
पाण्डवचरितवर्णनम् (The Account of the Pāṇḍavas)
ଅଗ୍ନିଦେବ ଅବତାର-ଲୀଳାର ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ମହାଭାରତ ଯୁଦ୍ଧୋତ୍ତର ସମାପ୍ତିକୁ ଧର୍ମକେନ୍ଦ୍ରିତ ଭାବେ ସଂକ୍ଷେପରେ କହନ୍ତି। ଯୁଧିଷ୍ଠିର ରାଜ୍ୟରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଲାପରେ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର, ଗାନ୍ଧାରୀ ଓ ପୃଥା ବନକୁ ଗମନ କରନ୍ତି—ରାଜଧର୍ମରୁ ବୈରାଗ୍ୟକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନର ସୂଚନା। ବିଦୁର ଅଗ୍ନିସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଅନ୍ତ ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱର୍ଗଲାଭ କରନ୍ତି। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କୁହାଯାଏ—ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କୁ ନିମିତ୍ତ କରି ପୃଥିବୀର ଭାରହରଣ ଏବଂ ଶାପର ଛଳରେ ମୌଷଳରେ ଯାଦବବଂଶର ବିନାଶ। ପ୍ରଭାସରେ ହରି ଦେହତ୍ୟାଗ କରନ୍ତି; ପରେ ଦ୍ୱାରକା ସମୁଦ୍ରରେ ଲୀନ ହୋଇ ଅନିତ୍ୟତା ଦର୍ଶାଏ। ଅର୍ଜୁନ ଶ୍ରାଦ୍ଧକର୍ମ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ କୃଷ୍ଣବିୟୋଗରେ ତାଙ୍କ ଶକ୍ତି କ୍ଷୀଣ ହୁଏ; ବ୍ୟାସ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ ହସ୍ତିନାପୁରକୁ ପଠାନ୍ତି। ଯୁଧିଷ୍ଠିର ପରୀକ୍ଷିତଙ୍କୁ ସିଂହାସନରେ ବସାଇ ଭାଇମାନେ ଓ ଦ୍ରୌପଦୀ ସହ ହରିନାମ ଜପି ମହାପ୍ରସ୍ଥାନ କରନ୍ତି; ପଥରେ ସହଚରମାନେ ପତିତ ହୁଅନ୍ତି, ଶେଷରେ ଇନ୍ଦ୍ରରଥରେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ସ୍ୱର୍ଗାରୋହଣ କରନ୍ତି। ଫଳଶ୍ରୁତିରେ ପାଠରେ ସ୍ୱର୍ଗପ୍ରାପ୍ତି କୁହାଯାଏ।
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये महाभारतवर्णनं नाम चतुर्दशो ऽध्यायः अथ पञ्चदशो ऽध्यायः पाण्डवचरितवर्णनम् अग्निर् उवाच युधिष्ठिरे तु राज्यस्थे आश्रमादाश्रमान्तरम् धृतराष्ट्रो वनमगाद् गान्धारी च पृथा द्विज
ଏହିପରି ଆଦିମହାପୁରାଣ ଆଗ୍ନେୟପୁରାଣରେ ‘ମହାଭାରତବର୍ଣ୍ଣନ’ ନାମକ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏବେ ପଞ୍ଚଦଶ ଅଧ୍ୟାୟ ‘ପାଣ୍ଡବଚରିତବର୍ଣ୍ଣନ’ ଆରମ୍ଭ। ଅଗ୍ନି କହିଲେ—ହେ ଦ୍ୱିଜ! ଯୁଧିଷ୍ଠିର ରାଜ୍ୟରେ ସ୍ଥିର ହେଲେ ପରେ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ଗାନ୍ଧାରୀ ଓ ପୃଥା ସହ ଆଶ୍ରମରୁ ଆଶ୍ରମକୁ ଯାଇ ଅରଣ୍ୟକୁ ଗଲେ।
Verse 2
विदुरस्त्वग्निना दग्धो वनजेन दिवङ्गतः एवं विष्णुर्भुवो भारमहरद्दानवादिकम्
ବିଦୁର ଅଗ୍ନିରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇ, ବନଜ (କାଠ) ଜନିତ ପୁଣ୍ୟରେ ସ୍ୱର୍ଗଗତ ହେଲେ। ଏହିପରି ବିଷ୍ଣୁ ଦାନବ ଆଦି ରୂପ ଭୂଭାରକୁ ହରଣ କଲେ।
Verse 3
धर्मायाधर्मनाशाय निमित्तीकृत्य पाण्डवान् स विप्रशापव्याजेन मुषलेनाहरत् कुलम्
ଧର୍ମସ୍ଥାପନ ଓ ଅଧର୍ମନାଶ ପାଇଁ ସେ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କୁ ନିମିତ୍ତ କଲେ; ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣ-ଶାପର ବ୍ୟାଜରେ ମୁଷଳ ଦ୍ୱାରା ସେହି କୁଳକୁ ନାଶ କଲେ।
Verse 4
यादवानां भारकरं वज्रं राज्येभ्यषेचयत् देवदेशात् प्रभासे स देहं त्यक्त्वा स्वयं हरिः
ହରି ସ୍ୱୟଂ ରାଜ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭାରବହ ‘ବଜ୍ର’କୁ ପ୍ରକଟ କରାଇ, ଦେବଦେଶ ପ୍ରଭାସରେ ଦେହ ତ୍ୟାଗ କଲେ।
Verse 5
इन्द्रलोके ब्रह्मलोके पूज्यते स्वर्गवासिभिः बलभद्रोनन्तमूर्तिः पातालस्वर्गमीयिवान्
ଇନ୍ଦ୍ରଲୋକ ଓ ବ୍ରହ୍ମଲୋକରେ ସ୍ୱର୍ଗବାସୀମାନେ ଅନନ୍ତମୂର୍ତ୍ତି ବଳଭଦ୍ରଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି; ପାତାଳ ଅତିକ୍ରମ କରି ସେ ସ୍ୱର୍ଗଲୋକକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ।
Verse 6
अविनाशी हरिर्देवो ध्यानिभिर्ध्येय एव सः विना तं द्वारकास्थानं प्लावयामास सागरः
ଅବିନାଶୀ ଦେବ ହରି ହିଁ ଧ୍ୟାନୀମାନଙ୍କ ଧ୍ୟେୟ; ସାଗର ସବୁକିଛି ପ୍ଲାବିତ କଲେ ମଧ୍ୟ ଦ୍ୱାରକାର ସେହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ ରହିଲା।
Verse 7
संस्कृत्य यादवान् पार्थो दत्तोदकधनादिकः स्त्रियोष्टावक्रशापेन भार्या विष्णोश् च याः स्थिताः
ଯାଦବମାନଙ୍କର ବିଧିପୂର୍ବକ ସଂସ୍କାର କରି ପାର୍ଥ ଜଳତର୍ପଣ ଓ ଧନାଦି ଦାନ କଲେ; ଯେ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ରହିଗଲେ—ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟାମାନେ—ସେମାନେ ଅଷ୍ଟାବକ୍ର ଶାପର ଫଳରେ (ଏମିତି) ଥିଲେ।
Verse 8
पुनस्तच्छापतो नीता गोपालैर् लगुडायुधैः अर्जुनं हि तिरस्कृत्य पार्थः शोकञ्चकार ह
ପୁନଃ ସେହି ଶାପର ପ୍ରଭାବରେ ଲଗୁଡ଼ାୟୁଧଧାରୀ ଗୋପାଳମାନେ ତାକୁ ଅପମାନିତ ଅବସ୍ଥାକୁ ନେଲେ; ଅର୍ଜୁନ ତିରସ୍କୃତ ହେଲେ ଏବଂ ପାର୍ଥ ଶୋକ କଲେ।
Verse 9
व्यासेनाश्वासितो मेने बलं मे कृष्णसन्निधौ मौषलेनेति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः स्वर्गमाप्नुयादिति ख, ग, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः हस्तिनापुरमागत्य पार्थः सर्वं न्यवेदयत्
ବ୍ୟାସଙ୍କ ଆଶ୍ୱାସନରେ ପାର୍ଥ ଭାବିଲେ—ମୋର ବଳ କୃଷ୍ଣସନ୍ନିଧିରେ ଅଛି। ପରେ ହସ୍ତିନାପୁରକୁ ଆସି ସେ ସବୁ କଥା ଯଥାର୍ଥ ନିବେଦନ କଲେ।
Verse 10
युधिष्ठिराय स भ्रात्रे पालकाय नृणान्तदा तद्धनुस्तानि चास्त्राणि स रथस्ते च वाजिनः
ତେବେ ନରପାଳକ ଭ୍ରାତା ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ପାଇଁ ସେ ଧନୁ, ସେ ଅସ୍ତ୍ରଗୁଡ଼ିକ, ସେ ରଥ ଓ ସେ ଘୋଡ଼ାମାନେ ଅର୍ପିତ ହେଲେ।
Verse 11
विना कृष्णेन तन्नष्टं दानञ्चाश्रोत्रिये यथा तच् छ्रुत्वा धर्मराजस्तु राज्ये स्थाप्य परीक्षितम्
“କୃଷ୍ଣ ବିନା ସେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ—ଯେପରି ଅଶ୍ରୋତ୍ରିୟକୁ ଦିଆ ଦାନ ବ୍ୟର୍ଥ ହୁଏ।” ଏହା ଶୁଣି ଧର୍ମରାଜ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ପରୀକ୍ଷିତଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟରେ ସ୍ଥାପନ କଲେ।
Verse 12
प्रस्थानं प्रस्थितो धीमान् द्रौपद्या भ्रातृभिः सह संसारानित्यतां ज्ञात्वा जपन्नष्टशतं हरेः
ମହାପ୍ରସ୍ଥାନକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିଥିବା ସେ ଧୀମାନ୍, ଦ୍ରୌପଦୀ ଓ ଭ୍ରାତାମାନଙ୍କ ସହ; ସଂସାରର ଅନିତ୍ୟତା ଜାଣି ହରିଙ୍କ ଅଷ୍ଟଶତ ନାମ ଜପ କରୁଥିଲେ।
Verse 13
महापथे तु पतिता द्रौपदी सहदेवकः नकुलः फाल्गुनो भीमो राजा शोकपरायणः
ମହାପଥରେ ଦ୍ରୌପଦୀ ପତିତ ହେଲେ; ପରେ ସହଦେବ, ନକୁଳ, ଫାଲ୍ଗୁଣ (ଅର୍ଜୁନ) ଓ ଭୀମ ମଧ୍ୟ ପତିତ ହେଲେ। ରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଶୋକରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଲୀନ ହେଲେ।
Verse 14
इन्द्रानीतरथारूढः सानुजः स्वर्गमाप्तवान् दृष्ट्वा दुर्योधनादींश् च वासुदेवं च हर्षितः एतत्ते भारतं प्रोक्तं यः पठेत्स दिवं व्रजेत्
ଇନ୍ଦ୍ର ଆଣିଥିବା ରଥରେ ଆରୋହଣ କରି ସେ ନିଜ ଅନୁଜ ସହିତ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲା। ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ଆଦି ଓ ବାସୁଦେବଙ୍କୁ ଦେଖି ସେ ହର୍ଷିତ ହେଲା। ଏହି ଭାରତ ତୁମକୁ କୁହାଗଲା; ଯେ ଏହା ପଢ଼େ ସେ ଦିବ୍ୟଲୋକକୁ ଯାଏ।
It frames the Mahābhārata’s aftermath as bhāra-haraṇa: Viṣṇu removes Earth’s burden by making the Pāṇḍavas instrumental and by concluding the Yādava line through a curse-pretext and the mauṣala event.
It moves from stable kingship (Yudhiṣṭhira’s rule and Parīkṣit’s installation) to the Great Departure, using the falls on the path and Dvārakā’s submergence to teach impermanence and the turn toward Hari-nāma.
It illustrates the doctrine of diminished worldly efficacy without divine sannidhi (presence), reinforcing reliance on dharma, remembrance, and rightful succession rather than personal prowess alone.