Adhyaya 1

Verse 1

ञानं समाधिः ब्रह्मज्ञानं अद्वैतब्रह्मज्ञानं गीतासारः यमगीता आग्नेयपुराणमाहात्म्यं ॐ नमो भगवते वासुदेवाय अग्निपुराणम् अथ प्रथमो ऽध्यायः ग्रन्थप्रस्तावना श्रियं सरस्वतीं गौरीं गणेशं स्कन्दमीश्वरम् ब्रह्माणं वह्निमिन्द्रादीन् वासुदेवं नमाम्यहम्

ଜ୍ଞାନ, ସମାଧି, ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନ, ଅଦ୍ୱୈତ-ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଞାନ, ଗୀତାସାର, ଯମଗୀତା, ଆଗ୍ନେୟ ପୁରାଣ ମାହାତ୍ମ୍ୟ—ଓଁ ନମୋ ଭଗବତେ ବାସୁଦେବାୟ। ଏହା ଅଗ୍ନି ପୁରାଣ। ଏବେ ପ୍ରଥମ ଅଧ୍ୟାୟ, ଗ୍ରନ୍ଥ-ପ୍ରସ୍ତାବନା ଆରମ୍ଭ। ମୁଁ ଶ୍ରୀ (ଲକ୍ଷ୍ମୀ), ସରସ୍ୱତୀ, ଗୌରୀ, ଗଣେଶ, ସ୍କନ୍ଦ, ଈଶ୍ୱର, ବ୍ରହ୍ମା, ବହ୍ନି (ଅଗ୍ନି), ଇନ୍ଦ୍ରାଦି ଦେବଗଣ ଓ ବାସୁଦେବଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରେ।

Verse 2

नैमिषे हरिमीजाना ऋषयः शौनकादयः तीर्थयात्राप्रसङ्गेन स्वागतं सूतमब्रुवन्

ନୈମିଷରେ ହରିଭକ୍ତ ଶୌନକାଦି ଋଷିମାନେ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ସୂତଙ୍କୁ ସ୍ୱାଗତ କରି ତାଙ୍କୁ କହିଲେ।

Verse 3

ऋषय ऊचुः सूत त्वं पूजितो ऽस्माभिः सारात्सारं वदस्व नः येन विज्ञानमात्रेण सर्वज्ञत्वं प्रजायते

ଋଷିମାନେ କହିଲେ—ହେ ସୂତ! ଆମେ ତୁମକୁ ପୂଜା କରିଛୁ; ଆମକୁ ସାରର ମଧ୍ୟ ସାର କହ, ଯାହାର କେବଳ ଜ୍ଞାନମାତ୍ରରେ ସର୍ବଜ୍ଞତା ଜନ୍ମେ।

Verse 4

सूत उवाच सारात्सारो हि भगवान् विष्णुः सर्गादिकृद्विभुः ब्रह्माहमस्मि तं ज्ञात्वा सर्वज्ञत्वं प्रजायते

ସୂତ କହିଲେ—ସାରର ମଧ୍ୟ ସାର ହେଲେ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ; ସେ ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଏବଂ ସୃଷ୍ଟି ଆଦି କାର୍ଯ୍ୟର କର୍ତ୍ତା। ତାଙ୍କୁ ଜାଣିଲେ ‘ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମ’ ଏହି ବୋଧ ହୁଏ ଓ ସର୍ବଜ୍ଞତା ଜନ୍ମେ।

Verse 5

द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये शब्दब्रह्म परं च यत् द्वे विद्ये वेदितव्ये हि इति चाथर्वणी श्रुतिः

ଜାଣିବାଯୋଗ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମ ଦୁଇ—ଶବ୍ଦବ୍ରହ୍ମ ଓ ପରବ୍ରହ୍ମ। ଜାଣିବାଯୋଗ୍ୟ ବିଦ୍ୟା ମଧ୍ୟ ଦୁଇ—ଏହିପରି ଅଥର୍ବଣୀ ଶ୍ରୁତି କହେ।

Verse 6

अहं शुकश् च पैलाद्या गत्वा वदरिकाश्रमम् व्यासं नत्वा पृष्टवन्तः सो ऽस्मान् सारमथाब्रवीत्

ମୁଁ ଶୁକ ଓ ପୈଲ ଆଦିଙ୍କ ସହ ବଦରୀ ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲି। ବ୍ୟାସଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ପ୍ରଶ୍ନ କଲୁ; ତେବେ ସେ ଆମକୁ ଉପଦେଶର ସାରସଂକ୍ଷେପ କହିଲେ।

Verse 7

व्यास उवाच शुकाद्यैः शृणु सूत त्वं वशिष्ठो मां यथाब्रवीत् ब्रह्मसारं हि पृच्छन्तं मुनिभिश् च परात्परम्

ବ୍ୟାସ କହିଲେ—ହେ ସୂତ, ଶୁଣ; ଶୁକ ଆଦି ମୁନିମାନଙ୍କ ସହ ମୁଁ ପରାତ୍ପର ବ୍ରହ୍ମସାର ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲି; ସେତେବେଳେ ବଶିଷ୍ଠ ମୋତେ ଯେପରି କହିଥିଲେ, ସେହିପରି ମୁଁ କହୁଛି।

Verse 8

लक्ष्मीमिति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः विज्ञातमात्रेण इति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः अपरञ्च परञ्च यदिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः यदब्रवीदिति ख, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः वसिष्ठ उवाच द्वैविध्यं ब्रह्म वक्ष्यामि शृणु व्यासाखिलानुगम् यथाग्निर्मां पुरा प्राह मुनिभिर्दैवतैः सह

ବଶିଷ୍ଠ କହିଲେ—ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମର ଦ୍ୱିବିଧ ସ୍ୱରୂପ କହିବି; ହେ ବ୍ୟାସ, ସମଗ୍ର ପରମ୍ପରାର ଅନୁଗାମୀ, ଶୁଣ। ମୁନି ଓ ଦେବମାନଙ୍କ ସହିତ ଅଗ୍ନି ପୂର୍ବେ ମୋତେ ଯେପରି କହିଥିଲେ, ସେହିପରି ମୁଁ ତୁମକୁ କହୁଛି।

Verse 9

पुराणं परमाग्नेयं ब्रह्मविद्याक्षरं परम् ऋग्वेदाद्यपरं ब्रह्म सर्वदेवसुखावहम्

ଏହି ପରମ ଆଗ୍ନେୟ ପୁରାଣ ପରମ ଅକ୍ଷର ବ୍ରହ୍ମବିଦ୍ୟା। ଏହା ଋଗ୍ବେଦ ଆଦିଠାରୁ ମଧ୍ୟ ପରେ ଥିବା ପରବ୍ରହ୍ମ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦେବମାନଙ୍କୁ ସୁଖ-କଲ୍ୟାଣ ଦେଇଥାଏ।

Verse 10

अग्निनोक्तं पुराणम् यद् आग्नेयं ब्रह्मसम्मितम् भुक्तिमुक्तिप्रदं दिव्यं पठतां शृण्वतां नृणाम्

ଅଗ୍ନି ଦ୍ୱାରା ଉକ୍ତ ଯେ ଆଗ୍ନେୟ ପୁରାଣ ବ୍ରହ୍ମ (ବେଦ) ସମ୍ମତ ପ୍ରମାଣ, ସେହିଟି ଦିବ୍ୟ; ପଢ଼ୁଥିବା ଓ ଶୁଣୁଥିବା ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ—ଦୁହେଁ ଦେଇଥାଏ।

Verse 11

कालाग्निरूपिणम् विष्णुं ज्योतिर्ब्रह्म परात्परम् मुनिभिः पृष्टवान् देवं पूजितं ज्ञानकर्मभिः

ମୁନିମାନେ ସେହି ଦେବ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—ଯିଏ କାଳାଗ୍ନିରୂପ, ପରାତ୍ପର ପରମ ଜ୍ୟୋତି-ବ୍ରହ୍ମ, ଏବଂ ଜ୍ଞାନ ଓ କର୍ମ ଉଭୟରେ ପୂଜିତ।

Verse 12

वसिष्ठ उवाच संसारसागरोत्तार- नावं ब्रह्मेश्वरं वद विद्यासारं यद्विदित्वा सर्वज्ञो जायते नरः

ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ—ସଂସାର-ସାଗର ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ କରାଇବା ନାଉ ସଦୃଶ ପରମେଶ୍ୱର ବ୍ରହ୍ମଙ୍କୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କର; ଏବଂ ସେହି ବିଦ୍ୟାସାର କହ, ଯାହା ଜାଣିଲେ ମନୁଷ୍ୟ ସର୍ବଜ୍ଞ ହୁଏ।

Verse 13

अग्निर् उवाच विष्णुः कालाग्निरुद्रो ऽहं विद्यासारं वदामि ते विद्यासारं पुराणं यत् सर्वं सर्वस्य कारणं

ଅଗ୍ନି କହିଲେ—ମୁଁ ବିଷ୍ଣୁ; ମୁଁ କାଳାଗ୍ନିରୂପ ରୁଦ୍ର। ମୁଁ ତୁମକୁ ବିଦ୍ୟାସାର କହୁଛି—ସେହି ପୁରାଣ, ଯାହା ସମସ୍ତ ବିଦ୍ୟାର ସାର, ଯାହା ସବୁକିଛି ଏବଂ ସବୁର କାରଣ।

Verse 14

सर्गस्य प्रतिसर्गस्य वंशमन्वन्तरस्य च वंशानुचरितादेश् च, मत्स्यकूर्मादिरूपधृक्

ମତ୍ସ୍ୟ, କୂର୍ମ ଆଦି ରୂପ ଧାରଣ କରି (ପ୍ରଭୁ) ସର୍ଗ, ପ୍ରତିସର୍ଗ, ବଂଶ, ମନ୍ୱନ୍ତର, ଏବଂ ବଂଶାନୁଚରିତ ଓ ଉପଦେଶ—ଏହି ବିଷୟଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରକାଶ କରନ୍ତି।

Verse 15

द्वे विद्ये भगवान् विष्णुः परा चैवापरा च ह ऋग्यजुःसामाथर्वाख्या वेदाङ्गानि च षड् द्विज

ହେ ଦ୍ୱିଜ! ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଦୁଇ ପ୍ରକାର ବିଦ୍ୟା—ପରା ଓ ଅପରା। ଅପରାରେ ଋଗ୍, ଯଜୁଃ, ସାମ, ଅଥର୍ବ ନାମକ ବେଦ ଏବଂ ଛଅ ବେଦାଙ୍ଗ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ଭୁକ୍ତ।

Verse 16

अयपाठः पुण्यमिति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः यद् गदित्वा इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः ज्ञानसन्दीपनादेव इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः ब्रह्माग्नेयं पुराणमिति ग, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः यद् द्विज इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः शिक्षा कल्पो व्याकरणं निरुक्तं ज्योतिषाङ्गतिः छन्दो ऽभिधानं मीमांसा धर्मशास्त्रं पुराणकम्

ଶିକ୍ଷା, କଳ୍ପ, ବ୍ୟାକରଣ, ନିରୁକ୍ତ, ଜ୍ୟୋତିଷ (ବେଦାଙ୍ଗ), ଛନ୍ଦ, ଅଭିଧାନ (କୋଷ), ମୀମାଂସା, ଧର୍ମଶାସ୍ତ୍ର ଓ ପୁରାଣ—ଏହିମାନେ ବିଦ୍ୟାର ଶାଖା ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

Verse 17

न्यायवैद्यकगान्धर्वं धनुर्वेदो ऽर्थशास्त्रकम् अपरेयं परा विद्या यया ब्रह्माभिगम्यते

ନ୍ୟାୟ, ବୈଦ୍ୟକ, ଗାନ୍ଧର୍ବ (ସଙ୍ଗୀତ), ଧନୁର୍ବେଦ ଓ ଅର୍ଥଶାସ୍ତ୍ର—ଏଗୁଡ଼ିକ ଅପର (ନିମ୍ନ) ବିଦ୍ୟା; ଯାହାଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ ସେହି ପରା ବିଦ୍ୟା।

Verse 18

यत्तददृश्यमग्राह्यम् अगोत्रचरणम् ध्रुवम् विष्णुनोक्तं यथा मह्यं देवेभ्यो ब्रह्मणा पुरा तथा ते कथयिष्यामि हेतुं मत्स्यादिरूपिणम्

ଯେ ତତ୍ତ୍ୱ ଅଦୃଶ୍ୟ, ଅଗ୍ରାହ୍ୟ, ଗୋତ୍ର-ଚରଣରହିତ ଏବଂ ଧ୍ରୁବ—ଯେପରି ବିଷ୍ଣୁ ମୋତେ କହିଥିଲେ ଓ ବ୍ରହ୍ମା ପୂର୍ବେ ଦେବମାନଙ୍କୁ କହିଥିଲେ—ସେପରି ମୁଁ ତୁମକୁ ମତ୍ସ୍ୟାଦି ରୂପଧାରୀ (ଭଗବାନ)ଙ୍କ ହେତୁ କହିବି।