त्रिमूर्तिसाम्यं तथा महेश्वरस्य परमार्थकारणत्वम् | Equality of the Trimūrti and Maheśvara as the Supreme Cause

Verse 1

वायुरुवाच । पुरुषाधिष्ठितात्पूर्वमव्यक्तादीश्वराज्ञया । बुद्ध्यादयो विशेषांता विकाराश्चाभवन् क्रमात्

Vāyu nói: Theo mệnh lệnh của Đấng Tối Thượng, trước khi Puruṣa nhập vào để làm đấng chủ trì, từ Avyakta (Vô hiển) các yếu tố biến hiện đã sinh khởi theo thứ tự—khởi đầu là buddhi (trí tuệ) và tiếp nối cho đến các yếu tố thô đặc thù; vì thế các biến hóa lần lượt triển khai.

Verse 2

ततस्तेभ्यो विकारेभ्यो रुद्रो विष्णुः पितामहः । कारणत्वेन सर्वेषां त्रयो देवाः प्रजज्ञिरे

Rồi từ những biến hiện ấy, Rudra, Viṣṇu và Pitāmaha (Brahmā) hiển lộ. Là những nguyên lý nhân (kāraṇa) của mọi loài và mọi cõi, ba vị thần linh ấy đã được sinh khởi.

Verse 3

सर्वतो भुवनव्याप्तिशक्तिमव्याहतां क्वचित् । ज्ञानमप्रतिमं शश्वदैश्वर्यं चाणिमादिकम्

Ngài có năng lực vô ngại để thấm khắp mọi thế giới bốn phương; Ngài có trí tuệ vô song; và Ngài hằng giữ quyền uy thần thánh, cùng các thành tựu yoga bắt đầu từ aṇimā.

Verse 4

सृष्टिस्थितिलयाख्येषु कर्मसु त्रिषु हेतुताम् । प्रभुत्वेन सहैतेषां प्रसीदति महेश्वरः

Trong ba hành nghiệp gọi là sáng tạo, duy trì và tiêu hoại, Mahādeva trở thành nhân duyên nội tại; cùng với quyền uy tối thượng trên các năng lực ấy, Maheśvara từ bi chủ trì, ban trật tự và sự viên mãn cho tiến trình vũ trụ.

Verse 5

कल्पान्तरे पुनस्तेषामस्पर्धा बुद्धिमोहिनाम् । सर्गरक्षालयाचारं प्रत्येकं प्रददौ च सः

Rồi đến lúc kết thúc một kiếp, đối với những hữu tình tâm trí mê lầm và dễ sinh tranh chấp, Ngài lại phân định cho từng vị riêng phần chức phận thích hợp—sáng tạo, hộ trì, tiêu hoại cùng những khuôn phép hành trì—để trật tự vũ trụ được duy trì.

Verse 6

एते परस्परोत्पन्ना धारयन्ति परस्परम् । परस्परेण वर्धंते परस्परमनुव्रताः

Những điều ấy sinh khởi trong sự nương tựa lẫn nhau và nâng đỡ nhau. Nhờ nhau mà tăng trưởng, trung tín theo dòng vận hành của nhau—gắn bó trong mối tương liên.

Verse 7

क्वचिद्ब्रह्मा क्वचिद्विष्णुः क्वचिद्रुद्रः प्रशस्यते । नानेन तेषामाधिक्यमैश्वर्यं चातिरिच्यते

Ở một số nơi, Phạm Thiên được ca ngợi, ở một số nơi là Vi-nu, và ở một số nơi là Rudra. Tuy nhiên, qua điều này, không có sự ưu việt hay quyền năng tối cao nào thực sự được thiết lập cho bất kỳ ai trong số họ.

Verse 8

मूर्खा निंदंति तान्वाग्भिः संरंभाभिनिवेशिनः । यातुधाना भवंत्येव पिशाचाश्च न संशयः

Những kẻ ngu muội, bị thúc đẩy bởi cơn giận dữ và sự cố chấp, đã lăng mạ những người sùng đạo như vậy bằng những lời lẽ thô thiển; quả thực họ sẽ trở thành như yātudhānas và piśācas—không còn nghi ngờ gì nữa.

Verse 9

देवो गुणत्रयातीतश्चतुर्व्यूहो महेश्वरः । सकलस्सकलाधारशक्तेरुत्पत्तिकारणम्

Mahādeva, Đấng Tối cao, vượt lên trên ba guṇas. Với tư cách là Maheśvara, Ngài hiện thân trong bốn hóa thân thần thánh, nhưng vẫn là Đấng duy nhất trọn vẹn và hoàn hảo—nâng đỡ mọi nguyên lý biểu hiện và là chính nguyên nhân khiến Śakti nảy sinh và mở ra sự sáng tạo.

Verse 10

सोयमात्मा त्रयस्यास्य प्रकृतेः पुरुषस्य च । लीलाकृतजगत्सृष्टिरीश्वरत्वे व्यवस्थितः

Ngài—chính là Tự tính Tối cao này—được thiết lập như là Chúa tể (Īśvara) của bộ ba này, của Prakṛti và của cả Puruṣa nữa; và sự sáng tạo ra vũ trụ được Ngài mang lại như một trò chơi thần thánh (līlā).

Verse 11

यस्सर्वस्मात्परो नित्यो निष्कलः परमेश्वरः । स एव च तदाधारस्तदात्मा तदधिष्ठितः

Ngài là Đấng cao hơn tất cả, vĩnh cửu, không thể phân chia, và là Chúa tể Tối cao—chỉ mình Ngài cũng là chỗ dựa, là Tự tính của nó, và là nơi mà nó được thiết lập.

Verse 12

तस्मान्महेश्वरश्चैव प्रकृतिः पुरुषस्तथा । सदाशिवभवो विष्णुर्ब्रह्मा सर्वशिवात्मकम्

Vì thế, Maheśvara quả thật vừa là Prakṛti (mẫu thể nguyên sơ) vừa là Puruṣa (nguyên lý ý thức). Từ Sadāśiva phát sinh Viṣṇu và Brahmā; thật vậy, muôn loài đều mang tự tánh của Śiva.

Verse 13

प्रधानात्प्रथमं जज्ञे वृद्धिः ख्यातिर्मतिर्महान् । महत्तत्त्वस्य संक्षोभादहंकारस्त्रिधा ऽभवत्

Từ Pradhāna, trước hết sinh ra Đại Nguyên Lý (Mahat), cũng gọi là Vṛddhi, Khyāti và Mati. Do sự khuấy động của Mahat-tattva ấy, Ahaṃkāra (ngã chấp) phát sinh thành ba dạng.

Verse 14

अहंकारश्च भूतानि तन्मात्रानींद्रियाणि च । वैकारिकादहंकारात्सत्त्वोद्रिक्तात्तु सात्त्विकः

Từ Ahaṃkāra phát sinh các đại, các tanmātra (tinh chất vi tế) và các căn (giác quan). Và từ dạng vaikarika của ahaṃkāra—nơi sattva trội vượt—sinh ra cái gọi là nguyên lý sāttvika, tính sáng trong và điều hòa của hiển lộ.

Verse 15

वैकारिकः स सर्गस्तु युगपत्संप्रवर्तते । बुद्धीन्द्रियाणि पञ्चैव पञ्चकर्मेंद्रियाणि च

Từ nguyên lý sāttvika (vaikārika) ấy, tiến trình phát sinh khởi động đồng thời: năm căn tri (giác quan nhận biết) và năm căn hành (cơ quan hành động) cùng lúc hiện ra.

Verse 16

एकादशं मनस्तत्र स्वगुणेनोभयात्मकम् । तमोयुक्तादहंकाराद्भूततन्मात्रसंभवः

Tại đó, như nguyên lý thứ mười một, Tâm (manas) sinh khởi—tự tính vốn mang cả hai mặt: năng lực biết và năng lực hành. Từ ngã chấp (ahaṅkāra) kết hợp với tamas, các tinh chất vi tế (tanmātra) và các đại chủng (bhūta) liền hiển lộ.

Verse 17

भूतानामादिभूतत्वाद्भूतादिः कथ्यते तु सः । भूतादेश्शब्दमात्रं स्यात्तत्र चाकाशसंभवः

Vì là yếu tố nguyên sơ nhất trong mọi loài hữu tình, nên được gọi là “Bhūtādi” (cội nguồn của các đại). Danh xưng “Bhūtādi” kỳ thực chỉ là một tên gọi; và từ nguyên lý vi tế ấy phát sinh ākāśa (hư không/không gian).

Verse 18

आकाशात्स्पर्श उत्पन्नः स्पर्शाद्वायुसमुद्भवः । वायो रूपं ततस्तेजस्तेजसो रससंभवः

Từ ākāśa (hư không/không gian) phát sinh nguyên lý vi tế của xúc chạm (sparśa); từ xúc chạm sinh ra vāyu (gió/khí). Từ gió xuất hiện nguyên lý của sắc tướng (rūpa), rồi từ đó phát sinh tejas (hỏa). Từ hỏa lại sinh nguyên lý của vị (rasa).

Verse 19

रसादापस्समुत्पन्नास्तेभ्यो गन्धसमुद्भवः । गन्धाच्च पृथिवी जाता भूतेभ्योन्यच्चराचरम्

Từ vị (rasa) mà thủy đại (āpas) phát sinh; từ nước ấy, hương (gandha) hiện khởi. Từ hương mà địa đại (pṛthivī) được tạo thành; và từ các đại, mọi loài hữu tình và vô tình đều hiển lộ ra.

Verse 20

पुरुषाधिष्ठितत्वाच्च अव्यक्तानुग्रहेण च । महदादिविशेषान्ता ह्यण्डमुत्पादयन्ति ते

Vì được Puruṣa (Đấng Tối Thượng) chủ trì, và nhờ ân trợ lực của Avyakta (Vô Hiển), nên các nguyên lý ấy—từ Mahat cho đến các yếu tố sai biệt—đã sinh ra trứng vũ trụ (aṇḍa).

Verse 21

तत्र कार्यं च करणं संसिद्धं ब्रह्मणो यदा । तदंडे सुप्रवृद्धो ऽभूत्क्षेत्रज्ञो ब्रह्मसंज्ञितः

Khi, trong trật tự ấy, quả (thế giới sẽ hiển lộ) và các phương tiện (khí cụ tạo hóa) của Brahmā đã được thành tựu viên mãn, thì trong trứng vũ trụ ấy xuất hiện—đầy đủ và trưởng thành—Đấng “Tri Kẻ Đồng” (Kṣetrajña), được gọi bằng danh xưng “Brahmā.”

Verse 22

स वै शरीरी प्रथमः स वै पुरुष उच्यते । आदिकर्ता स भूतानां ब्रह्माग्रे समवर्तत

Ngài quả thật là Đấng mang thân đầu tiên; vì thế Ngài được gọi là Puruṣa. Ngài là Đấng tạo tác nguyên sơ của muôn loài, hiện hữu trước cả Brahmā và đứng nơi tiền tuyến của cuộc sáng tạo.

Verse 23

तस्येश्वरस्य प्रतिमा ज्ञानवैराग्यलक्षणा । धर्मैश्वर्यकरी बुद्धिर्ब्राह्मी यज्ञे ऽभिमानिनः

Biểu tượng hiển lộ (pratimā) của Đấng Chúa Tể ấy được nhận biết bởi chân tri và ly tham (vairāgya). Trí lực Brahmī—chủ trì nơi tế lễ (yajña)—ban cho dharma và aiśvarya, sự hưng thịnh thần linh.

Verse 24

अव्यक्ताज्जायते तस्य मनसा यद्यदीप्सितम् । वशी विकृत्वात्त्रैगुण्यात्सापेक्षत्वात्स्वभावतः

Từ Vô hiển (avyakta) phát sinh, đối với hữu thân ấy, mọi điều mà tâm mong cầu. Nhưng ngã cá biệt chẳng thật tự tại: tự tánh vốn biến dịch, do ba guṇa cấu thành và nương vào điều kiện, nên rốt cuộc bị chi phối.

Verse 25

त्रिधा विभज्य चात्मानं त्रैलोक्ये संप्रवर्तते । सृजते ग्रसते चैव वीक्षते च त्रिभिस्स्वयम्

Tự phân chia bản thể mình thành ba, Ngài vận hành khắp ba cõi; bằng ba quyền năng ấy, chính Ngài tạo tác, thu nhiếp (nuốt rút) và cũng giám sát, cai quản muôn loài.

Verse 26

चतुर्मुखस्तु ब्रह्मत्वे कालत्वे चांतकस्स्मृतः । सहस्रमूर्धा पुरुषस्तिस्रोवस्थास्स्वयंभुवः

Trong trạng thái làm Phạm Thiên, Ngài được nhớ đến là Đấng Bốn Mặt; trong trạng thái là Thời Gian, Ngài được gọi là Antaka, Đấng Kết Liễu. Là Đại Nhân Vũ Trụ, Ngài là Puruṣa Ngàn Đầu; và là Đấng Tự Sinh, Ngài an trụ trong ba trạng thái.

Verse 27

सत्त्वं रजश्च ब्रह्मा च कालत्वे च तमो रजः । विष्णुत्वे केवलं सत्त्वं गुणवृद्धिस्त्रिधा विभौ

Trong trạng thái Brahmā có sattva và rajas; trong trạng thái Thời gian (Kāla) có tamas và rajas. Còn trong trạng thái Viṣṇu chỉ thuần sattva. Vì thế, nơi Đấng Chúa tể trùm khắp, sự tăng trưởng (thế trội) của các guṇa biểu hiện thành ba cách.

Verse 28

ब्रह्मत्वे सृजते लोकान् कालत्वे संक्षिपत्यपि । पुरुषत्वे ऽत्युदासीनः कर्म च त्रिविधं विभोः

Khi Ngài mang trạng thái Brahmā, Ngài sáng tạo các thế giới; khi Ngài mang trạng thái Thời gian (Kāla), Ngài cũng thu nhiếp chúng. Và khi Ngài an trụ như Đấng Puruṣa Tối thượng, Ngài hoàn toàn vô chấp. Vì thế, hoạt dụng của Chúa tể là ba mặt.

Verse 29

एवं त्रिधा विभिन्नत्वाद्ब्रह्मा त्रिगुण उच्यते । चतुर्धा प्रविभक्तत्वाच्चातुर्व्यूहः प्रकीर्तितः

Vì Brahmā được phân biệt theo ba cách, nên được nói là cấu thành bởi ba guṇa; và vì được phân chia theo bốn cách, nên được xưng tụng là “cāturvyūha” — sự hiển lộ bốn mặt.

Verse 30

आदित्वादादिदेवो ऽसावजातत्वादजः स्मृतः । पाति यस्मात्प्रजाः सर्वाः प्रजापतिरिति स्मृतः

Vì Ngài là Đấng Đầu Tiên, nên được tưởng niệm là Thần Tối Sơ; vì Ngài vô sinh, nên được gọi là “Aja” (Đấng Không Sinh). Và vì Ngài che chở muôn loài, nên được tôn xưng là “Prajāpati” (Chúa Tể các hữu tình).

Verse 31

हिरण्मयस्तु यो मेरुस्तस्योल्बं सुमहात्मनः । गर्भोदकं समुद्राश्च जरायुश्चाऽपि पर्वताः

Núi Meru rực vàng ấy chính là “khối ngoài/nhau thai” của Đấng Đại Ngã vũ trụ tối thượng kia. Nước Garbhodaka hóa thành các đại dương, và các dãy núi cũng như những “màng bọc” (jarāyu) bao quanh.

Verse 32

तस्मिन्नंडे त्विमे लोका अंतर्विश्वमिदं जगत् । चंद्रादित्यौ सनक्षत्रौ सग्रहौ सह वायुना

Trong Quả Trứng vũ trụ ấy chứa đựng các thế giới này—quả thật là toàn thể nội vũ trụ: Mặt Trăng và Mặt Trời, cùng các chòm sao và các hành tinh, và cả Gió (Vāyu) luôn chuyển động khắp nơi.

Verse 33

अद्भिर्दशगुणाभिस्तु बाह्यतोण्डं समावृतम् । आपो दशगुणेनैव तेजसा बहिरावृताः

Vỏ ngoài được bao bọc bởi nước, gấp mười lần về lượng; và chính lớp nước ấy lại được bao bọc bên ngoài bởi lửa, cũng gấp mười lần như vậy.

Verse 34

तेजो दशगुणेनैव वायुना बहिरावृतम् । आकाशेनावृतो वायुः खं च भूतादिनावृतम्

Lửa lại được bao bọc bên ngoài bởi gió, gấp mười lần. Gió được bao bọc bởi hư không (ākāśa), và hư không cũng được bao bọc bởi nguyên lý khởi đầu từ các đại chủng (bhūtādi).

Verse 35

भूतादिर्महता तद्वदव्यक्तेनावृतो महान् । एतैरावरणैरण्डं सप्तभिर्बहिरावृतम्

Các đại thô (ngũ đại) được bao bọc bởi Mahat (trí tuệ vũ trụ), và Mahat lại được bao phủ bởi Avyakta (Vô Hiển). Vì thế, trứng vũ trụ (brahmāṇḍa) ở bên ngoài được bao quanh bởi bảy lớp che phủ ấy.

Verse 36

एतदावृत्त्य चान्योन्यमष्टौ प्रकृतयः स्थिताः । सृष्टिपालनविध्वंसकर्मकर्त्र्यो द्विजोत्तमाः

Như vậy, bao bọc lẫn nhau, tám bản tính nguyên sơ (prakṛti) an trụ vững bền—hỡi bậc tối thượng trong hàng nhị sinh—làm những tác nhân vận hành các công việc: sáng tạo, bảo trì và tiêu dung.

Verse 37

एवं परस्परोत्पन्ना धारयंति परस्परम् । आधाराधेयभावेन विकारास्तु विकारिषु

Như vậy, do nương tựa lẫn nhau mà sinh khởi, chúng nâng đỡ nhau. Nhờ mối quan hệ “nền tảng và cái được nâng đỡ” (ādhāra–ādheya), các biến thái (vikāra) an trú trong chính những nguyên nhân làm biến đổi của chúng.

Verse 38

कूर्मोंगानि यथा पूर्वं प्रसार्य विनियच्छति । विकारांश्च तथा ऽव्यक्तं सृष्ट्वा भूयो नियच्छति

Như con rùa trước hết duỗi các chi ra rồi lại thu vào, cũng vậy, Avyakta—Đấng Vô Hiển—phóng xuất các biến thể (vikāra) trong cuộc sáng tạo, rồi lại thâu nhiếp tất cả trở về trong chính mình.

Verse 39

अव्यक्तप्रभवं सर्वमानुलोम्येन जायते । प्राप्ते प्रलयकाले तु प्रतिलोम्येनुलीयते

Toàn thể vũ trụ này sinh khởi theo đúng thứ tự từ Avyakta—Đấng Vô Hiển. Nhưng khi thời kỳ tan hoại (pralaya) đến, nó lại được thâu nhập theo thứ tự nghịch, trở về Avyakta ấy.

Verse 40

गुणाः कालवशादेव भवंति विषमाः समाः । गुणसाम्ये लयो ज्ञेयो वैषम्ये सृष्टिरुच्यते

Dưới quyền chi phối của Thời Gian (kāla), các guṇa khi thì quân bình, khi thì bất quân bình. Khi các guṇa ở trạng thái đồng đều, phải hiểu đó là laya—sự tan nhập; khi chúng lệch nhau, thì được gọi là sṛṣṭi—sự sáng tạo phát sinh.

Verse 41

तदिदं ब्रह्मणो योनिरेतदंडं घनं महत् । ब्रह्मणः क्षेत्रमुद्दिष्टं ब्रह्मा क्षेत्रज्ञ उच्यते

Chính Quả Trứng vũ trụ to lớn và kiên đặc này là dạ mẹ (nguồn sinh) của Brahmā. Nó được tuyên là “cánh đồng” (kṣetra) của Brahmā, còn Brahmā được gọi là “bậc biết cánh đồng” (kṣetrajña).

Verse 42

इतीदृशानामण्डानां कोट्यो ज्ञेयाः सहस्रशः । सर्वगत्वात्प्रधानस्य तिर्यगूर्ध्वमधः स्थिताः

Hãy biết rằng có vô số vô lượng—nghìn nghìn vạn vạn ức—những “trứng vũ trụ” như thế. Vì Pradhāna (Tự Nhiên nguyên sơ) thấm khắp, nên các vũ trụ ấy hiện hữu khắp nơi: ngang, trên và dưới.

Verse 43

तत्र तत्र चतुर्वक्त्रा ब्रह्माणो हरयो भवाः । सृष्टा प्रधानेन तथा लब्ध्वा शंभोस्तु सन्निधिम्

Khắp nơi khắp chốn, các Brahmā bốn mặt, các Vishṇu và các Rudra (Bhava) được Pradhāna hiển hóa. Khi đã hiện ra như vậy, họ liền đạt đến sự cận kề thánh thiện của Śambhu (Đức Chúa Śiva).

Verse 44

महेश्वरः परोव्यक्तादंडमव्यक्तसंभवम् । अण्डाज्जज्ञे विभुर्ब्रह्मा लोकास्तेन कृतास्त्विमे

Maheshvara, Đấng vượt trên Vô Hiển (Avyakta), đã làm phát sinh Trứng Vũ Trụ sinh từ Vô Hiển. Từ Trứng ấy, Brahmā—đấng biến khắp—ra đời, và chính Ngài đã tạo dựng các cõi giới này.

Verse 45

अबुद्धिपूर्वः कथितो मयैष प्रधानसर्गः प्रथमः प्रवृतः । आत्यंतिकश्च प्रलयोन्तकाले लीलाकृतः केवलमीश्वरस्य

Như vậy, ta đã giảng về sự phát xuất nguyên sơ (sự khai mở đầu tiên từ Pradhāna), vốn diễn ra không do toan tính. Và sự tiêu dung tuyệt đối vào cuối chu kỳ vũ trụ, kỳ thực chỉ là līlā—cuộc du hí thiêng liêng—của một mình Īśvara.

Verse 46

यत्तत्स्मृतं कारणमप्रमेयं ब्रह्मा प्रधानं प्रकृतेः प्रसूतिः । अनादिमध्यान्तमनन्तवीर्यं शुक्लं सुरक्तं पुरुषेण युक्तम्

Đấng được ghi nhớ như nguyên lý nhân quả vô lượng—được gọi là Brahman, là Pradhāna (nền tảng nguyên sơ), nguồn từ đó Prakṛti phát sinh—không có khởi đầu, không có trung đoạn, không có tận cùng, và mang năng lực vô biên. Ngài được tán dương là thanh tịnh (trắng) và cũng là mãnh liệt, động lực (đỏ), và hiệp nhất cùng Puruṣa (nguyên lý ý thức).

Verse 47

उत्पादकत्वाद्रजसोतिरेकाल्लोकस्य संतानविवृद्धिहेतून् । अष्टौ विकारानपि चादिकाले सृष्ट्वा समश्नाति तथांतकाले

Vì rajas trội hơn và có năng lực sinh thành, nên nó trở thành nguyên nhân khiến thế gian tiếp nối và dòng giống tăng trưởng. Thuở ban sơ, nó tạo ra cả tám biến hóa (vikāra); đến tận cùng thời gian, nó cũng lại thu nhiếp (tái hấp thụ) chúng như vậy.

Verse 48

प्रकृत्यवस्थापितकारणानां या च स्थितिर्या च पुनः प्रवृत्तिः । तत्सर्वमप्राकृतवैभवस्य संकल्पमात्रेण महेश्वरस्य

Sự duy trì và sự khởi động trở lại của mọi nhân duyên đã được an lập trong Prakṛti—tất cả tiến trình ấy chỉ diễn ra bởi một niệm ý chí (saṅkalpa) của Maheśvara, Đấng có uy lực siêu việt ngoài cõi vật chất (aprakṛta).