành. Trong bối cảnh ấy, các hiền triết “ṣaṭkulīya” (thuộc sáu dòng truyền thừa) tranh luận dai dẳng về “param” (tối thượng): mỗi vị nêu một đối tượng khác nhau, nhưng không thể kết luận vì thực tại tối hậu được nói là durnirūpya, khó định nghĩa và khó nắm bắt. Để tháo gỡ bế tắc, các hiền triết lên đường đến Brahmā, đấng tạo hóa, bậc thiết lập pháp lệnh bất hoại, đang ngự giữa lời tán dương của chư thiên và các loài đối nghịch. Chương tiếp đó dựng nên bức tranh vũ trụ học rực rỡ về đỉnh Meru cát tường, nơi có devas, dānavas, siddhas, cāraṇas, yakṣas và gandharvas, được trang sức bằng châu báu, rừng cây, hang động và thác nước. Trong cảnh giới ấy hiện ra “Brahmavana”, khu rừng rộng lớn với kích thước được đo định, hồ nước tinh khiết thơm ngát, cây cối nở hoa, và một đại thành rực sáng với thành lũy kiên cố. Sự miêu tả này như ngưỡng cửa trước khi có lời giải giáo lý, nhấn mạnh rằng câu hỏi về tối thượng cần đến gần thẩm quyền vũ trụ trong không gian linh thiêng.
सर्वेश्वर-परमकारण-निरूपणम् / The Supreme Lord as the Uncaused Cause
Adhyāya 3 là phần thuyết giảng thần học do Phạm Thiên (Brahmā) nói, nêu rõ tính tối thượng của Śiva/Rudra qua chuỗi lập luận về nhân–quả và sự hiện hữu khắp mọi nơi. Mở đầu bằng lối phủ định: thực tại của Đấng Chúa Tể vượt ngoài lời nói và tâm trí; ai chứng biết niềm an lạc ấy thì không còn sợ hãi. Kế đó xác nhận chỉ một Đấng duy nhất cai quản mọi thế giới qua các jīva, và từ Ngài phát khởi sự hiển lộ đầu tiên của vũ trụ cùng các thần (Brahmā, Viṣṇu, Rudra, Indra), các đại và các căn. Điểm then chốt: Đấng nâng đỡ và an bài mọi nguyên nhân, là “nguyên nhân tối thượng” được hành giả quán niệm, nhưng tự thân Ngài chưa từng do bất cứ điều gì sinh ra. Śiva được xưng là Sarveśvara, đầy đủ mọi quyền năng, là đối tượng thiền quán của người cầu giải thoát; tuy an trụ giữa hư không (ākāśa) mà vẫn trùm khắp toàn thể. Phạm Thiên thừa nhận chức vị Prajāpati của mình có được nhờ ân điển và lời chỉ dạy của Śiva, qua đó khẳng định trật tự thần linh. Chương còn nhấn mạnh nghịch lý “một trong nhiều”: một giữa muôn, động giữa tĩnh, một hạt giống hóa thành đa dạng; Rudra được tuyên xưng là “một, không có thứ hai”. Sau cùng, Śiva được mô tả luôn ngự trong tim mọi loài, vô hình đối với kẻ khác, nhưng hằng nâng đỡ và giám sát vũ trụ mọi thời.
सत्रप्रवृत्तिः — वायोः आगमनं च (Commencement of the Satra and the Arrival of Vāyu)
Chương 4 mở đầu khi Sūta thuật lại nhóm hiền thánh lỗi lạc đang thờ phụng Mahādeva và khởi sự một satra (đại tế kéo dài). Nghi lễ được ca ngợi kỳ diệu, ví như xung lực sáng tạo nguyên sơ của các đấng tạo hóa. Khi satra kết thúc với dakṣiṇā dồi dào, Vāyu đến theo mệnh lệnh của Pitāmaha (Brahmā). Vāyu được trình bày theo giáo lý: tác nhân thần linh thấy biết trực tiếp, cai quản bằng mệnh lệnh, gắn với các Marut; Ngài thúc đẩy các chi thể nhờ prāṇa và những chức năng liên hệ, duy trì chúng sinh hữu thân. Các câu đầu còn phác họa Vāyu qua các năng lực (aṇimā v.v.), vai trò nâng đỡ vũ trụ và ngôn ngữ tattva vi tế (âm thanh và xúc chạm; ākāśa-yoni; liên hệ với tejas). Thấy Vāyu vào āśrama, các hiền thánh nhớ lời Brahmā, hoan hỷ, đứng dậy, đảnh lễ và sửa soạn chỗ ngồi tôn kính, mở đầu cho phần giáo huấn và minh giải thần học tiếp theo.
पशुपाशपतिज्ञान-प्राप्तिः (Acquisition of Paśupati–Pāśa Knowledge)
Tại Naimiṣāraṇya, Sūta trình bày lời thỉnh vấn trang trọng của các hiền triết với Vāyu: vì sao ngài đạt được tri kiến có thể tiếp cận Īśvara và tâm hướng Śaiva phát sinh thế nào. Vāyu đáp, đặt giáo huấn vào chu kỳ vũ trụ Śvetalohita kalpa: Brahmā khát vọng sáng tạo nên tu khổ hạnh (tapas) mãnh liệt. Maheśvara, Đấng Cha Tối Thượng, hoan hỷ hiện thân trong dáng thiếu niên thần thánh (kaumāra), gắn với danh xưng “Śveta”, ban cho Brahmā trực kiến (darśana) cùng tri thức tối thượng và thần chú Gāyatrī. Nhờ ân huệ ấy, Brahmā đủ năng lực tạo lập các loài hữu tình và vô tình. Vāyu kể thêm: điều Brahmā nghe như “amṛta” từ Parameśvara, Vāyu đã nhận từ miệng Brahmā nhờ chính tapas của mình. Các hiền triết hỏi bản chất của tri thức cát tường mà nếu nắm giữ kiên cố sẽ đưa đến thành tựu tối thượng; Vāyu xác nhận đó là Paśupāśapati-jñāna và dạy người cầu chân phúc phải giữ sự chuyên nhất bất động (parā niṣṭhā).
पशु-पाश-पतिविचारः / Inquiry into Paśu, Pāśa, and Pati
Chương 6 trình bày dưới dạng vấn–đáp: các hiền triết thỉnh Vāyu làm rõ bản thể của paśu (chúng sinh bị trói buộc, kẻ kinh nghiệm) và pāśa (nguyên lý trói buộc), đồng thời chỉ ra pati—Đấng Chủ Tể siêu việt của cả hai. Vāyu khẳng định sự sáng tạo phải có một nguyên nhân hữu thức, trí tuệ (buddhimat-kāraṇa); các nguyên lý vô tri (acetanam) như pradhāna, nguyên tử hay phạm trù vật chất khác không thể tự giải thích vũ trụ có trật tự. Về tác nghiệp, paśu tuy có vẻ hành động nhưng năng lực hành động chỉ là thứ cấp, vận hành dưới sự thúc đẩy (preraṇā) của Thượng Chủ, như người mù chuyển động mà thiếu nhận thức đúng. Kết luận cứu cánh được nêu rõ: có một cảnh giới/pada tối thượng vượt ngoài kinh nghiệm đối với paśu, pāśa và pati; tri kiến chân lý (tattvavidyā/brahmavidyā) đưa đến yonimukti—giải thoát khỏi tái sinh. Thực tại cũng được đặt trong bộ ba: bhoktā (người thọ hưởng), bhogya (đối tượng được thọ hưởng) và prerayitā (Đấng thúc đẩy); vượt ngoài sự phân biệt tam thể này, người cầu giải thoát không còn điều gì cao hơn cần biết.
कालतत्त्वनिर्णयः / Doctrine of Kāla (Time) and Its Subordination to Śiva
Các hiền triết hỏi về Kāla (Thời gian) như điều kiện phổ quát của sinh khởi và hoại diệt, thấy vũ trụ xoay vòng theo chu kỳ sáng tạo và thu nhiếp như bánh xe. Họ nhận xét rằng ngay cả Brahmā, Viṣṇu (Hari), Rudra cùng chư thiên và a-tu-la cũng không thể vượt qua niyati—mệnh lệnh cố định do Thời gian thiết lập—vốn phân chia hữu tình thành quá khứ, hiện tại, tương lai và khiến mọi loài già đi. Họ hỏi Kāla thần thánh ấy là ai, thuộc quyền lực của ai, và có ai không bị chi phối bởi Kāla chăng. Vāyu đáp: Kāla là nguyên lý có thể đo lường bằng các đơn vị như nimeṣa, kāṣṭhā; đó là kālātman và cũng là tejas tối thượng của Māheśvara—một sức mạnh điều ngự không thể cưỡng (niyogarūpa) cai quản toàn thể vũ trụ động và tĩnh. Giải thoát được mô tả như một phần/luồng phát xuất liên hệ với đại kālātman, vận hành như sắt bị lửa thúc đẩy. Kết luận then chốt: vũ trụ ở dưới Thời gian, nhưng Thời gian không ở dưới vũ trụ; Thời gian ở dưới Śiva, chứ Śiva không ở dưới Thời gian. Tejas śārva bất khả chiến bại của Śiva được an lập trong Kāla, khiến ranh giới (maryādā) của Thời gian trở nên nghiêm mật và khó vượt qua.
कालमान-निर्णयः (Determination of the Measures of Time)
Chương 8 là cuộc đối thoại mang tính śāstra về kāla-māna (đo lường thời gian). Các ṛṣi hỏi tiêu chuẩn nào dùng để tính tuổi thọ và thời gian dưới dạng con số (saṃkhyā-rūpa kāla), và giới hạn cao nhất của thời gian có thể đo là bao nhiêu. Vāyu đáp bằng cách định nghĩa đơn vị nhỏ nhất nimeṣa qua cái chớp mắt, rồi lập thang đo tăng dần: nimeṣa→kāṣṭhā→kalā→muhūrta→ahorātra (ngày-đêm). Tiếp đó, chương liên hệ tháng với mùa và nửa năm (ayana), xác định năm của loài người (mānuṣa-abda) và phân biệt với cách tính của chư thiên và tổ tiên. Điểm then chốt giáo lý là ‘ngày-đêm của chư thiên’: dakṣiṇāyana là đêm, còn uttarāyaṇa/udagayana là ngày. Dựa trên chuẩn thần linh ấy, văn bản nêu nền tảng tính yuga, khẳng định ở Bhārata-varṣa có bốn yuga, đặt niên đại vũ trụ vào một hệ đo lường chính xác và trang nghiêm.
शक्त्यादिसृष्टिनिरूपणम् / The Account of Creation Beginning with Śakti
Chương 9 mở đầu khi các hiền triết hỏi: Đấng Parameśvara tạo dựng và thu nhiếp toàn vũ trụ như một līlā tối thượng theo mệnh lệnh (ājñā) ra sao, và nguyên lý đầu tiên là gì—từ đó muôn loài lan tỏa và vào đó lại tan nhập. Vāyu đáp bằng một vũ trụ luận theo tầng bậc: Śakti là sự hiển lộ đầu tiên, vượt trên cấp śāntyatīta; từ Śiva được trang nghiêm bởi Śakti phát sinh māyā, rồi đến avyakta (vô hiển). Chương nêu năm “pada” (bậc) —śāntyatīta, śānti, vidyā, pratiṣṭhā, nivṛtti—như sơ đồ ngắn gọn của sự phát xuất (sṛṣṭi) dưới động lực của Īśvara. Sự tiêu dung (saṃhṛti) diễn ra theo thứ tự đảo ngược so với phát xuất. Vũ trụ được thấm nhuần bởi năm kalā, còn avyakta chỉ là nền nhân quả khi được Ngã (Self/Ātman) “cư ngụ và kích hoạt”. Phần sau mang tính biện luận: avyakta hay ātman nếu hiểu trừu tượng đều không phải tác nhân tạo ra mahat và các sai biệt tiếp theo; prakṛti vô tri, puruṣa trong ngữ cảnh này không phải kẻ biết, nên các nhân tố trơ như pradhāna, nguyên tử… không thể sinh ra thế giới có trật tự nếu thiếu một nguyên nhân hữu trí. Vì vậy chương khẳng định Śiva là tác nhân ý thức tất yếu đứng sau công cuộc tạo hóa.
त्रिमूर्तिसाम्यं तथा महेश्वरस्य परमार्थकारणत्वम् | Equality of the Trimūrti and Maheśvara as the Supreme Cause
Chương này do Vāyu thuyết giảng, trình bày mô thức vũ trụ luận và thần học theo truyền thống Śaiva. Từ trạng thái vô hiển (avyakta), theo mệnh lệnh của Chúa Tể, các biến thể kế tiếp như buddhi phát sinh; từ những chuyển hóa ấy, Rudra, Viṣṇu và Pitāmaha (Brahmā) xuất hiện như các vị quản trị nhân quả. Kinh văn tán dương quyền năng bao trùm—thấm khắp thế gian, năng lực không bị ngăn ngại, trí tuệ vô song và các siddhi—rồi xác quyết Maheśvara là nguyên nhân tối thượng, chủ tể vận hành trong ba hành vi: sáng tạo, duy trì và tiêu dung. Ở một chu kỳ khác, Ngài phân định chức năng cai quản: sarga (tạo tác), rakṣā (hộ trì) và laya (thu nhiếp), đồng thời khẳng định ba vị phát sinh lẫn nhau, nâng đỡ nhau và tăng trưởng nhờ sự tương ưng. Chương này bác bỏ quan điểm tôn phái đặt cao thấp: tán thán một vị trong bối cảnh nào cũng không làm giảm chủ quyền của các vị còn lại. Lại cảnh báo kẻ phỉ báng các thần linh ấy sẽ trở thành loài ác/điềm dữ. Sau cùng, Maheśvara được mô tả vượt ngoài ba guṇa, hiển lộ bốn phương diện (caturvyūha), là nền tảng của mọi chỗ nương tựa, là tác giả vũ trụ trong cuộc chơi thiêng (līlā), an trụ như tự ngã nội tại của prakṛti, puruṣa và cả Tam Thần (Trimūrti).
मन्वन्तर-कल्प-प्रश्नोत्तरम् / Discourse on Manvantaras, Kalpas, and Re-creation
Chương 11 mở đầu khi các bậc hiền triết thỉnh cầu một trình bày có hệ thống về mọi manvantara và các loại kalpa, đặc biệt hỏi về sự “tạo hóa bên trong” (āntara-sarga) và “tái tạo” (pratisarga). Thần Vāyu đáp, đặt vấn đề trong thước đo thời gian vũ trụ: parārdha được nhắc như một đơn vị lớn trong thọ mạng của Phạm Thiên (Brahmā), và sự tái tạo xảy ra vào cuối chu kỳ tương ứng. Ngài nói mỗi ngày của Brahmā có mười bốn phân kỳ lớn, ứng với các vòng vận hành của các Manu. Tuy vậy, Vāyu cảnh tỉnh rằng kalpa và manvantara vốn vô thủy vô chung, không thể biết trọn, nên không thể liệt kê hết bằng lời; dẫu có nói hết, lợi ích thực tiễn cho người nghe cũng hữu hạn. Vì thế, Ngài chọn phương pháp thiết thực: chỉ mô tả kalpa đang hiện hành, trình bày tóm lược các cuộc tạo hóa và tái tạo. Kalpa hiện tại được xác định là Varāha Kalpa, trong đó có mười bốn Manu; thứ tự được lược thuật thành bảy vị bắt đầu từ Svāyambhuva và bảy vị bắt đầu từ Sāvarṇika, với Vaivasvata là Manu thứ bảy đang cai quản hiện nay. Chương này gợi ra nhận định chung rằng mô thức tạo thành và tan hoại lặp lại tương tự qua các manvantara, rồi chuyển sang hình ảnh sự chấm dứt của kalpa trước và sự khởi đầu chu kỳ mới dưới sức mạnh của thời gian và gió, mở đường cho phần thuật vũ trụ chi tiết ở các đoạn sau.
सर्गविभागवर्णनम् (Classification of Creation: the Nine Sargas and the Streams of Beings)
Chương 12 do Vāyu thuật lại, trình bày hệ phân loại kỹ thuật về sự hiển lộ vũ trụ (sarga). Mở đầu là ý định sáng tạo của Phạm Thiên (Brahmā) và sự phát sinh mê vọng do tamas theo từng bậc (tamo-moha, mahā-moha, tāmisra, andha), được đồng nhất với năm dạng vô minh (avidyā). Tiếp đó, chương mô tả các tầng và “dòng” sinh loại (srotas): trước hết là mūkhya/sthāvara—cõi bất động, hình thành bị ngăn ngại; rồi tiryaksrotas—loài thú, có ánh sáng nội tâm nhưng bị che phủ bên ngoài và dễ lầm lạc; ūrdhvasrotas—chư thiên, sáng tỏ, hoan hỷ, sattva trội; và arvāksrotas—loài người, có khả năng tu tập (sādhaka) nhưng bị ràng buộc mạnh bởi khổ (duḥkha). Chương còn kể loại sáng tạo do ân nhiếp (anugraha) gồm bốn dạng (viparyaya, śakti, tuṣṭi, siddhi), và kết lại bằng con số chuẩn chín loại sáng tạo: ba prākṛta (mahat; tanmātra/bhūta; vaikārika/aindriyaka) và năm vaikṛta bắt đầu từ mūkhya/sthāvara, kết thúc bằng kaumāra là loại thứ chín. Tổng thể, đây là bản đồ vũ trụ theo mức độ ưu thế của guṇa và năng lực nhận thức–đạo đức.
रुद्रस्य परमात्मत्वे ब्रह्मपुत्रत्वादिसंशयप्रश्नः — Questions on Rudra’s Supremacy and His ‘Sonship’ to Brahmā
Chương 13 mở đầu khi các ṛṣi thừa nhận giáo huấn trước về sự sáng tạo phát xuất từ Bhava tối thượng (Śiva), rồi nêu một mối căng thẳng giáo lý. Rudra được tán dương bằng các danh xưng Virūpākṣa, Śūladhara, Nīlalohita, Kapardī như Đấng hủy diệt vũ trụ, đến cuối yuga có thể tiêu diệt cả Brahmā và Viṣṇu. Nhưng các hiền giả lại nghe rằng Brahmā, Viṣṇu và Rudra phát sinh lẫn nhau, biểu hiện từ aṅga của nhau, nên hỏi làm sao sự xuất hiện tương hỗ ấy có thể xảy ra, nhất là theo các mô thức guṇa–pradhāna. Vì vậy chương này đặt ra một pūrvapakṣa (lập luận sơ khởi): nếu Rudra là ādideva, purātana, là Chúa ban yoga-kṣema, thì vì sao lại nói Ngài đạt putratva (thân phận làm con) của Brahmā—Đấng có nguồn sinh bất hiển? Các ṛṣi cầu xin một lời giải thích tattva rõ ràng, phù hợp với chính lời dạy của Brahmā cho các muni, để làm sáng tỏ nhân quả siêu hình ẩn sau gia phả Purāṇa.
रुद्राविर्भावकारणम् — Causes and Pattern of Rudra’s Manifestation (Pratikalpa)
Vāyu giải thích nguyên nhân lặp lại (pratikalpa) của sự hiển lộ Rudra. Mỗi kiếp (kalpa), sau khi Phạm Thiên Brahmā tạo dựng muôn loài, Ngài buồn khổ khi chúng sinh không tăng trưởng (avṛddhi). Để an ủi Brahmā và làm cho hữu tình hưng thịnh, Rudra—được đồng nhất với Kālātmā và là thủ lĩnh các Rudra-gaṇa—liên tiếp thị hiện theo mệnh lệnh của Đấng Tối Thượng, xuất hiện như Maheśa Nīlalohita, như một ‘người con’ trợ giúp Brahmā mà vẫn an trụ trong bản tính thần linh. Chương này nêu rõ bản thể tối thượng của Rudra (khối quang minh, vô thủy vô chung, biến khắp) và sự tương ưng với quyền năng/Śakti tối thượng: mang dấu ấn uy quyền, nhận danh và tướng theo thánh chỉ, đủ năng lực thi hành công vụ thần thánh và thuận phục mệnh lệnh (ājñā). Lời giảng chuyển sang mô tả tướng trạng: rực sáng như ngàn mặt trời, trang sức yếu tố mặt trăng, đồ trang sức hình rắn, đai thiêng, biểu tượng sọ và kapāla, cùng mái tóc gắn với sông Gaṅgā—tạo nên hình tượng thần học–biểu tượng của Nīlalohita/Rudra để quán niệm và ghi nhớ truyền thống.
अर्धनारीश्वरप्रादुर्भावः (Manifestation of Ardhanārīśvara and the Impulse for Procreative Creation)
Chương 15 thuật lại khủng hoảng buổi đầu tạo hóa: tuy Phạm Thiên (Brahmā) đã sinh ra các loài, nhưng chúng không sinh sôi. Ngài định thiết lập maithunajā sṛṣṭi (sáng tạo bằng sinh sản tính dục) song không thể, vì nguyên lý nữ chưa hiển lộ từ Īśvara. Do đó, Phạm Thiên quyết cầu thỉnh Parameśvara, bởi không có ân sủng (prasāda) của Thần linh thì quần sinh không thể tăng trưởng. Ngài tu khổ hạnh (tapas) mãnh liệt, quán niệm Parā Śakti vi tế tối thượng—vô biên, thanh tịnh, vượt ngoài các guṇa và mọi phân biệt, luôn kề cận Īśvara. Hài lòng, Śiva hiện thân thành Ardhanārīśvara, hình tướng hợp nhất nam và nữ. Giáo nghĩa nhấn mạnh: sự sinh thành đa dạng chỉ phát khởi khi cực tính Śiva–Śakti được mặc khải trong nền tảng nhất thể bất nhị, và tapas đưa đến thần hiện (theophany) chứ không chỉ là cơ chế tạo tác.
Śiva’s Boon to Viśvakarman and the Manifestation of Devī (Bhavānī/Parāśakti)
Chương 16 thuật lại cuộc đối thoại trang nghiêm: Śiva (Mahādeva/Hara) ân cần xưng gọi Viśvakarman, thừa nhận sự nghiêm trọng của lời thỉnh cầu và công phu khổ hạnh (tapas) vì sự tăng trưởng, an lạc của muôn loài (prajā-vṛddhi). Ngài hoan hỷ và ban ân phúc như ý. Từ hành vi ban phúc, câu chuyện chuyển sang sự kiện bản thể: từ một phần thân mình, Śiva phát xuất/hiển sinh Devī—được bậc hiền trí tôn xưng là Śakti tối thượng của Đấng Tối Thượng (Bhava/Paramātman). Devī vượt ngoài sinh, tử, hoại; là nơi lời nói, tâm ý và các căn quay về bất lực, nhưng vẫn kỳ diệu hiện hình, uy lực trùm khắp vũ trụ, khiến sự hiện diện vũ trụ trở nên khả nghiệm. Chương này hòa hợp thần thoại Purāṇa với minh triết Śākta–Śaiva.
मनु-शतरूपा-प्रसूतिः तथा दक्षकन्याविवाहाः (Manu–Śatarūpā, Prasūti, and the Marriages of Dakṣa’s Daughters)
Chương này tiếp tục mạch phả hệ của sự sáng tạo. Vāyu kể rằng Prajāpati nhận được “đại thần lực vĩnh cửu” (śāśvatī parā śakti) từ Īśvara và khởi ý tạo dựng thế giới theo hình thức đôi lứa (maithunaprabhavā sṛṣṭi). Sự hiển lộ phân đôi xảy ra: đấng sáng tạo trở thành hai nửa nam–nữ, trong đó nửa nữ hiện thành Śatarūpā. Brahmā sinh Virāj; nguyên lý nam được nhận là Svāyaṃbhuva Manu. Śatarūpā tu khổ hạnh (tapas) nghiêm mật và chấp nhận Manu làm phu quân. Từ Śatarūpā sinh hai con trai Priyavrata và Uttānapāda, cùng hai con gái Ākūti và Prasūti. Manu gả Prasūti cho Dakṣa và Ākūti cho Ruci; từ Ākūti sinh Yajña và Dakṣiṇā, nhờ đó trật tự thế gian được duy trì. Dakṣa sinh hai mươi bốn con gái, gồm Śraddhā, Lakṣmī, Dhṛti, Puṣṭi, Tuṣṭi, Medhā, Kriyā, Buddhi, Lajjā, Vapuḥ, Śānti, Siddhi, Kīrti… Dharma nhận các Dākṣāyaṇī làm vợ, và kinh còn liệt kê thêm các con gái như Khyāti, Smṛti, Prīti, Kṣamā, Anasūyā, Ūrjā, Svāhā, Svadhā. Các đại hiền triết và chức năng vũ trụ (Bhṛgu, Marīci, Aṅgiras, Pulaha, Kratu, Pulastya, Atri, Vasiṣṭha, Pāvaka, các Pitṛ) kết hôn với họ, sinh ra nhiều dòng dõi. Chương cũng đối chiếu hậu duệ thuận dharma đem lại an lạc với hậu duệ gắn adharma dẫn đến khổ đau và bạo hại, xem phả hệ như nhân quả đạo đức–vũ trụ.
दक्षस्य रुद्रनिन्दा-निमित्तकथनम् / The Cause of Dakṣa’s Censure of Rudra
Chương 18 mở đầu khi các ṛṣi hỏi về cơ chế của xung đột Dakṣa–Rudra: vì sao Satī, tuy sinh là con gái Dakṣa (Dākṣāyaṇī), về sau lại trở thành con gái của Himavat qua Menā; vì sao Dakṣa, bậc đại tâm, lại chê trách Rudra; và việc Dakṣa ra đời liên hệ thế nào với lời nguyền của Bhava trong thời Cākṣuṣa Manvantara. Vāyu đáp bằng cách kể sự suy giảm minh triết của Dakṣa (tâm trí nông cạn) và lỗi lầm đạo đức–nghi lễ khiến cộng đồng chư thiên bị “ô nhiễm”. Bối cảnh đặt trên đỉnh Himavān, nơi chư thiên, a-tu-la, các siddha và đại ṛṣi đến chiêm bái (darśana) Īśāna cùng Devī. Dakṣa cũng đến, định gặp con gái Satī và con rể Hara. Nút thắt then chốt là Dakṣa không nhận ra địa vị siêu việt của Devī vượt ngoài thân phận “con gái”; vô minh ấy kết tinh thành thù nghịch và, cùng với định luật/thiên mệnh (vidhi), khiến Dakṣa từ chối tôn kính Bhava ngay cả khi đang thọ dīkṣā và hành trì nghi lễ thánh. Chương này đặt nền nguyên nhân cho sự đổ vỡ tế lễ về sau: tính tối thượng của Śiva, hiểm họa của ngã mạn trong nghi lễ, và logic nghiệp báo nối sự xúc phạm với rối loạn vũ trụ.
दक्षस्य यज्ञप्रवृत्तिः तथा ईश्वरवर्जितदेवसमागमः (Dakṣa’s Sacrificial Undertaking and the Devas’ Assembly without Īśvara)
Chương 19 mở đầu khi các hiền triết hỏi vì sao Maheśvara lại tạo chướng ngại (vighna) cho Dakṣa—người khởi sự tế lễ nhân danh dharma và artha nhưng bị gọi là kẻ tâm ác (durātmā). Vāyu đáp, nêu rõ thời điểm và bối cảnh: sau cuộc hôn phối thiêng liêng và thời gian Thần cùng Nữ Thần vui ở trên Himavat, đến thời Vaivasvata Manvantara. Dakṣa Prācetasa tiến hành đại tế Aśvamedha, lập đàn tế trên lưng Himavat tại Gaṅgādvāra cát tường, nơi các ṛṣi và siddha thường lui tới. Chư thiên tụ hội dự lễ—Indra dẫn đầu—cùng các nhóm thần lớn như Āditya, Vasu, Rudra, Sādhya, Marut; các vị thọ nhận soma/ājya/dhūma; Aśvin, Pitṛ, các đại hiền, và cả Viṣṇu, đều là những người hưởng phần tế (yajña-bhāgin). Thấy toàn thể thiên chúng đến mà không có Īśvara, hiền giả Dadhīci bừng giận, nói với Dakṣa về nguyên tắc: thờ phụng sai đối tượng và không tôn kính bậc xứng đáng chân thật sẽ chuốc lấy tội lớn. Chương này vì thế đặt nền cho xung đột sắp tới: một tế lễ bề ngoài đầy đủ nhưng bên trong khiếm khuyết do loại trừ Śiva và đảo lộn trật tự tôn kính.
दक्षयज्ञदर्शनम् — The Vision of Dakṣa’s Great Sacrifice (and the Onset of Vīrabhadra’s Terror)
Chương 20 mở đầu với lời thuật của Vāyu về đại tế đàn (mahāsatra) của chư thiên do Viṣṇu dẫn đầu, được bày biện huy hoàng: nền đàn rải cỏ darbha, lửa tế bùng sáng, khí cụ vàng rực rỡ; các ṛṣi tinh thông thực hành nghi thức Veda theo đúng thứ tự. Không khí càng thêm linh thiêng nhờ thiên nữ, apsaras, tiếng nhạc veṇu/vīṇā và âm vang tụng đọc Veda. Bỗng Vīrabhadra xông vào, vừa thấy adhvara của Dakṣa liền gầm rống như sấm, như sư tử. Đoàn gaṇa khuếch đại tiếng động thành cơn náo loạn phủ kín trời, áp đảo hội chúng; chư thiên hoảng sợ bỏ chạy, y phục và trang sức rối loạn, ngỡ núi Meru gãy đổ hay đất trời nứt toác. Tiếng gầm được ví như sư tử làm voi khiếp đảm giữa rừng dày; có kẻ vì kinh hãi mà bỏ mạng. Rồi dấu hiệu bất ổn vũ trụ hiện ra: núi nứt, đất rung, gió xoáy, biển cuộn—báo trước sự sụp đổ của niềm tự mãn nghi lễ trước sức mạnh chỉnh hóa của Śiva và sự phá vỡ sắp đến của tế lễ Dakṣa.
भद्रस्य देवसंघेषु विक्रमः (Bhadra’s Onslaught among the Deva Hosts)
Chương 21 do Vāyu thuật lại một trận chiến, trong đó các chư thiên đứng đầu là Viṣṇu và Indra kinh hãi rồi tan tác. Thấy chư thiên bị khổ bởi chính uy lực/chi thể của mình (vốn trước đó không vấy nhiễm) và xét rằng kẻ đáng bị trừng phạt vẫn chưa bị trừng phạt, vị thủ lĩnh gaṇa là Bhadr(a) — sinh từ cơn thịnh nộ của Rudra — bừng bừng phẫn nộ. Ông nắm lấy cây triśūla được mô tả có thể chế ngự cả quyền năng của Śarva, ngẩng nhìn, miệng phun lửa, xông vào đội ngũ chư thiên như sư tử giữa bầy voi. Bước tiến của ông như voi điên; hành động bạo liệt được ví như khuấy một hồ lớn thành muôn sắc, biểu tượng cho hỗn loạn và kinh hoàng trong hàng ngũ thiên binh. Mặc da hổ, trang sức vàng rực như sao, ông lướt qua quân thiên như ngọn lửa rừng vừa dữ dội vừa “hữu ích”, khiến chư thiên nhìn một chiến sĩ mà tưởng như ngàn người. Bhadrakālī cũng được tả là nổi giận, say men cuồng nhiệt chiến trận. Với ngọn đinh ba phun lửa, Bhadr(a) đâm xuyên chư thiên trong giao chiến, rực sáng như sự bùng phát trực tiếp của cơn giận Rudra, nêu bật mô-típ thần học: các tùy tùng của Rudra hành động như sự nối dài của ý chí trừng phạt và chỉnh hóa của Ngài.
भद्रस्य दिव्यरथारोहणं शङ्खनादश्च — Bhadra’s Divine Chariot-Ascent and the Conch-Blast
Adhyāya 22 mô tả khoảnh khắc chiến trận mang tính hiển linh quyết định: một cỗ thiên xa (ratha) rực rỡ hiện giữa hư không, mang cờ hiệu bò (vṛṣa-dhvaja), trang bị vũ khí và bảo vật quý. Người đánh xe là Phạm Thiên (Brahmā), gợi lại vai trò của Ngài trong cuộc chiến Tripura, nối kết sự kiện hiện tại với tiền lệ thần thoại. Theo minh lệnh của Śiva, Brahmā đến gặp Hari (Viṣṇu) và truyền cho thủ lĩnh gaṇa là Bhadra lên xe. Tryambaka (Śiva) cùng Ambikā chứng kiến uy lực đáng sợ của Bhadra gần āśrama của Rebha, đặt sự kiện vũ trụ vào địa điểm linh thiêng cụ thể. Bhadra kính lễ Brahmā, bước lên thiên xa, phúc vận (lakṣmī) tăng trưởng, sánh với phúc vận của Rudra—kẻ phá thành (puradviṣ). Mở đầu chương kết lại bằng tiếng tù và (śaṅkha) chói sáng được thổi lên, âm vang làm chư thiên kinh hãi, bốc dậy “lửa trong bụng” (jaṭharānala), báo hiệu cuộc đối đầu dữ dội và sự điều động các lực lượng thần linh.
वीरभद्रक्रोधशमनं देवस्तुतिश्च (Pacification of Vīrabhadra and the Gods’ Hymn)
Chương 23 tiếp nối giai đoạn hậu xung đột của khủng hoảng tế lễ Dakṣa. Các chư thiên do Viṣṇu dẫn đầu bị thương tích và kinh hãi, còn các pramatha (gaṇa) của Vīrabhadra trói giữ kẻ bại trận bằng xiềng sắt. Đúng lúc then chốt ấy, Phạm Thiên (Brahmā) đến làm người hòa giải, thỉnh cầu Vīrabhadra (hoặc vị gaṇapati dưới quyền) dừng cơn thịnh nộ và ban sự tha thứ cho chư thiên cùng các loài liên hệ. Vì kính trọng địa vị và lời thỉnh của Brahmā, cơn giận của vị thống soái lắng xuống. Nắm lấy cơ hội, chư thiên chắp tay (añjali) đặt trên đầu, dâng bài tán tụng (stuti) xưng tụng Śiva: vừa là Đấng an tịnh (śānta), vừa là Đấng phá hủy tế lễ, Đấng cầm tam xoa (triśūla), và là Kālāgni-Rudra—thừa nhận phương diện uy nghiêm đáng sợ của Śiva như sự điều hành vũ trụ chính đáng. Chương này nêu bật sự chuyển hóa từ sợ hãi sang sùng kính, hiệu lực của sự can gián, và vai trò các thánh danh như bản đồ quyền năng (śakti) của Śiva trong cả trừng phạt lẫn phục hồi.
मन्दरगिरिवर्णनम् — Description of Mount Mandara as Śiva’s Residence (Tapas-abode)
Chương 24 mở đầu khi các ṛṣi hỏi Vāyu về Hara (Śiva), Đấng đã “ẩn mất” (antardhāna) cùng Devī và tùy tùng: các Ngài đi đâu, ngự ở đâu, và đã làm gì trước khi an nghỉ. Vāyu đáp rằng núi Mandara—ngọn núi huy hoàng với những hang động kỳ diệu—là nơi được Chúa tể chư thiên yêu mến và chọn làm chốn cư ngụ gắn với tapas (khổ hạnh, tu luyện). Từ đó, bản văn chuyển sang mô tả địa hình–thần học trang nghiêm: vẻ đẹp của núi không thể diễn tả dù có ngàn miệng hay trải qua thời gian vô tận; tuy vậy vẫn nêu được các dấu ấn như sự thịnh vượng phi thường (ṛddhi), sự xứng đáng làm nơi ở của Īśvara, và việc hóa thành “nội cung” (antaḥpurī) để làm đẹp lòng Devī. Nhờ Śiva–Śakti luôn kề cận, địa thế và thảm thực vật nơi đây vượt trội thế gian; còn dòng suối, thác nước ban công đức thanh tịnh qua việc tắm gội và uống. Mandara vì thế không chỉ là phong cảnh, mà là điểm linh thiêng nơi sức mạnh khổ hạnh, sự thân mật thần linh và điềm lành của thiên nhiên hội tụ, dạy cách đọc cảnh quan như thần học.
सत्याः पुनस्तपश्चर्या — Satī’s Return to Austerity (Tapas) and Fearless Liṅga-Worship
Chương 25 thuật lại việc Satī, sau khi đi nhiễu quanh phu quân Śiva và kìm nén nỗi đau ly biệt, trở lại nếp tu khổ hạnh nơi dãy Hi Mã Lạp Sơn. Nàng đến đúng chốn xưa từng hành tapas cùng các bạn đồng tu, rồi đến gặp song thân Himavat và Menā, bày tỏ chí nguyện, được cho phép và lại vào rừng ẩn tu. Satī từ bỏ trang sức, khoác y phục thanh tịnh của người tu, thực hành khổ hạnh nghiêm khắc, luôn giữ trong tâm đôi chân sen của Śiva. Nàng cụ thể hóa pháp tu bằng nghi lễ: quán niệm Śiva nơi một liṅga hiển hiện và cúng bái tri-sandhyā ba thời với hoa trái, vật phẩm rừng. Một thử thách hiểm nguy xảy đến: hổ dữ tiến lại gần nhưng bị làm cho bất động như tranh vẽ, còn Satī vẫn không dao động, nhờ định lực bẩm sinh và lòng sùng kính nhất tâm. Chương này đan xen đức hạnh người vợ trinh chính, sức mạnh của tapas, ý nghĩa thờ liṅga và quả ngọt tâm lý là sự vô úy từ quán niệm Śaiva chuyên nhất.
कौशिकी-गौरी तथा शार्दूलरूप-निशाचरस्य पूर्वकर्मवर्णनम् | Kauśikī-Gaurī and Brahmā’s account of the tiger-formed niśācara
Chương này tiếp tục khung đối thoại do Vāyu thuật lại, rồi chuyển sang cảnh Nữ Thần (Devī/Kauśikī-Gaurī) thưa với Phạm Thiên (Brahmā) về một con hổ (śārdūla) đang nương náu gần Ngài. Nàng ca ngợi lòng sùng kính nhất tâm của nó và tuyên bố việc che chở cho nó là điều nàng trân quý; nàng còn dự liệu rằng Śaṅkara sẽ ban cho nó địa vị gaṇeśvara và cho theo đoàn tùy tùng của nàng. Brahmā cười và khuyên răn, kể lại nghiệp xưa của kẻ ấy: tuy mang hình hổ nhưng vốn là một niśācara hung ác, kāmarūpin (kẻ biến hóa), từng hại bò và các bà-la-môn, nên tất phải chịu quả báo tội lỗi. Lời bàn nêu bật sự phân biệt trong lòng từ bi—không ban ân huệ bừa bãi cho kẻ tàn nhẫn—nhưng vẫn để ngỏ khả năng được nâng lên nhờ ý chí thần linh và sự chuyển hóa dưới quyền tối thượng của Śiva.
गौरीप्रवेशः—शिवसाक्षात्कारः (Gaurī’s Entry and the Vision of Śiva)
Chương 27 mở đầu khi các ṛṣi hỏi thần Vāyu về việc Devī, ái nữ của Himavat, hiện thân thành dáng vẻ trắng sáng rực rỡ (gauraṃ vapus) và bước vào nội điện trang hoàng để gặp phu quân. Họ cũng hỏi các gaṇa canh nơi cửa đã làm gì lúc nàng vào, và Śiva phản ứng ra sao khi thấy họ. Vāyu đặt bối cảnh như một “tối thượng rasa” khó diễn tả—tâm vị thẩm mỹ–sùng kính phát sinh từ tình yêu thân mật (praṇaya) khiến cả người có trái tim tinh tế cũng say đắm. Devī bước vào với niềm mong đợi xen chút e dè, và thấy Śiva đang nôn nao đợi nàng. Các gaṇa trong nội điện kính chào bằng lời ân cần; Devī đảnh lễ Tryambaka. Chưa kịp đứng dậy, Śiva vui mừng ôm lấy nàng, định đặt nàng ngồi trên đùi; nàng lại ngồi xuống trường kỷ, nhưng Śiva đùa yêu bế nàng lên đùi, mỉm cười ngắm gương mặt nàng. Rồi Ngài mở lời dịu dàng pha trêu ghẹo, nhắc lại trạng thái trước kia và bày tỏ rằng bản tính của nàng đã khiến tâm Ngài vướng bận—gợi các chủ đề về hình tướng, ý chí riêng và sự hòa giải trong tình thân mật thiêng liêng.
अग्नीषोमात्मकविश्ववर्णनम् / The Universe as Agni–Soma (Fire and Nectar)
Chương 28 mở đầu khi các ṛṣi hỏi lại giáo huấn trước: vì sao Thần tính (trong ngữ cảnh Devī/Śakti) được gọi là “mệnh lệnh” (ājñā), và vì sao vũ trụ được nói là mang bản tính agni–soma, đồng thời là “vāk–artha” (lời nói và ý nghĩa). Vāyu đáp rằng agni là phương diện raudrī—mãnh liệt, rực sáng (taijasī) của Śakti; còn soma là phương diện śākta—đầy amṛta, làm dịu và an hòa. Ngài liên hệ chúng với tejas (quang lực) và rasa/amṛta (tinh chất, cam lộ), như những thành phần vi tế thấm khắp mọi loài. Tejas vận hành như hoạt lực mặt trời/lửa; rasa vận hành như sự nuôi dưỡng ẩm nhuần của soma/nước; nhờ hai cách vận hành phân biệt ấy mà vũ trụ hữu động và vô động được duy trì. Bài giảng còn dùng nhân quả tế tự và sinh thái—cúng tế sinh mùa màng, mưa làm tăng trưởng—để khẳng định sự ổn định của thế gian tùy thuộc vào vòng tuần hoàn agni–soma. Cuối cùng, chương mô tả trục đối cực theo chiều dọc: lửa bốc lên, còn soma/amṛta chảy xuống, tạo nên mô hình vũ trụ nơi sự bốc cháy/thăng vọt và sự tràn đầy/nuôi dưỡng cùng tồn tại, tương ứng kālāgni ở dưới và Śakti ở trên như hai vận hành bổ sung cho nhau.
षडध्ववेदनम् (Ṣaḍadhva-vedanam) — The Sixfold Path: Sound, Meaning, and Tattva-Distribution
Adhyāya 29, do Vāyu trình bày, là một luận giải mang tính kỹ thuật về sự nhất thể nội tại giữa lời (śabda) và nghĩa (artha) trong siêu hình học Śaiva. Chương nói rằng không có nghĩa nếu không có lời, và lời rốt ráo cũng không vô nghĩa; trong cách dùng quy ước, lời là phương tiện phổ quát chuyên chở nghĩa. Cấu hình śabda–artha được xem như sự biến hiện của prakṛti, đồng thời là “prākṛtī mūrti” — thân tướng tự nhiên/nguyên sơ của Đấng Tối Thượng Śiva cùng với Śakti. Tiếp đó, śabda-vibhūti được phân thành ba bậc: sthūla (thô, âm thanh nghe được), sūkṣma (vi tế, thuộc ý niệm), và parā (siêu việt, vượt ngoài tư duy ngôn thuyết), quy hướng về parā-śakti đặt nền trên Śiva-tattva. Bài giảng còn liên hệ năng lực tri kiến và năng lực ý chí, gom toàn thể quyền năng vào śakti-tattva, và xác định ma trận nhân gốc là kuṇḍalinī-māyā gắn với śuddhādhvan. Từ nền tảng phân hóa ấy, ṣaḍadhvan triển khai thành ba “đạo lộ âm thanh” và ba “đạo lộ ý nghĩa”; khả năng tan nhập (laya) và thọ hưởng (bhoga) của chúng sinh tùy thuộc sự thanh tịnh và sự phân bố các tattva, được các kalā thấm nhuần, khởi từ năm dạng biến hóa của prakṛti.
शिवतत्त्वे परापरभावविचारः (Inquiry into Śiva’s Principle and the Parā–Aparā Paradox)
Chương 30 mở đầu khi các ṛṣi bày tỏ sự khó khăn trong nhận thức: những kỳ công của Śiva và Śivā sâu xa, khó nắm bắt, đến cả chư thiên cũng sinh hoang mang. Tiếp đó, bản văn khẳng định trật tự thần học: Brahmā và các vị cai quản vũ trụ tuy đảm nhiệm tạo hóa, duy trì và hủy diệt, nhưng chỉ hành động nhờ ân sủng và sự chế ngự của Śiva (anugraha/nigraha), nên vẫn ở dưới quyền Ngài. Trái lại, Śiva không là đối tượng của ân huệ hay trừng phạt từ bất cứ ai; chủ quyền của Ngài hoàn toàn tự tại, không lệ thuộc (anāyatta aiśvarya). Lập luận triết học tiếp nối: quyền tự tại ấy biểu lộ svātantrya vốn thành tựu từ bản tính (svabhāva-siddha); nhưng việc có hình tướng (mūrtimatva) dường như hàm ý nhân duyên và lệ thuộc, tạo nên căng thẳng. Từ đó nêu nghịch lý Parā–Aparā: kinh điển nói về phương diện tối thượng (parama) và không tối thượng (apara), làm sao hợp nhất trong một thực tại? Nếu bản tính tối thượng là vô tác/vô quả (niṣphala), vì sao và bằng cách nào cùng thực tại ấy lại hiển lộ viên mãn (sakala) mà không tự mâu thuẫn? Nếu Śiva có thể tùy ý đảo ngược bản tính, sao không đảo luôn phân biệt thường và vô thường—do đó sự hiển lộ phải phù hợp với svabhāva không mâu thuẫn. Kết đoạn nêu công thức giáo lý: có nguyên lý hiển lộ có hình (mūrtātmā/sakala) và Śiva vô hiển lộ, vô tác (niṣphala); phần hiển lộ được Śiva nâng đỡ và giám hộ.
अनुग्रह-स्वातन्त्र्य-प्रमाणविचारः | Inquiry into Pramāṇa, Divine Autonomy, and Grace
Chương 31 mở đầu khi Vāyu khẳng định nghi vấn của các hiền triết là jijñāsā (tầm cầu triết học) chứ không phải nāstikya (phủ nhận), rồi đưa ra sự minh giải dựa trên pramāṇa nhằm trừ mê lầm cho người có thiện tâm. Tiếp đó, chương triển khai lập luận: Śiva là paripūrṇa (viên mãn), nên xét nghiêm ngặt Ngài không có “bổn phận” phải làm; tuy vậy thế giới paśu–pāśa vẫn được gọi là anugrāhya (xứng đáng được ân sủng). Lời giải đặt trên svabhāva và svātantrya: ân điển của Śiva vận hành từ chính bản tính và tự tại của Ngài, không do lệ thuộc nơi người thọ nhận hay mệnh lệnh bên ngoài. Văn bản phân biệt (i) tính độc lập của Chúa Tể (anapekṣatva) với (ii) tình trạng lệ thuộc của kẻ cần ân sủng, vì không có anugraha thì bhukti và mukti đều không thể đạt. Chương cũng làm rõ rằng trong Śambhu không hề có vô minh; vô minh thuộc về lập trường của kẻ bị trói buộc, và ân sủng là sự trừ ajñāna nhờ jñāna/ādeśa của Śiva. Cuối cùng, chương gợi đến cặp niṣkala–sakala: tuy Śiva rốt ráo vô phần, Ngài vẫn được nhận biết qua “mūrti-ātman” (hiển lộ Śaiva) như phương tiện thực tiễn cho tri nhận và sùng kính của người mang thân.
शैवधर्मप्रशंसा तथा पञ्चविधसाधनविभागः / Praise of Śaiva Dharma and the Fivefold Classification of Practice
Chương 32 mở đầu khi các ṛṣi thỉnh hỏi Vāyu (Māruta) về anuṣṭhāna tối thượng giúp mokṣa được chứng ngộ trực tiếp (aparokṣa) và các phương tiện tu tập (sādhana). Vāyu đáp rằng Śaiva-dharma là dharma tối thượng, là pháp hành cao nhất, vì trong lĩnh vực ấy Śiva—được thấy/nhận biết trực tiếp—ban giải thoát. Ngài phân loại pháp hành theo năm bậc (pañcavidha) qua năm “parvan”: kriyā (nghi lễ/hành tác), tapas (khổ hạnh), japa (trì tụng chân ngôn), dhyāna (thiền định), và jñāna (tri kiến). Chương cũng phân biệt tri thức gián tiếp (parokṣa) và trực chứng (aparokṣa), liên hệ dharma tối thượng với tri kiến đưa đến mokṣa. Đồng thời nêu cặp đối lập parama và apara dharma, cả hai đều được śruti chuẩn nhận, và khẳng định śruti là pramāṇa quyết định ý nghĩa của “dharma”. Parama dharma lấy yoga làm cứu cánh, được gọi là “śruti-śirogata” (nương nơi đỉnh cao của śruti), còn apara dharma mang tính phổ quát, dễ tiếp cận. Tư cách hành trì được phân định: parama dharma dành cho người đủ năng lực (adhikāra), còn pháp kia là sādhāraṇa cho mọi người. Cuối cùng, Śaiva-dharma được nói là được triển khai và nâng đỡ bởi dharmaśāstra, itihāsa-purāṇa, và đầy đủ nhất bởi các Śaiva-āgama cùng các chi phần, nghi quỹ chi tiết, và khuôn khổ saṃskāra/adhikāra, thiết lập một hệ sinh thái kinh điển cho thực hành và thẩm quyền.
पाशुपतव्रतविधिः | The Procedure of the Supreme Pāśupata Vow
Chương 33 mở đầu khi các hiền giả thỉnh cầu chỉ dạy về “Pāśupata vrata tối thượng”, pháp tu mà ngay cả Phạm Thiên và chư thiên từng thực hành nên được gọi là “Pāśupata”. Vāyu đáp rằng đây là mật hạnh, diệt tội, có nền tảng Veda (liên hệ Atharvaśiras). Rồi chương trình bày trình tự nghi lễ: chọn thời điểm cát tường (đặc biệt ngày trăng tròn tháng Caitra), chọn nơi gắn với Śiva (thánh địa, vườn, rừng có tướng lành), tắm gội và hoàn tất các nghi thức hằng ngày. Hành giả xin phép ācārya, làm lễ thờ phụng đặc biệt, giữ dấu hiệu thanh tịnh: y phục trắng, dây yajñopavīta trắng, vòng hoa/đồ xức trắng. Ngồi trên chỗ ngồi bằng cỏ darbha, cầm darbha, hướng đông hoặc bắc, thực hành prāṇāyāma ba lần, quán tưởng Śiva và Devī, rồi phát nguyện (saṅkalpa) “con thọ trì giới nguyện này”, bước vào trạng thái như người đã thọ dīkṣā. Thời hạn giới nguyện có thể từ trọn đời đến 12 năm, giảm dần: nửa kỳ, 12 tháng, 1 tháng, 12 ngày, 6 ngày, thậm chí 1 ngày, biểu thị các mức thực hành. Cuối cùng tiến đến việc lập lửa tế (agnyādhāna) và homa tịnh hóa (virajā-homa) như sự khởi đầu vận hành của vrata, nối kết chí nguyện, thanh tịnh và tế tự để tiêu trừ tội lỗi và hòa hợp với Śiva.
शिशुकस्य शिवशास्त्रप्राप्तिः (Śiśuka’s Attainment of Śaiva Teaching and Grace)
Chương 34 mô tả cách cậu bé Śiśuka, con trai của hiền triết Vyāghrapāda, đạt được ân điển của Thần Shiva. Ban đầu tu hành để xin sữa, cậu được tiết lộ là một vị tiên nhân tái sinh. Shiva đã ban cho cậu biển sữa, sự trẻ trung vĩnh cửu và quyền lãnh đạo các Gaṇas, cùng với kiến thức Kaumāra và sức mạnh của Rudrāgni.
उपमन्युतपः-निवारणप्रसङ्गः / Śiva restrains Upamanyu’s tapas (Śiva disguised as Indra)
Chương 35 mở đầu khi chư thiên hoảng sợ trước một biến cố đang dâng lên, vội đến Vaikuṇṭha tâu bày với Hari (Viṣṇu). Sau khi suy xét, Viṣṇu nhanh chóng đến Mandara yết kiến Maheśvara và khẩn cầu: có một bé Bà-la-môn tên Upamanyu, vì cầu sữa mà tu khổ hạnh, sức tapas của cậu đang thiêu đốt muôn loài, cần phải ngăn lại. Maheśvara trấn an rằng Ngài sẽ chế ngự đứa trẻ và bảo Viṣṇu trở về bản cung, qua đó xác lập thẩm quyền của Śiva trong việc quản trị tapas và những hệ quả vũ trụ của nó. Rồi Śiva quyết đến khu rừng khổ hạnh của vị hiền giả, hóa thân thành Śakra (Indra). Ngài ngự trên voi trắng, có các thần và bán thần tùy tùng, với lọng và thị vệ theo uy nghi của Indra; vẻ huy hoàng được ví như vầng trăng tô điểm núi Mandara. Mạch chương nhấn mạnh sự can thiệp có kiểm soát của Thần linh: sự cải trang và tiến đến của Śiva mở đầu cho việc thử thách, giáo huấn và hướng sức khổ hạnh về lòng sùng kính và chân lý (tattva).