शिवतत्त्वे परापरभावविचारः (Inquiry into Śiva’s Principle and the Parā–Aparā Paradox)

Verse 1

ऋषय ऊचुः । चरितानि विचित्राणि गृह्याणि गहनानि च । दुर्विज्ञेयानि देवैश्च मोहयंति मनांसि नः

Các bậc hiền triết thưa rằng: “Những hành trạng kỳ diệu ấy thật vi tế, thâm sâu và khó nắm bắt. Ngay cả chư thiên cũng khó hiểu, và chúng làm tâm trí chúng con bối rối.”

Verse 2

शिवयोस्तत्त्वसम्बन्धे न दोष उपलभ्यते । चरितैः प्राकृतो भावस्तयोरपि विभाव्यते

Trong mối liên hệ bản thể (tattva) giữa Śiva và Śakti của Ngài, không thể tìm thấy lỗi lầm nào. Tuy vậy, qua những thánh truyện của hai Đấng, ngay cả sắc thái tưởng như ‘đời thường’ nơi các Ngài cũng được làm cho khả tri, nhằm giáo hóa và nuôi dưỡng lòng sùng kính.

Verse 3

ब्रह्मादयो ऽपि लोकानां सृष्टिस्थित्यन्तहेतवः । निग्रहानुग्रहौ प्राप्य शिवस्य वशवर्तिनः

Ngay cả Phạm Thiên và các bậc chủ tể vũ trụ khác—những vị làm nhân duyên phương tiện cho sự tạo lập, duy trì và hoại diệt các thế giới—cũng chỉ hành động sau khi nhận sự chế ngự và ân sủng của Śiva, nên đều ở dưới quyền cai quản duy nhất của Ngài.

Verse 4

शिवः पुनर्न कस्यापि निग्रहानुग्रहास्पदम् । अतो ऽनायत्तमैश्वर्यं तस्यैवेति विनिश्चितम्

Nhưng Śiva thì không phải đối tượng để bất kỳ ai chế ngự hay ban ân. Vì thế, kết luận dứt khoát rằng quyền tối thượng (aiśvarya) chỉ thuộc về Ngài—tự tại, độc lập, không lệ thuộc vào bất cứ ai khác.

Verse 5

यद्येवमीदृशैश्वर्यं तत्तु स्वातन्त्र्यलक्षणम् । स्वभावसिद्धं चैतस्य मूर्तिमत्तास्पदं भवेत्

Nếu quyền tối thượng (aiśvarya) quả đúng như thế, thì nó mang dấu ấn của tự do tuyệt đối (svātantrya). Và vì nó vốn sẵn, thành tựu bởi chính bản tính của Ngài, nên trở thành nền tảng khiến việc Ngài thị hiện thân tướng (mūrtimattā) được khả hữu.

Verse 6

न मूर्तिश्च स्वतंत्रस्य घटते मूलहेतुना । मूर्तेरपि च कार्यत्वात्तत्सिद्धिः स्यादहैतुकी

Hình tướng (mūrti) của Đấng Tự Tại không thể được xác lập như phát sinh từ một nguyên nhân gốc. Và vì ngay cả “hình tướng” theo bản tính cũng là một quả (một sản phẩm), nên nếu lập nó làm Tối Thượng thì sẽ thành vô nhân và bất tương hợp. (Vì vậy, Pati Tối Cao không phải là một hình tướng được tạo tác, dẫu Ngài có thể tự do thị hiện các hình tướng.)

Verse 7

सर्वत्र परमो भावो ऽपरमश्चान्य उच्यते । परमापरमौ भावौ कथमेकत्र संगतौ

Khắp nơi đều dạy rằng Thực Tại Tối Thượng là ‘para’ (siêu việt), nhưng lại cũng được nói là ‘apara’ (hiện tiền, dễ tiếp cận). Vậy hai trạng thái ấy—para và apara—làm sao dung hòa để là một và cùng một?

Verse 8

निष्फलो हि स्वभावो ऽस्य परमः परमात्मनः । स एव सकलः कस्मात्स्वभावो ह्यविपर्ययः

Quả thật, bản tính tối thượng của Đấng Tối Thượng Ngã này là vô tác và vô quả (vượt ngoài quả báo nghiệp). Vậy vì sao chính Thực Tại ấy lại được nói là ‘có phần’—hiển lộ với các thuộc tính? Bởi bản tính của Ngài vốn không mâu thuẫn, không hề đảo ngược.

Verse 9

स्वभावो विपरीतश्चेत्स्वतंत्रः स्वेच्छया यदि । न करोति किमीशानो नित्यानित्यविपर्ययम्

Nếu bản tính của Đấng Tối Thượng lại trái nghịch, và nếu Ngài hoàn toàn tự tại, chỉ hành động theo ý riêng, thì cớ sao Thượng Chủ Iśāna (Śiva) không đảo lộn trật tự giữa cái vĩnh hằng và cái vô thường?

Verse 10

मूर्तात्मा सकलः कश्चित्स चान्यो निष्फलः शिवः । शिवेनाधिष्ठितश्चेति सर्वत्र लघु कथ्यते

Khắp nơi đều dạy vắn tắt rằng: một bên là thực tại hữu hình, có thân tướng và đầy đủ (hiển lộ); bên kia là một Śiva khác biệt, vô kết quả hiển hiện (vô điều kiện). Và cũng nói rằng thực tại trước ấy được Śiva thấm nhuần, nâng đỡ và chủ trì.

Verse 11

मूर्त्यात्मैव तदा मूर्तिः शिवस्यास्य भवेदिति । तस्य मूर्तौ मूर्तिमतोः पारतंत्र्यं हि निश्चितम्

Khi ấy, chính hình tướng này được tuyên bố là bản thể của Śiva. Vì trong hình tướng ấy, sự nương tựa của bậc hữu hình vào Thánh Tướng (phương diện hiển lộ) được xác lập chắc chắn.

Verse 12

अन्यथा निरपेक्षेण मूर्तिः स्वीक्रियते कथम् । मूर्तिस्वीकरणं तस्मान्मूर्तौ साध्यफलेप्सया

Nếu không như vậy, làm sao Đấng hoàn toàn tự tại, vô sở y (nirapekṣa) lại chấp nhận một Thánh Tướng (mūrti)? Vì thế, việc thọ nhận Thánh Tướng là để thành tựu quả mong cầu—hầu người cầu đạo nhờ chính Tướng ấy mà đạt được kết quả tâm linh như nguyện.

Verse 13

न हि स्वेच्छाशरीरत्वं स्वातंत्र्यायोपपद्यते । स्वेच्छैव तादृशी पुंसां यस्मात्कर्मानुसारिणी

Quả thật, có một thân do ý muốn riêng tạo nên vẫn chưa phải là tự do chân thật. Bởi ‘ý muốn’ của chúng sinh hữu thân vốn như thế, vì nó đi theo dòng nghiệp (karma).

Verse 14

स्वीकर्तुं स्वेच्छया देहं हातुं च प्रभवन्त्युत । ब्रह्मादयः पिशाचांताः किं ते कर्मातिवर्तिनः

Họ quả có thể, theo ý mình, thọ lấy một thân và cũng có thể xả bỏ thân ấy. Từ Phạm Thiên (Brahmā) và các chư thiên cho đến loài piśāca—làm sao họ có thể là kẻ vượt ngoài nghiệp?

Verse 15

इच्छया देहनिर्माणमिन्द्रजालोपमं विदुः । अणिमादिगुणैश्वर्यवशीकारानतिक्रमात्

Việc tạo dựng thân thể chỉ bằng ý muốn được biết như ảo thuật của kẻ làm trò huyễn. Vì nhờ quyền năng của các thành tựu như aṇimā cùng năng lực chế ngự, người ta có thể vượt qua những giới hạn thường tình.

Verse 16

विश्वरूपं दधद्विष्णुर्दधीचेन महर्षिणा । युध्यता समुपालब्धस्तद्रूपं दधता स्वयम्

Khi Viṣṇu mang lấy hình thái vũ trụ (Viśvarūpa), đại hiền Dadhīci đã chạm trán Ngài trong chiến trận; và chính vị hiền ấy cũng tự khoác lấy hình tướng ấy mà đứng ra đối địch.

Verse 17

सर्वस्मादधिकस्यापि शिवस्य परमात्मनः । शरीरवत्तयान्यात्मसाधर्म्यं प्रतिभाति नः

Đối với chúng ta, dường như ngay cả Śiva—Đại Ngã tối thượng, vượt trên hết thảy—vì được nói là có thân, nên có vẻ như mang nét tương đồng với các ngã cá thể hữu thân.

Verse 18

सर्वानुग्राहकं प्राहुश्शिवं परमकारणम् । स निर्गृह्णाति देवानां सर्वानुग्राहकः कथम्

Người ta tuyên xưng Śiva—Nguyên nhân tối thượng—là Đấng ban ân cho muôn loài. Vậy vì sao vị Chúa đầy ân ấy lại có thể chế ngự cả chư thiên?

Verse 19

चिच्छेद बहुशो देवो ब्रह्मणः पञ्चमं शिरः । शिवनिन्दां प्रकुर्वंतं पुत्रेति कुमतेर्हठात्

Bấy giờ Deva (Śiva) đã nhiều lần chém đứt chiếc đầu thứ năm của Brahmā, vì kẻ ngu muội ấy cố chấp phỉ báng Śiva, trơ tráo gọi Ngài là “con trai ta”.

Verse 20

विष्णोरपि नृसिंहस्य रभसा शरभाकृतिः । बिभेद पद्भ्यामाक्रम्य हृदयं नखरैः खरैः

Ngay cả Viṣṇu trong hình Narasiṃha cuồng nộ cũng bị hiện thân mang dáng Śarabha áp đảo trong cuộc chạm trán dữ dội ấy; nó giẫm lên bằng chân và dùng móng vuốt sắc xé toạc trái tim Ngài.

Verse 21

देवस्त्रीषु च देवेषु दक्षस्याध्वरकारणात् । वीरेण वीरभद्रेण न हि कश्चिददण्डितः

Vì duyên cớ lễ tế của Dakṣa, giữa các thiên nữ và chư thiên, không một ai là không bị vị dũng sĩ Vīrabhadra ấy trừng phạt.

Verse 22

पुरत्रयं च सस्त्रीकं सदैत्यं सह बालकैः । क्षणेनैकेन देवेन नेत्राग्नेरिंधनीकृतम्

Chỉ trong một sát-na, vị Thiên Thần duy nhất ấy—Śiva—đã biến ba tòa thành, cùng với phụ nữ của họ, bọn Daitya, và cả con trẻ, thành củi mồi cho ngọn lửa nơi con mắt của Ngài.

Verse 23

प्रजानां रतिहेतुश्च कामो रतिपतिस्स्वयम् । क्रोशतामेव देवानां हुतो नेत्रहुताशने

Kāma—chính là chúa tể của ái dục và là nguyên nhân khiến muôn loài khởi lòng ham muốn—đã bị thiêu rụi trong ngọn lửa bừng lên từ Con Mắt (thứ ba) của Śiva, giữa lúc chư thiên đồng loạt kêu gào vang dậy.

Verse 24

गावश्च कश्चिद्दुग्धौघं स्रवन्त्यो मूर्ध्नि खेचराः । सरुषा प्रेक्ष्य देवेन तत्क्षणे भस्मसात्कृतः

Lại có một kẻ du hành trên không (khecara) khiến đàn bò tuôn dòng sữa như thác đổ lên đỉnh đầu của Chúa Tể. Nhưng khi Deva nhìn với cơn thịnh nộ, kẻ ấy lập tức bị thiêu thành tro bụi ngay trong khoảnh khắc.

Verse 25

जलंधरासुरो दीर्णश्चक्रीकृत्य जलं पदा । बद्ध्वानंतेन यो विष्णुं चिक्षेप शतयोजनम्

Ác quỷ Jalandhara, phồng lên vì kiêu mạn, dùng chân khuấy nước thành một vòng xoáy như đĩa quay. Rồi hắn trói Viṣṇu bằng Ananta (Śeṣa) và ném Người đi xa đến một trăm yojana.

Verse 26

तमेव जलसंधायी शूलेनैव जघान सः । तच्चक्रं तपसा लब्ध्वा लब्धवीर्यो हरिस्सदा

Rồi người ấy—Jalasaṃdhāyī—chỉ bằng cây tam xoa đã đánh gục chính kẻ đó. Còn Hari, nhờ khổ hạnh (tapas) mà đạt được chiếc đĩa thần ấy, nên luôn luôn đầy đủ uy lực phát sinh từ tapas.

Verse 27

जिघांसतां सुरारीणां कुलं निर्घृणचेतसाम् । त्रिशूलेनान्धकस्योरः शिखिनैवोपतापितम्

Để diệt trừ dòng giống tàn nhẫn của kẻ thù chư thiên vốn mưu sát, ngực của Andhaka bị cây Tam Xoa đâm xuyên và thiêu rát, như bị lửa nung cháy.

Verse 28

कण्ठात्कालांगनां सृष्ट्वा दारको ऽपि निपातितः । कौशिकीं जनयित्वा तु गौर्यास्त्वक्कोशगोचराम्

Từ cổ họng Ngài tạo ra thiếu nữ sắc đen Kālī; và đứa trẻ Dāraka cũng bị đánh gục. Rồi tiếp đó, Ngài sinh ra Kauśikī—đấng xuất hiện từ lớp vỏ da của Gaurī—(khiến ý chỉ thiêng liêng được viên thành).

Verse 29

शुंभस्सह निशुंभेन प्रापितो मरणं रणे । श्रुतं च महदाख्यानं स्कान्दे स्कन्दसमाश्रयम्

Śumbha cùng với Niśumbha đã gặp cái chết nơi chiến trận. Và một thánh truyện lớn lao đã được nghe—ghi trong Skanda-purāṇa, nương nơi uy quyền của Skanda (Kārttikeya).

Verse 30

वधार्थे तारकाख्यस्य दैत्येन्द्रस्येन्द्रविद्विषः । ब्रह्मणाभ्यर्थितो देवो मन्दरान्तःपुरं गतः

Vì mục đích giết Tāraka—chúa tể loài quỷ, kẻ thù của Indra—vị Deva, được Brahmā khẩn cầu, đã đi vào nội cung của núi Mandara.

Verse 31

विहृत्य सुचिरं देव्या विहारा ऽतिप्रसङ्गतः । रसां रसातलं नीतामिव कृत्वाभिधां ततः

Sau khi vui đùa thật lâu cùng Nữ Thần, Ngài quá đắm chìm trong niềm hoan lạc ấy; rồi Ngài khiến nàng—mang danh Rasā—như thể đã bị đưa xuống Rasātala (cõi hạ giới).

Verse 32

देवीं च वंचयंस्तस्यां स्ववीर्यमतिदुर्वहम् । अविसृज्य विसृज्याग्नौ हविः पूतमिवामृतम्

Lừa dối Nữ Thần trong việc ấy, ngài không phóng thích tinh lực cực kỳ mãnh liệt của mình vào nàng; trái lại, ngài xả nó vào lửa—như lễ vật havis đã được thánh hóa, thanh tịnh, tựa như cam lộ.

Verse 33

गंगादिष्वपि निक्षिप्य वह्निद्वारा तदंशतः । तत्समाहृत्य शनकैस्तोकंस्तोकमितस्ततः

Ném từng phần vào sông Gaṅgā và các dòng nước thiêng khác, lại dâng qua trung gian của lửa; rồi họ thu gom trở lại—chậm rãi, từng chút một, từ nơi này đến nơi kia.

Verse 34

स्वाहया कृत्तिकारूपात्स्वभर्त्रा रममाणया । सुवर्णीभूतया न्यस्तं मेरौ शरवणे क्वचित्

Có lần, Svāhā—hóa thân thành các Kṛttikā và vui đùa cùng chính phu quân mình—rực sáng như vàng; rồi vào một thời điểm, nàng đặt (hạt giống/bào thai) ấy trên núi Meru, trong một ổ lau sậy.

Verse 35

संदीपयित्वा कालेन तस्य भासा दिशो दश । रञ्जयित्वा गिरीन्सर्वान्कांचनीकृत्य मेरुणा

Đến đúng thời, hào quang của ngài bừng cháy, soi sáng mười phương; nó nhuộm rạng mọi dãy núi bằng vinh quang, khiến cả Meru cũng như hóa thành vàng.

Verse 36

ततश्चिरेण कालेन संजाते तत्र तेजसि । कुमारे सुकुमारांगे कुमाराणां निदर्शने

Rồi sau một thời gian rất lâu, khi luồng hào quang thiêng liêng nơi ấy đã hiển lộ trọn vẹn, một Hài Nhi thần thánh xuất hiện—tuổi trẻ, thân thể mềm mại, vô cùng dịu hiền—làm khuôn mẫu và dấu hiệu hữu hình giữa mọi thiếu niên thần linh.

Verse 37

तच्छैशवं स्वरूपं च तस्य दृष्ट्वा मनोहरम् । सह देवसुरैर्लोकैर्विस्मिते च विमोहिते

Nhìn thấy hình tướng thơ ấu đầy mê hoặc của Ngài, các thế giới—cùng với chư thiên và a-tu-la—đều kinh ngạc và hoàn toàn bàng hoàng, ngơ ngác.

Verse 38

देवो ऽपि स्वयमायातः पुत्रदर्शनलालसः । सह देव्यांकमारोप्य ततो ऽस्य स्मेरमाननम्

Chính Đấng Chúa Tể cũng đến đó, khát khao được thấy con trai của Ngài. Cùng với Nữ Thần, Ngài bồng đứa trẻ đặt lên lòng Mẹ, rồi ngắm nhìn gương mặt mỉm cười dịu nhẹ của con.

Verse 39

पीतामृतमिव स्नेहविवशेनान्तरात्मना । देवेष्वपि च पश्यत्सु वीतरागैस्तपस्विभिः

Như thể đang uống cam lộ, tự thể thẳm sâu của Ngài—bị tình thương và lòng sùng kính cuốn tràn—đắm chìm trong an lạc ấy, dù chư thiên đang nhìn và cả các vị khổ hạnh vô dục, lìa chấp trước, cũng đang chứng kiến.

Verse 40

स्वस्य वक्षःस्थले स्वैरं नर्तयित्वा कुमारकम् । अनुभूय च तत्क्रीडां संभाव्य च परस्परम्

Ngài vui đùa khiến cậu bé nhỏ nhảy múa tự do trên ngực mình; cảm nhận cuộc chơi ấy, hai bên nhìn nhau với tình thương mến và lòng kính trọng lẫn nhau.

Verse 41

स्तन्यमाज्ञापयन्देव्याः पाययित्वामृतोपमम् । तवावतारो जगतां हितायेत्यनुशास्य च

Ngài truyền cho Nữ Thần ban sữa nơi bầu ngực; sau khi cho con uống dòng sữa tựa cam lồ ấy, Ngài lại răn dạy: “Sự giáng sinh của con là vì lợi lạc cho các thế giới.”

Verse 42

स्वयन्देवश्च देवी च न तृप्तिमुपजग्मतुः । ततः शक्रेण संधाय बिभ्यता तारकासुरात्

Thế nhưng Đấng Tự Sinh và Nữ Thần vẫn chưa được thỏa mãn. Bấy giờ Indra (Śakra), vì khiếp sợ quỷ vương Tāraka, đã kết minh ước và lập giao ước.

Verse 43

कारयित्वाभिषेकं च सेनापत्ये दिवौकसाम् । पुत्रमन्तरतः कृत्वा देवेन त्रिपुरद्विषा

Sau khi cho cử hành lễ quán đảnh để lập chức Tổng chỉ huy của chư thiên, Đức Chúa—Śiva, kẻ diệt Tripura—đặt con trai Ngài vào giữa hàng ngũ, ở tiền tuyến của thiên binh.

Verse 44

स्वयमंतर्हितेनैव स्कन्दमिन्द्रादिरक्षितम् । तच्छक्त्या क्रौञ्चभेदिन्या युधि कालाग्निकल्पया

Nhờ chính Ngài tự ẩn thân, Skanda được Indra và các thần khác che chở; và trong trận chiến ấy, bằng chính năng lực đó—sức mạnh xé núi Krauñca, rực như lửa Thời Gian lúc tận kiếp—Ngài đã thắng thế.

Verse 45

छेदितं तारकस्यापि शिरश्शक्रभिया सह । स्तुतिं चक्रुर्विशेषेण हरिधातृमुखाः सुराः

Khi đầu của Tāraka đã bị chém lìa, nỗi sợ của Indra cũng bị dứt bỏ; rồi chư thiên—do Hari (Viṣṇu) và Dhātṛ (Brahmā) dẫn đầu—đã dâng lời tán thán tối thượng một cách đặc biệt.

Verse 46

तथा रक्षोधिपः साक्षाद्रावणो बलगर्वितः । उद्धरन्स्वभुजैर्दीर्घैः कैलासं गिरिमात्मनः

Cũng vậy, Rāvaṇa—chúa tể loài rākṣasa, say men vì kiêu hãnh sức mạnh—bắt đầu nhấc bổng núi Kailāsa, ngọn núi của chính mình, bằng đôi cánh tay dài.

Verse 47

तदागो ऽसहमानस्य देवदेवस्य शूलिनः । पदांगुष्ठपरिस्पन्दान्ममज्ज मृदितो भुवि

Bấy giờ, không thể dung chịu tội xúc phạm ấy, Đấng Thần của chư thần—Śiva, bậc cầm Tam Xoa—chỉ khẽ động ngón chân cái; kẻ phạm tội liền bị nghiền nát và lún chìm xuống đất.

Verse 48

बटोः केनचिदर्थेन स्वाश्रितस्य गतायुषः । त्वरयागत्य देवेन पादांतं गमितोन्तकः

Vì một việc liên quan đến vị sa-môn trẻ—kẻ đã nương tựa nơi Ngài và thọ mạng đã tận—Thần Chết vội vã đến; nhưng bởi Đức Chúa, hắn bị đẩy quỵ xuống dưới chân Ngài, trở nên bất lực.

Verse 49

स्ववाहनमविज्ञाय वृषेन्द्रं वडवानलः । सगलग्रहमानीतस्ततो ऽस्त्येकोदकं जगत्

Không nhận ra bò chúa Vṛṣendra là chính vật cưỡi của mình, Lửa Ngựa (Vaḍavānala) đã chộp lấy và hút trọn toàn bộ cõi thế gian; bởi vậy vũ trụ trở thành một biển nước mênh mông duy nhất.

Verse 50

अलोकविदितैस्तैस्तैर्वृत्तैरानन्दसुन्दरैः । अंगहारस्वसेनेदमसकृच्चालितं जगत्

Bởi vô số động tác tinh diệu—người đời khó biết, song đẹp đẽ trong hoan lạc—vũ trụ này đã nhiều lần được đoàn aṅgahāra của chính Đức Chúa làm cho chuyển động.

Verse 51

शान्त एव सदा सर्वमनुगृह्णाति चेच्छिवः । सर्वाणि पूरयेदेव कथं शक्तेन मोचयेत्

Nếu Śiva, Đấng luôn an tịnh, không ngừng ban ân cho muôn loài và quả thật làm viên mãn mọi sự, thì làm sao Ngài có thể bị bất cứ quyền lực nào ràng buộc? Và làm sao kẻ khác lại dám nhận mình ban giải thoát?

Verse 52

अनादिकर्म वैचित्र्यमपि नात्र नियामकम् । कारणं खलु कर्मापि भवेदीश्वरकारितम्

Ngay cả sự sai biệt của nghiệp vô thủy cũng không tự nó là kẻ điều hành tối hậu ở đây. Vì nghiệp cũng chỉ thành nhân duyên trong chừng mực nó được Īśvara, Đấng Chủ Tể, khởi động và cai quản.

Verse 53

किमत्र बहुनोक्तेन नास्तिक्यं हेतुकारकम् । यथा ह्याशु निवर्तेत तथा कथय मारुत

Nói nhiều ở đây để làm gì? Sự hoài nghi do tranh biện thuần lý chính là nguyên nhân gây lầm lạc. Xin hãy nói cho tôi, hỡi Māruta, làm sao để nó mau chóng chấm dứt.