Adhyaya 6

Verse 1

ः बभञ्ज तद्दृढं धनुरिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः तदा इति ख, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः भरतोथागात् इति ख, ग, घ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः अथ षष्ठो ऽध्यायः श्रीरामावतारवर्णनं नारद उवाच भरते ऽथ गते रामः पित्रादीनभ्यपूजयत् राजा दशरथो रामम् उवाच शृणु राघव

“ସେ ଦୃଢ ଧନୁକୁ ଭାଙ୍ଗିଲେ”—ଏହା ଗୋଟିଏ ଚିହ୍ନିତ ପାଣ୍ଡୁଲିପିର ପାଠ; ଅନ୍ୟ ପାଣ୍ଡୁଲିପିରେ “ତଦା” ଏବଂ କେତେକରେ “ଅଥ ଭରତ ଆସିଲେ” ବୋଲି ପାଠଭେଦ ମିଳେ। ଏବେ ଷଷ୍ଠ ଅଧ୍ୟାୟ—‘ଶ୍ରୀରାମାବତାରବର୍ଣ୍ଣନ’ ଆରମ୍ଭ। ନାରଦ କହିଲେ: ଭରତ ଯାଇଥିବା ପରେ ରାମ ପିତା ଆଦି ବୃଦ୍ଧମାନଙ୍କୁ ଯଥାବିଧି ପୂଜା କଲେ। ରାଜା ଦଶରଥ ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ: “ଶୁଣ, ହେ ରାଘବ।”

Verse 2

गुणानुरागाद्राज्ये त्वं प्रजाभिरभिषेचितः मनसाहं प्रभाते ते यौवराज्यं ददामि ह

ତୁମ ଗୁଣପ୍ରତି ଅନୁରାଗରୁ ପ୍ରଜାମାନେ ତୁମକୁ ରାଜ୍ୟରେ ଅଭିଷେକ କରିଛନ୍ତି। ତେଣୁ ମୁଁ ଦୃଢ ନିଶ୍ଚୟରେ ପ୍ରଭାତେ ତୁମକୁ ଯୁବରାଜ୍ୟ ପଦ ଦେଉଛି।

Verse 3

रात्रौ त्वं सीतया सार्धं संयतः सुव्रतो भव राज्ञश् च मन्त्रिणश्चाष्टौ सवसिष्ठास् तथाब्रुवन्

“ରାତିରେ ସୀତାଙ୍କ ସହ ତୁମେ ସଂଯମୀ ହୋଇ ଉତ୍ତମ ବ୍ରତ ପାଳନ କର।” ଏପରି ରାଜା ଓ ଆଠ ମନ୍ତ୍ରୀ ବଶିଷ୍ଠ ସହ କହିଲେ।

Verse 4

सृष्टिर्जयन्तो विजयः सिद्धार्थो राष्ट्रवर्धनः अशोको धर्मपालश् च सुमन्त्रः सवसिष्ठकः

ସୃଷ୍ଟି, ଜୟନ୍ତ, ବିଜୟ, ସିଦ୍ଧାର୍ଥ, ରାଷ୍ଟ୍ରବର୍ଧନ, ଅଶୋକ, ଧର୍ମପାଳ, ସୁମନ୍ତ୍ର ଏବଂ ବଶିଷ୍ଠ ସହ—ଏହି ରାଜନାମଗୁଡ଼ିକ କ୍ରମାନୁସାରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ।

Verse 5

पित्रादिवचनं श्रुत्वा तथेत्युक्त्वा स राघवः स्थितो देवार्चनं कृत्वा कौशल्यायै निवेद्य तत्

ପିତା ଆଦିଙ୍କ ବଚନ ଶୁଣି ରାଘବ “ତଥାସ୍ତୁ” ବୋଲି କହି ଧୈର୍ଯ୍ୟରେ ଅବସ୍ଥିତ ରହିଲେ। ଦେବପୂଜା କରି ପରେ ସେ କଥା କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ନିବେଦନ କଲେ।

Verse 6

राजोवाच वसिष्ठादीन् रामराज्याभिषेचने सम्भारान् सम्भवन्तु स्म इत्य् उक्त्वा कैकेयीङ्गतः

ରାଜା ବସିଷ୍ଠ ଆଦିଙ୍କୁ କହିଲେ—“ରାମଙ୍କ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ସମ୍ଭାର ସଜା ହେଉ।” ଏହା କହି ସେ କୈକେୟୀଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ।

Verse 7

अयोध्यालङ्कृतिं दृष्ट्वा ज्ञात्वा रामाभिषेचनं भविष्यतीत्याचचक्षे कैकेयीं मन्थरा सखी

ଅଯୋଧ୍ୟା ସୁଶୋଭିତ ଦେଖି ଏବଂ ରାମଙ୍କ ଅଭିଷେକ ହେବ ବୋଲି ଜାଣି, ସଖୀ ମନ୍ଥରା ସେ କଥା କୈକେୟୀଙ୍କୁ କହିଲା।

Verse 8

पादौ गृहीत्वा रामेण कर्षिता सापराधतः तेन वैरेण सा राम- वनवासञ्च काङ्क्षति

ରାମଙ୍କ ପାଦ ଧରି ଅପରାଧିଣୀ ସେ ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଟାଣି ନିଆଗଲା; ସେହି ବୈରରୁ ସେ ରାମଙ୍କ ବନବାସକୁ ମଧ୍ୟ କାମନା କରେ।

Verse 9

कैकेयि त्वं समुत्तिष्ठ रामराज्याभिषेचनं मरणं तव पुत्रस्य मम ते नात्र संशयः

କୈକେୟୀ, ତୁମେ ତୁରନ୍ତ ଉଠ; ଯଦି ରାମଙ୍କ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ ହେଲା, ତେବେ ତୁମ ପୁତ୍ରର ମୃତ୍ୟୁ ନିଶ୍ଚିତ—ଏଥିରେ ମୋର ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

Verse 10

राज्यवर्धन इति ख, ग, घ चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः सुमन्त्रश् च वशिष्ठक इति ख, ग, घ, ङ, चिह्नितपुस्तकचतुष्टयपाठः मन्थरासती इति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः मन्थरा सतीमिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः कब्जयोक्तञ्च तच् छ्रुत्वा एकमाभरणं ददौ उवाच मे यथा रामस् तथा मे भरतः सुतः

‘ରାଜ୍ୟବର୍ଧନ’—ଏହା ଖ, ଗ, ଘ ଚିହ୍ନିତ ତିନିଟି ପାଣ୍ଡୁଲିପିର ପାଠ। ‘ଏବଂ ସୁମନ୍ତ୍ର ଓ ବଶିଷ୍ଠକ’—ଏହା ଖ, ଗ, ଘ, ଙ ଚିହ୍ନିତ ଚାରିଟି ପାଣ୍ଡୁଲିପିର ପାଠ। ‘ମନ୍ଥରା-ସତୀ’—ଏହା ଖ, ଙ ଚିହ୍ନିତ ଦୁଇଟି ପାଣ୍ଡୁଲିପିର ପାଠ; ଏବଂ ‘ମନ୍ଥରା, ସତୀ ନାରୀ’—ଏହା ଗ ଚିହ୍ନିତ ପାଣ୍ଡୁଲିପିର ପାଠ। କୁବ୍ଜାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ସେ ଗୋଟିଏ ଆଭୂଷଣ ଦେଇ କହିଲା—“ମୋ ପାଇଁ ଯେପରି ରାମ, ସେପରି ମୋ ପୁତ୍ର ଭରତ।”

Verse 11

उपायन्तु न पश्यामि भरतो येन राज्यभाक् कैकेयीमब्रवीत् क्रुद्धा हारं त्यक्त्वाथ मन्थरा

“ଯେଉଁ ଉପାୟରେ ଭରତ ରାଜ୍ୟର ଅଧିକାରୀ ହେବ, ସେ ଉପାୟ ମୁଁ ଦେଖୁନାହିଁ।” ଏହିପରି କହି କ୍ରୋଧିତ ମନ୍ଥରା କୈକେୟୀଙ୍କୁ କହି ହାରଟି ତ୍ୟାଗ କଲା।

Verse 12

बालिशे रक्ष भरतम् आत्मानं माञ्च राघवात् भविता राघवो राजा राघवस्य ततः सुतः

ହେ ସରଳମତି, ଭରତଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କର; ନିଜକୁ ଓ ମୋତେ ମଧ୍ୟ ରାଘବଙ୍କ ଠାରୁ ରକ୍ଷା କର—ରାଘବଙ୍କ ବିରୋଧରେ ଯାଅନି। ରାଘବ ରାଜା ହେବେ, ତା’ପରେ ରାଘବଙ୍କ ପୁତ୍ର (ରାଜା ହେବେ)।

Verse 13

राजवंशस्तु कैकेयि भरतात् परिहास्यते देवासुरे पुरा युद्धे शम्बरेण हताः सुराः

କିନ୍ତୁ, ହେ କୈକେୟୀ, ଭରତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏହି ରାଜବଂଶ ଉପହାସର ପାତ୍ର ହେବ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ପୁରାତନ ଦେବାସୁର ଯୁଦ୍ଧରେ ଶମ୍ବର ଦେବମାନଙ୍କୁ ହତ କରିଥିଲା।

Verse 14

रात्रौ भर्ता गतस्तत्र रक्षितो विद्यया त्वया वरद्वयन्तदा प्रादाद् याचेदानीं नृपञ्च तत्

ରାତିରେ ସ୍ୱାମୀ ସେଠାକୁ ଗଲେ; ତୁମେ ଦିଆ ଵିଦ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ସେ ରକ୍ଷିତ ହେଲେ। ତେବେ ସେ ଦୁଇଟି ବର ଦେଲେ; ଏବେ ରାଜା ମଧ୍ୟ ନିଜ ଇଚ୍ଛିତ ତାହା ଯାଚନା କରୁନ୍ତୁ।

Verse 15

रामस्य च वनेवासं नव वर्षाणि पञ्च च यौवराज्यञ्च भरते तदिदानीं प्रदास्यति

ଏବେ ସେ ରାମଙ୍କୁ ନଅ ବର୍ଷ ଓ ଅଧିକ ପାଞ୍ଚ ବର୍ଷର ବନବାସ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରିବେ, ଏବଂ ସେହି ସମୟରେ ଭରତଙ୍କୁ ଯୁବରାଜ୍ୟ ପଦ ଦେବେ।

Verse 16

प्रोत्साहिता कुब्जया सा अनर्थे चार्थदर्शिनी उवाच सदुपायं मे कच्चित्तं कारयिष्यति

କୁବ୍ଜା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ ହୋଇ ସେ—ଅନର୍ଥ ପଥରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଲାଭଦର୍ଶିନୀ—କହିଲା: “ସଦୁପାୟରେ କେହି ମୋ ଯୋଜନାକୁ କାର୍ଯ୍ୟକର କରିବେ କି?”

Verse 17

क्रोधागारं प्रविष्टाथ पतिता भुवि मूर्छिता द्विजादीनर्चयित्वाथ राजा दशरथस्तदा

ତାପରେ ସେ କ୍ରୋଧାଗାରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି ଭୂମିରେ ପଡ଼ି ମୂର୍ଛିତ ହୋଇ ରହିଲା। ତେବେ ରାଜା ଦଶରଥ ଦ୍ୱିଜାଦିଙ୍କୁ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରି ସେହି ସମୟରେ (ସେଠାକୁ) ଆସିଲେ।

Verse 18

ददर्श केकयीं रुष्टाम् उवाच कथमीदृशी रोगार्ता किं भयोद्विग्ना किमिच्छसि करोमि तत्

ସେ କ୍ରୁଦ୍ଧ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଦେଖି କହିଲେ: “ତୁମେ ଏଭଳି କାହିଁକି? ରୋଗରେ ପୀଡ଼ିତ କି, ନା କୌଣସି ଭୟରେ ଉଦ୍ବିଗ୍ନ? ତୁମେ କ’ଣ ଚାହୁଁଛ? ସେହିଟା ମୁଁ କରିଦେବି।”

Verse 19

येन रामेण हि विना न जीवामि मुहूर्तकम् शपामि तेन कुर्यां वै वाञ्छितं तव सुन्दरि

ଯେ ରାମ ବିନା ମୁଁ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ମଧ୍ୟ ବଞ୍ଚିପାରେ ନାହିଁ, ସେହି ରାମଙ୍କ ଶପଥ—ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ତୁମ ଇଚ୍ଛିତ ବର ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ ପୂରଣ କରିବି।

Verse 20

सत्यं ब्रूहीति सोवाच नृपं मह्यं ददासि चेत् वरद्वयं पूर्वदत्तं सत्यात् त्वं देहि मे नृप

ସେ କହିଲା—“ସତ୍ୟ କୁହ। ଯଦି ତୁମେ ମୋତେ ରାଜାଙ୍କୁ ଦେବ, ତେବେ ହେ ନୃପ, ସତ୍ୟାନୁସାରେ ପୂର୍ବଦତ୍ତ ଦୁଇଟି ବର ମୋତେ ଦିଅ।”

Verse 21

चतुर्दशसमा रामो वने वसतु संयतः कथितमिति ख, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः सम्भारैर् एभिरद्यैव भरतोत्राभिषेच्यताम्

“ସଂଯତ ରାମ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ବର୍ଷ ବନେ ବସୁନ୍ତୁ”—ଏପରି କୁହାଯାଇଛି (ଖ ଓ ଙ ଚିହ୍ନିତ ପାଣ୍ଡୁଲିପି ପାଠ)। “ଏହି ଅଭିଷେକ-ସାମଗ୍ରୀ ଦ୍ୱାରା ଆଜି ଏଠାରେ ଭରତଙ୍କୁ ଅଭିଷିକ୍ତ କରାଯାଉ।”

Verse 22

विषं पीत्वा मरिष्यामि दास्यसि त्वं न चेन्नृप तच् छ्रुत्वा मूर्छितो भूमौ वज्राहत इवापतत्

“ବିଷ ପିଇ ମୁଁ ମରିଯିବି—ଯଦି ତୁମେ ନ ଦେବ, ହେ ନୃପ।” ଏହା ଶୁଣି ସେ ମୂର୍ଛିତ ହୋଇ ବଜ୍ରାହତ ପରି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲା।

Verse 23

मुहूर्ताच्चेतनां प्राप्य कैकेयीमिदमब्रवीत् किं कृतं तव रामेण मया वा पापनिश् चये

କିଛି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପରେ ଚେତନା ପାଇ ସେ କୈକେୟୀଙ୍କୁ କହିଲା—“ହେ ପାପନିଶ୍ଚୟୀ, ରାମ କିମ୍ବା ମୁଁ ତୁମର କ’ଣ ଅପକାର କରିଛୁ?”

Verse 24

यन्मामेवं ब्रवीषि त्वं सर्वलोकाप्रियङ्करि केवलं त्वत्प्रियं कृत्वा भविष्यामि सुनिन्दितः

ତୁମେ ମୋତେ ଏଭଳି କୁହୁଛ, ହେ ସର୍ବଲୋକାପ୍ରିୟକରୀ—ମୁଁ କେବଳ ତୁମ ପ୍ରିୟ କାମ କଲେ, ମୁଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିନ୍ଦିତ ହେବି।

Verse 25

या त्वं भार्या कालरात्री भरतो नेदृशः सुतः प्रशाधि विधवा राज्यं मृते मयि गते सुते

ତୁମେ ମୋର ଭାର୍ଯ୍ୟା କାଳରାତ୍ରୀ ସମାନ; ଭରତ ଏପରି ପୁତ୍ର ନୁହେଁ। ମୁଁ ମୃତ ହେଲେ ଓ ପୁତ୍ର ଗଲେ, ବିଧବା ପରି ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କର।

Verse 26

सत्यपाशनिबद्धस्तु राममाहूय चाब्रवीत् कैकेय्या वञ्चितो राम राज्यं कुरु निगृह्य माम्

କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟର ପାଶରେ ବନ୍ଧା ହୋଇ ସେ ରାମଙ୍କୁ ଡାକି କହିଲେ— “ରାମ, କୈକେୟୀ ମୋତେ ଠକିଛି; ମୋତେ ନିଗ୍ରହ କରି ରାଜ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କର।”

Verse 27

त्वया वने तु वस्तव्यं कैकेयीभरतो नृपः पितरञ्चैव कैकेयीं नमस्कृत्य प्रदक्षिणं

‘ତୁମେ ନିଶ୍ଚୟ ଜଙ୍ଗଲରେ ବସିବାକୁ ପଡିବ। ହେ ରାଜା, ଭରତ—କୈକେୟୀ ସହ—ପିତା ଓ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି ସମ୍ମାନରେ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣ କରିବ।’

Verse 28

कृत्वा नत्वा च कौशल्यां समाश्वस्य सलक्ष्मणः सीतया भार्यया सार्धं सरथः ससुमन्त्रकः

ବିଧିମତ କାର୍ଯ୍ୟ କରି କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ; ପରେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ସହ, ପତ୍ନୀ ସୀତା ସହ, ରଥ ଓ ସୁମନ୍ତ୍ର ସହିତ ସେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।

Verse 29

दत्वा दानानि विप्रेभ्यो दीनानाथेभ्य एव सः मातृभिश् चैव विप्राद्यैः शोकार्तैर् निर्गतः पुरात्

ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଓ ଦୀନ-ଅନାଥମାନଙ୍କୁ ଦାନ ଦେଇ, ମାତାମାନେ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣାଦି ଶୋକାର୍ତ୍ତ ଲୋକମାନଙ୍କ ସହ ସେ ନଗରରୁ ବାହାରିଲେ।

Verse 30

उषित्वा तमसातीरे रात्रौ पौरान् विहाय च प्रभाते तमपश्यन्तो ऽयोध्यां ते पुनरागताः

ତମସା ନଦୀତଟେ ରାତି ବିତାଇ ଓ ପୌରଜନଙ୍କୁ ପଛେ ଛାଡ଼ି, ପ୍ରଭାତେ ତାଙ୍କୁ ନଦେଖି ସେମାନେ ପୁନର୍ବାର ଅଯୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରିଲେ।

Verse 31

रुदन् राजापि कौशल्या- गृहमागात् सुदुःखितः पौरा जना स्त्रियः सर्वा रुरुदू राजयोषितः

ରାଜା ମଧ୍ୟ କାନ୍ଦିକାନ୍ଦି, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖାକୁଳ ହୋଇ, କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ଗୃହକୁ ଗଲେ; ନଗରର ସମସ୍ତ ନାରୀ ଓ ରାଜୟୋଷିତମାନେ ମଧ୍ୟ କାନ୍ଦିଲେ।

Verse 32

रामो रथस्थश्चीराढ्यः शृङ्गवेरपुरं ययौ गुहेन पूजितस्तत्र इङ्गुदीमूलमाश्रितः

ରଥାରୂଢ଼ ଓ ଚୀରବସ୍ତ୍ରଧାରୀ ରାମ ଶୃଙ୍ଗବେରପୁରକୁ ଗଲେ; ସେଠାରେ ଗୁହ ତାଙ୍କୁ ପୂଜା-ସତ୍କାର କଲେ, ଏବଂ ସେ ଇଙ୍ଗୁଦୀ ବୃକ୍ଷମୂଳେ ଆଶ୍ରୟ ନେଲେ।

Verse 33

न त्वं भार्या इति ग, घ, छ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः संश्रित इति ग, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः लक्ष्मणः स गुहो रात्रौ चक्रतुर्जागरं हि तौ सुमन्त्रं सरथं त्यक्त्वा प्रातर् नावाथ जाह्नवीं

‘ତୁମେ (ମୋ) ଭାର୍ଯ୍ୟା ନୁହ’—ଏହା ଗ, ଘ, ଛ-ଚିହ୍ନିତ ତିନି ପାଣ୍ଡୁଲିପିର ପାଠ; ଏବଂ ‘ସଂଶ୍ରିତ (ଶରଣ ନେଇଥିବା)’—ଏହା ଗ, ଘ-ଚିହ୍ନିତ ଦୁଇ ପାଣ୍ଡୁଲିପିର ପାଠ। ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ଗୁହ ରାତି ସାରା ଜାଗରଣ କଲେ; ପ୍ରଭାତେ ସୁମନ୍ତ୍ରକୁ ରଥସହ ଛାଡ଼ି, ନାଉରେ ଜାହ୍ନବୀ (ଗଙ୍ଗା) ପାର ହେଲେ।

Verse 34

रामलक्ष्मणसीताश् च तीर्णा आपुः प्रयागकम् भरद्वाजं नमस्कृत्य चित्रकूटं गिरिं ययुः

ରାମ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ସୀତା ପାର ହୋଇ ପ୍ରୟାଗକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ; ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି ଚିତ୍ରକୂଟ ପର୍ବତକୁ ଗଲେ।

Verse 35

वास्तुपूजान्ततः कृत्वा स्थिता मन्दाकिनीतटे सीतायै दर्शयामास चित्रकूटञ्च राघवः

ବାସ୍ତୁପୂଜାକୁ ଯଥାବିଧି ସମାପ୍ତ କରି, ମନ୍ଦାକିନୀ ତଟରେ ରହିଥିବା ରାଘବ ସୀତାଙ୍କୁ ଚିତ୍ରକୂଟ ପର୍ବତ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଇଲେ।

Verse 36

नखैर् विदारयन्तन्तां काकन्तच्चक्षुराक्षिपत् ऐषिकास्त्रेण शरणं प्राप्तो देवान् विहायसः

ସେମାନେ ନଖରେ ତାକୁ ଛିଣ୍ଡୁଥିବାବେଳେ ଗୋଟିଏ କାକ ତାଙ୍କ ଆଖିରେ ଆଘାତ କଲା। ପରେ ଐଷିକାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ସେ ଆକାଶସ୍ଥ ଦେବମାନଙ୍କ ଶରଣ ନେଲା।

Verse 37

रामे वनं गते राजा षष्ठे ऽह्नि निशि चाब्रवीत् कौशल्यां स कथां पौर्वां यदज्ञानद्धतः पुरा

ରାମ ବନକୁ ଯାଇଥିବା ପରେ, ଷଷ୍ଠ ଦିନର ରାତିରେ ରାଜା କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ସେଇ ପୁରାତନ କଥା କହିଲେ—ଯାହା ସେ ପୂର୍ବେ ଅଜ୍ଞାନବଶତଃ କରିଥିଲେ।

Verse 38

कौमारे शरयूतीरे यज्ञदत्तकुमारकः शब्दभेदाच्च कुम्भेन शब्दं कुर्वंश् च तत्पिता

କୌମାରାବସ୍ଥାରେ ଶରୟୂ ତଟରେ ଯଜ୍ଞଦତ୍ତ ନାମକ ବାଳକ ଶବ୍ଦଭେଦ (ଭ୍ରମ) ହେତୁ କୁମ୍ଭ ଦ୍ୱାରା ଶବ୍ଦ କରୁଥିଲା; ତାହାର ପିତା ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ଥିଲେ।

Verse 39

शशाप विलपन्मात्रा शोकं कृत्वा रुदन्मुहुः पुत्रं विना मरिष्यावस् त्वं च शोकान्मरिष्यसि

ତେବେ ମାତା ବିଲାପ କରି, ଶୋକରେ ପତିତ ହୋଇ, ପୁନଃପୁନଃ ରୁଦନ କରି ଶାପ ଦେଲେ—“ପୁତ୍ର ବିନା ମୁଁ ମରିଯିବି; ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଶୋକରେ ମରିବ।”

Verse 40

पुत्रं विना स्मरन् शोकात् कौशल्ये मरणं मम कथामुक्त्वाथ हा रामम् उक्त्वा राजा दिवङ्गतः

ପୁତ୍ରବିୟୋଗ ସ୍ମରଣ କରି ଶୋକାକୁଳ ରାଜା କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ କହିଲେ—“ମୋର ମୃତ୍ୟୁ ଏବେ ନିଶ୍ଚିତ।” ଏହି କଥା କହି “ହା ରାମ!” ବୋଲି ବିଲାପ କରି ରାଜା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ।

Verse 41

सुप्तं मत्त्वाथ कौशल्या सुप्ता शोकार्तमेव सा सुप्रभाते गायनाश् च सूतमागधवन्दिनः

ତାପରେ କୌଶଲ୍ୟା ତାଙ୍କୁ ଶୁଇଥିବା ବୋଲି ଭାବି, ନିଜେ ମଧ୍ୟ ଶୋକପୀଡିତା ହୋଇ ଶୋଇପଡ଼ିଲେ। ପ୍ରଭାତେ ସୂତ, ମାଗଧ ଓ ବନ୍ଦିନ ଆଦି ଗାୟକମାନେ ସ୍ତୁତିଗାନ ଆରମ୍ଭ କଲେ।

Verse 42

प्रबोधका बोधयन्ति न च बुध्यत्यसौ मृतः कौशल्या तं मृतं ज्ञात्वा हा हतास्मीति चाब्रवीत्

ଜଗାଇବାକୁ ଆସିଥିବାମାନେ ତାଙ୍କୁ ଡାକି ଜଗାଉଥିଲେ; କିନ୍ତୁ ସେ ଜାଗିଲେ ନାହିଁ—ସେ ମୃତ ଥିଲେ। କୌଶଲ୍ୟା ତାଙ୍କୁ ମୃତ ଜାଣି “ହା! ମୁଁ ନଷ୍ଟ ହେଲି” ବୋଲି କହିଲେ।

Verse 43

नरा नार्यो ऽथ रुरुदुर् आनीतो भरतस्तदा वशिष्ठाद्यैः सशत्रुघ्नः शीघ्रं राजगृहात्पुरीम्

ତାପରେ ପୁରୁଷ ଓ ନାରୀମାନେ ସମସ୍ତେ ଉଚ୍ଚସ୍ୱରେ କାନ୍ଦିଲେ। ସେତେବେଳେ ବଶିଷ୍ଠ ଆଦି ବୃଦ୍ଧମାନେ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ସହିତ ଭରତଙ୍କୁ ରାଜଗୃହରୁ ଶୀଘ୍ର ନଗରକୁ ଆଣିଲେ।

Verse 44

पूर्वामिति ग, ङ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः नृप इति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः चापतदिति ङ, चिह्नितपुस्तकपाठः दृष्ट्वा सशोकां कैकेयीं निन्दयामास दुःखितः अकीर्तिः पातिता मूर्ध्नि कौशल्यां स प्रशस्य च

ଶୋକାକୁଳ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଦେଖି ସେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କଲେ; ଏବଂ ମନେ କଲେ ଯେ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଅପକୀର୍ତ୍ତି ପଡ଼ିଛି, ତେଣୁ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଶଂସା କଲେ।

Verse 45

पितरन्तैलद्रोणिस्थं संस्कृत्य सरयूतटे वशिष्ठाद्यैर् जनैर् उक्तो राज्यं कुर्विति सो ऽब्रवीत्

ସରୟୂତଟରେ ତେଲଦ୍ରୋଣୀରେ ରଖାଯାଇଥିବା ପିତାଙ୍କର ବିଧିମତ୍ ଅନ୍ତ୍ୟେଷ୍ଟି-ସଂସ୍କାର କରି, ବଶିଷ୍ଠାଦି ଲୋକଙ୍କ ଅନୁରୋଧରେ ସେ କହିଲା— “ମୁଁ ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କରିବି।”

Verse 46

व्रजामि राममानेतुं रामो राजा मतो बली शृङ्गवेरं प्रयागञ्च भरद्वाजेन भोजितः

“ମୁଁ ରାମଙ୍କୁ ଆଣିବାକୁ ଯାଉଛି; ରାମଙ୍କୁ ବଳବାନ ରାଜା ବୋଲି ମନାଯାଏ।” ସେ ଶୃଙ୍ଗବେର ଓ ପ୍ରୟାଗକୁ ଗଲା, ଏବଂ ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ଆତିଥ୍ୟରେ ଭୋଜିତ ହେଲା।

Verse 47

नमस्कृत्य भरद्वाजं रामं लक्ष्मणमागतः पिता स्वर्गं गतो राम अयोध्यायां नृपो भव

ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି ସେ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସି କହିଲା— “ହେ ରାମ, ତୁମ ପିତା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ; ଅଯୋଧ୍ୟାରେ ରାଜା ହେଅ।”

Verse 48

अहं वनं प्रयास्यामि त्वदादेशप्रतीक्षकः रामः श्रुत्वा जलं दत्वा गृहीत्वा पादुके व्रज

“ମୁଁ ବନକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରିବି, ତୁମ ଆଦେଶ ପ୍ରତୀକ୍ଷା କରି। ହେ ରାମ, ଏହା ଶୁଣି ବିଦାୟଜଳ ଅର୍ପଣ କର, ପାଦୁକା ନେଇ ଯାଅ।”

Verse 49

राज्यायाहन्नयास्यामि सत्याच्चीरजटाधरः रामोक्तो भरतश्चायान् नन्दिग्रामे स्थितो बली त्यक्त्वायोध्यां पादुके ते पूज्य राज्यमपालयत्

ଚୀର ଓ ଜଟାଧାରୀ ରାମ କହିଲେ— “ସତ୍ୟରକ୍ଷା ପାଇଁ ରାଜ୍ୟର ନିମିତ୍ତେ ମୁଁ ଫେରି ଆସିବି ନାହିଁ।” ରାମଙ୍କ ଏହି ଉପଦେଶରେ ବଳବାନ ଭରତ ନନ୍ଦିଗ୍ରାମକୁ ଆସି, ଅଯୋଧ୍ୟା ତ୍ୟାଗ କରି, ସେହି ପାଦୁକାଦ୍ୱୟକୁ ପୂଜି ରାମଙ୍କ ନାମରେ ରାଜ୍ୟ ପାଳନ କଲା।