Adhyaya 3

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये मत्स्यावतारो नाम द्वितीयो ऽध्यायः अथ तृतीयो ऽध्यायः कूर्मावतारवर्णनं अग्निर् उवाच वक्ष्ये कूर्मावतारञ्च श्रुत्वा पापप्रणाशनम् पुरा देवासुरे युद्धे दैत्यैर् देवाः पराजिताः

ଏହିପରି ଆଦିମହାପୁରାଣ ଅଗ୍ନିପୁରାଣରେ ‘ମତ୍ସ୍ୟାବତାର’ ନାମ ଦ୍ୱିତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏବେ ତୃତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟ—‘କୂର୍ମାବତାର ବର୍ଣ୍ଣନ’ ଆରମ୍ଭ। ଅଗ୍ନି କହିଲେ—ପାପନାଶକ କୂର୍ମାବତାର ମୁଁ କହିବି; ଏହା ଶୁଣିଲେ ପାପ କ୍ଷୟ ହୁଏ। ପୂର୍ବେ ଦେବାସୁର ଯୁଦ୍ଧରେ ଦୈତ୍ୟମାନେ ଦେବମାନଙ୍କୁ ପରାଜିତ କରିଥିଲେ।

Verse 2

दुर्वाससश् च शापेन निश्रीकाश्चाभवंस्तदा स्तुत्वा क्षीराब्धिगं विष्णुम् ऊचुः पालय चासुरात्

ତେବେ ଦୁର୍ବାସାଙ୍କ ଶାପରେ ସେମାନେ ଶ୍ରୀ (ସମୃଦ୍ଧି ଓ ତେଜ) ହରାଇ ନିଶ୍ରୀକ ହେଲେ। କ୍ଷୀରାବ୍ଧିନିବାସୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରି ସେମାନେ କହିଲେ—“ଅସୁରମାନଙ୍କୁ ଠାରୁ ଆମକୁ ରକ୍ଷା କର।”

Verse 3

ब्रह्मादिकान् हरिः प्राह सन्धिं कुर्वन्तु चासुरैः क्षीराब्धिमथनार्थं हि अमृतार्थं श्रिये ऽसुराः

ହରି ବ୍ରହ୍ମାଦି ଦେବମାନଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଅସୁରମାନଙ୍କ ସହ ସନ୍ଧି କର; କାରଣ କ୍ଷୀରାବ୍ଧି ମଥନ କରିବାକୁ ହେବ। ଅମୃତ ପାଇବା ଓ ଶ୍ରୀ (ଲକ୍ଷ୍ମୀ) ପାଇବା ଆଶାରେ ଅସୁରମାନେ ମଧ୍ୟ ତାହାରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହେବେ।”

Verse 4

अरयो ऽपि हि सन्धेयाः सति कार्यार्थगौरवे युष्मानमृतभाजो हि कारयामि न दानवान्

କାର୍ଯ୍ୟର ଗୁରୁତ୍ୱ ଓ ଆବଶ୍ୟକତା ଥିଲେ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ସହିତ ମଧ୍ୟ ସନ୍ଧି କରିବା ଉଚିତ। କାରଣ ମୁଁ ତୁମମାନଙ୍କୁ ଅମୃତର ଭାଗୀ କରେ; ଦାନବମାନଙ୍କୁ ନୁହେଁ।

Verse 5

तकपाठः संश्रुतं पापनाशनमिति ख, ग, घ चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः सुरा क्षीराब्धिगमिति ग, घ, चिह्नितपुस्त्कद्वयपाठः सन्धिं कुरुत चासुररिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः भाजो हि करिष्यामि इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः मन्थानं मन्दरं कृत्वा नेत्रं कृत्वा तु वासुकिम् क्षीराब्धिं मत्सहायेन निर्मथध्वमतन्द्रिताः

ଏଠାରେ କିଛି ପାଣ୍ଡୁଲିପିରେ ପାଠଭେଦ ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି। ତାପରେ ଆଜ୍ଞା ଦିଆଗଲା—“ମନ୍ଥାନ ଦଣ୍ଡ ଭାବେ ମନ୍ଦର ପର୍ବତକୁ କର, ଏବଂ ନେତ୍ର (ରଜ୍ଜୁ) ଭାବେ ବାସୁକିକୁ କର; ମୋର ସହାୟତାରେ କ୍ଷୀରାବ୍ଧିକୁ ମଥନ କର—ଅତନ୍ଦ୍ର ଓ ଅପ୍ରମାଦରେ ନିରନ୍ତର।”

Verse 6

विष्णूक्तां संविदं कृत्वा दैत्यैः क्षीराब्धिमागताः ततो मथितुमारब्धाः यतः पुच्छन्ततः सुराः

ବିଷ୍ଣୁ କହିଥିବା ସନ୍ଧି ଦୈତ୍ୟମାନଙ୍କ ସହ କରି ଦେବମାନେ କ୍ଷୀରସାଗରକୁ ଆସିଲେ। ପରେ ସର୍ପ-ରଜ୍ଜୁ ଧରି ମଥନ ଆରମ୍ଭ କଲେ; ଦେବମାନେ ପୁଛ ଅନ୍ତ ଧରିଲେ।

Verse 7

फणिनिःश्वाससन्तप्ता हरिणाप्यायिताः सुराः मथ्यमाने ऽर्णवे सो ऽद्रिर् अनाधारो ह्य् अपो ऽविशत्

ସର୍ପ (ବାସୁକି)ର ଫଣାରୁ ନିଷ୍କାସିତ ଶ୍ୱାସର ତାପରେ ଦଗ୍ଧ ଦେବମାନେ ହରି (ବିଷ୍ଣୁ) ଦ୍ୱାରା ପୁନଃ ସବଳ ହେଲେ। ସମୁଦ୍ର ମଥନ ସମୟରେ ଆଧାର ନଥିବା ସେ ପର୍ବତ ଜଳରେ ବୁଡ଼ିଗଲା।

Verse 8

कूर्मरूपं समास्थाय दध्रे विष्णुश् च मन्दरम् क्षीराब्धेर्मथ्यमानाच्च विषं हालाहलं ह्य् अभूत्

କୂର୍ମ ରୂପ ଧାରଣ କରି ବିଷ୍ଣୁ ମନ୍ଦର ପର୍ବତକୁ ଧାରଣ କଲେ। କ୍ଷୀରସାଗର ମଥନ ହେଉଥିବାବେଳେ ‘ହାଲାହଲ’ ନାମକ ବିଷ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା।

Verse 9

हरेण धारितं कण्ठे नीलकण्ठस्ततो ऽभवत् ततो ऽभूद्वारुणी देवी पारिजातस्तु कौस्तुभः

ହରି ସେହି ବିଷକୁ କଣ୍ଠରେ ଧାରଣ କରିବାରୁ ସେ ‘ନୀଳକଣ୍ଠ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ। ତାପରେ ବାରୁଣୀ ଦେବୀ ପ୍ରକଟ ହେଲେ; ପାରିଜାତ ବୃକ୍ଷ ଓ କୌସ୍ତୁଭ ମଣି ମଧ୍ୟ ଉଦ୍ଭବିଲା।

Verse 10

गावश्चाप्सरसो दिव्या लक्ष्मीर्देवी हरिङ्गता पश्यन्तः सर्वदेवास्तां स्तुवन्तः सश्रियो ऽभवन्

ଦିବ୍ୟ ଗାଈମାନେ ଓ ଅପ୍ସରାମାନେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ; ସୁବର୍ଣ୍ଣାଙ୍ଗୀ ଦେବୀ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ମଧ୍ୟ ଉଦ୍ଭବିଲେ। ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ସମସ୍ତ ଦେବମାନେ ସ୍ତୁତି କଲେ ଏବଂ ଶ୍ରୀ-ସମ୍ପନ୍ନ ହେଲେ।

Verse 11

ततो धन्वन्तरिर्विष्णुर् आयुर्वेदप्रवर्तकः बिभ्रत् कमण्डलुम्पूर्णम् अमृतेन समुत्थितः

ତେବେ ଆୟୁର୍ବେଦର ପ୍ରବର୍ତ୍ତକ ବିଷ୍ଣୁ ଧନ୍ୱନ୍ତରି ରୂପେ ଉଦ୍ଭବିଲେ; ଅମୃତରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ କମଣ୍ଡଳୁ ଧାରଣ କରି ଉଠିଲେ।

Verse 12

अमृतं तत्कराद्दैत्या सुरेभ्यो ऽर्धं प्रदाय च गृहीत्वा जग्मुर्जन्माद्या विष्णुः स्त्रीरूपधृक् ततः

ତାଙ୍କ ହାତରୁ ଅମୃତ ନେଇ ଦୈତ୍ୟମାନେ ଦେବମାନଙ୍କୁ ତାହାର ଅର୍ଧ ଦେଲେ, ଶେଷଟି ଧରି ଚାଲିଗଲେ; ତେବେ ବିଷ୍ଣୁ ସ୍ତ୍ରୀରୂପ ଧାରଣ କଲେ।

Verse 13

तां दृष्ट्वा रूपसम्पन्नां दैत्याः प्रोचुर्विमोहिताः भव भार्यामृतं गृह्य पाययास्मान् वरानने

ତାଙ୍କୁ ରୂପସମ୍ପନ୍ନ ଦେଖି ଦୈତ୍ୟମାନେ ମୋହିତ ହୋଇ କହିଲେ—“ହେ ସୁମୁଖୀ! ଆମର ଭାର୍ଯ୍ୟା ହେଉ; ଅମୃତ ନେଇ ଆମକୁ ପିଆଇଦେ।”

Verse 14

तथेत्युक्त्वा हरिस्तेभ्यो गृहीत्वापाययत्सुरान् चन्द्ररूपधरो राहुः पिबंश्चार्केन्दुनार्पितः

“ତଥାସ୍ତୁ” ବୋଲି ହରି ତାହା ନେଇ ଦେବମାନଙ୍କୁ ପିଆଇଲେ; ରାହୁ ମଧ୍ୟ ଚନ୍ଦ୍ରରୂପ ଧାରଣ କରି ସୂର୍ଯ୍ୟ-ଚନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟରେ ବସାଇଦିଆଯାଇ ପିଲା।

Verse 15

तु इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः निःश्वाससंग्लाना इति ख, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः ततो हर इति ग, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः प्रदर्शक इति ख, ग, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः अकन्दुसूचित इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः हरिणाप्यरिणा च्छिन्नं स राहुस्तच्छिरः पृथक् कृपयामरतान्नीतं वरदं हरिमब्रवीत्

ହରି ଦ୍ୱାରା—ଶତ୍ରୁ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ—ଛିନ୍ନ ହେଲେ ରାହୁର ଶିର ପୃଥକ୍ ରହିଗଲା; ପରେ କୃପାବଶେ ତାକୁ ଅମରମାନଙ୍କ ପାଖକୁ ନେଇ ଯାଇ, ସେ ବରଦାତା ହରିଙ୍କୁ କହିଲା।

Verse 16

राहुर्मत्तस्तु चन्द्रार्कौ प्राप्स्येते ग्रहणं ग्रहः तस्मिन् कले च यद्दानं दास्यन्ते स्यात् तदक्षयं

ରାହୁ ଉନ୍ମତ୍ତ ହେଲେ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଗ୍ରସେ—ଏହା ଗ୍ରହ ଦ୍ୱାରା ଘଟିତ ଗ୍ରହଣ। ସେ ସମୟରେ ଯେ ଦାନ ଦିଆଯାଏ, ତାହା ଅକ୍ଷୟ ପୁଣ୍ୟଫଳ ଦେଏ।

Verse 17

तथेत्याहाथ तं विष्णुस् ततः सर्वैः सहामरैः स्त्रीरूपं सम्परित्यज्य हरेणोक्तः प्रदर्शय

“ତଥାସ୍ତୁ” ବୋଲି ବିଷ୍ଣୁ ତାହାକୁ କହିଲେ। ପରେ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ, ସ୍ତ୍ରୀରୂପ ତ୍ୟାଗ କରି, ହରିଙ୍କ ଆଦେଶାନୁସାରେ ନିଜ ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ ପ୍ରଦର୍ଶନ କଲା।

Verse 18

दर्शयामास रुद्राय स्त्रीरूपं भगवान् हरिः मायया मोहितः शम्भुः गौरीं त्यक्त्वा स्त्रियं गतः

ଭଗବାନ୍ ହରି ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ଏକ ସ୍ତ୍ରୀରୂପ ଦର୍ଶାଇଲେ। ହରିଙ୍କ ମାୟାରେ ମୋହିତ ଶମ୍ଭୁ ଗୌରୀଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରି ସେହି ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ପଛେ ଗଲେ।

Verse 19

नग्न उन्मत्तरूपो ऽभूत् स्त्रियः केशानधारयत् अगाद्विमुच्य केशान् स्त्री अन्वधावच्च ताङ्गताम्

ସେ ନଗ୍ନ ହୋଇ ଉନ୍ମତ୍ତରୂପ ଧାରଣ କଲେ। ସେ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ କେଶ ଧରିଲେ; ପରେ କେଶ ଛାଡ଼ି ଦୌଡ଼ିଗଲେ, ଏବଂ ସେହି ସ୍ତ୍ରୀ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ପଛେ ଦୌଡ଼ି ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚିଲା।

Verse 20

स्खलितं तस्य वीर्यं कौ यत्र यत्र हरस्य हि तत्र तत्राभवत् क्षेत्रं लिङ्गानां कनकस्य च

ହରଙ୍କ (ଶିବଙ୍କ) ବୀର୍ୟ ଯେଉଁଯେଉଁ ସ୍ଥାନରେ ସ୍ଖଲିତ ହେଲା, ସେଉଁସେଉଁ ସ୍ଥାନରେ ଲିଙ୍ଗମାନଙ୍କର ଏବଂ ସୁବର୍ଣ୍ଣର ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା।

Verse 21

मायेयमिति तां ज्ञात्वा स्वरूपस्थो ऽभवद्धरः शिवमाह हरी रुद्र जिता माया त्वया हि मे

ତାକୁ “ଏହା ମାୟା” ବୋଲି ଜାଣି ହରି ନିଜ ସ୍ୱରୂପରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଲେ। ପରେ ସେ ଶିବଙ୍କୁ କହିଲେ—“ହେ ରୁଦ୍ର, ନିଶ୍ଚୟ ତୁମେ ମୋ ମାୟାକୁ ଜୟ କରିଛ।”

Verse 22

न जेतुमेनां शक्तो मे त्वदृते ऽन्यः पुमान् भुवि अप्राप्याथामृतं दैत्या देवैर् युद्धे निपातिताः त्रिदिवस्थाः सुराश्चासन् यः पठेत् त्रिदिवं व्रजेत्

ତୁମ ବ୍ୟତୀତ ଭୂମିରେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ପୁରୁଷ ମୋ ପାଇଁ ତାକୁ ଜୟ କରିବାକୁ ସମର୍ଥ ନୁହେଁ। ପରେ ଅମୃତ ନ ପାଇ ଦୈତ୍ୟମାନେ ଦେବମାନଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧରେ ନିହତ ହେଲେ; ସୁରମାନେ ତ୍ରିଦିବରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ରହିଲେ। ଯେ ଏହା ପଢ଼େ ସେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଏ।