Adhyaya 10

Verse 1

इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये रामायणे सुन्दरकाण्डवर्णनं नाम नवमो ऽध्यायः अथ दशमो ऽध्यायः श्रीरामावतारवर्णनं नाराद उवाच रामोक्तश्चाङ्गदो गत्वा रावणं प्राह जानकी दीयतां राघवायाशु अन्यथा त्वं मरिष्यसि

ଏହିପରି ଆଦିମହାପୁରାଣ ଅଗ୍ନିପୁରାଣର ରାମାୟଣ-ପ୍ରସଙ୍ଗରେ “ସୁନ୍ଦରକାଣ୍ଡବର୍ଣ୍ଣନ” ନାମକ ନବମ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏବେ ଦଶମ ଅଧ୍ୟାୟ “ଶ୍ରୀରାମାବତାରବର୍ଣ୍ଣନ” ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ନାରଦ କହିଲେ—ରାମଙ୍କ ଆଦେଶରେ ଅଙ୍ଗଦ ଯାଇ ରାବଣକୁ କହିଲା: “ଜାନକୀକୁ ଶୀଘ୍ର ରାଘବଙ୍କୁ ଦିଅ; ନହେଲେ ତୁମେ ମରିବ।”

Verse 2

रावणो हन्तुमुद्युक्तः सङ्ग्रामोद्धतराक्षसः रामायाह दशग्रीवो युद्धमेकं तु मन्यते

ଯୁଦ୍ଧେ ଉଦ୍ଦୀପ୍ତ ଓ ବଧକୁ ଉଦ୍ୟତ ରାକ୍ଷସ ରାବଣ ରାମଙ୍କୁ କହିଲା—ଦଶଗ୍ରୀବ ଏହି ସମ୍ମୁଖୀନତାକୁ ଏକମାତ୍ର ନିର୍ଣ୍ଣାୟକ ଯୁଦ୍ଧ ଭାବେ ମନେ କରେ।

Verse 3

रामो युद्धाय तच् छ्रुत्वा लङ्कां सकपिराययौ वानरो हनूमान् मैन्दो द्विविदो जाम्बवान्नलः

ତାହା ଶୁଣି ରାମ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରି କପିସେନା ସହ ଲଙ୍କା ଦିଗକୁ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ—ହନୁମାନ, ମୈନ୍ଦ, ଦ୍ୱିବିଦ, ଜାମ୍ବବାନ ଓ ନଳ।

Verse 4

नीलस्तारोङ्गदो धूम्रः सुषेणः केशरी गयः पनसो विनतो रम्भः शरभः क्रथनो बली

ନୀଳ, ତାର, ଅଙ୍ଗଦ, ଧୂମ୍ର, ସୁଷେଣ, କେଶରୀ, ଗୟ, ପନସ, ବିନତ, ରମ୍ଭ, ଶରଭ, କ୍ରଥନ, ବଲୀ—ଏହେ (ପବିତ୍ର/ରକ୍ଷକ) ନାମଗୁଡ଼ିକ।

Verse 5

गवाक्षो दधिवक्त्रश् च गवयो गन्धमादनः एते चान्ये च सुग्रीव एतैर् युक्तो ह्य् असङ्ख्यकैः

ଗବାକ୍ଷ, ଦଧିବକ୍ତ୍ର, ଗବୟ ଓ ଗନ୍ଧମାଦନ—ଏମାନେ ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନେ, ହେ ସୁଗ୍ରୀବ, ଅସଂଖ୍ୟ (ବାନର-ଯୋଦ୍ଧା) ସହ ଯୁକ୍ତ ଅଛନ୍ତି।

Verse 6

रक्षसां वानराणाञ्च युद्धं सङ्कुलमाबभौ राक्षसा वानरान् जघ्नुः शरशक्तिगदादिभिः

ରାକ୍ଷସ ଓ ବାନରମାନଙ୍କ ଯୁଦ୍ଧ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସଂକୁଳ ଓ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଉଠିଲା। ରାକ୍ଷସମାନେ ବାଣ, ଶକ୍ତି, ଗଦା ଆଦି ଅସ୍ତ୍ରରେ ବାନରମାନଙ୍କୁ ନିହତ କଲେ।

Verse 7

वानरा राक्षसाञ् जघ्नुर् नखदन्तशिलादिभिः हस्त्यश्वरथपादातं राक्षसानां बलं हतं

ବାନରମାନେ ନଖ, ଦାନ୍ତ, ଶିଳା ଆଦିଦ୍ୱାରା ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କୁ ବଧ କଲେ; ହାତୀ-ଘୋଡ଼ା-ରଥ ଓ ପଦାତି ସହିତ ରାକ୍ଷସସେନା ନଷ୍ଟ ହେଲା।

Verse 8

हनूमान् गिरिशृङ्गेण धूम्राक्षमबधीद्रिपुम् अकम्पनं प्रहस्तञ्च युध्यन्तं नील आबधीत्

ହନୁମାନ ପର୍ବତଶିଖରଦ୍ୱାରା ଶତ୍ରୁ ଧୂମ୍ରାକ୍ଷକୁ ବଧ କଲେ; ଯୁଦ୍ଧରତ ଅକମ୍ପନ ଓ ପ୍ରହସ୍ତକୁ ନୀଳ ନିପାତ କଲା।

Verse 9

इन्द्रजिच्च्छरबन्धाच्च विमुक्तौ रामलक्ष्मणौ तार्क्षसन्दर्शनाद्वाणैर् जघ्नतू राक्षसं बलम्

ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ୍‌ର ଶରବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ରାମ-ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ତାର୍କ୍ଷ୍ୟ (ଗରୁଡ଼) ଦର୍ଶନ-ପ୍ରଭାବସମ୍ପନ୍ନ ବାଣଦ୍ୱାରା ରାକ୍ଷସସେନାକୁ ବଧ କଲେ।

Verse 10

रामः शरैर् जर्जरितं रावणञ्चाकरोद्रणे रावनः कुम्भकर्णञ्च बोधयामास दुःखितः

ଯୁଦ୍ଧରେ ରାମ ଶରଦ୍ୱାରା ରାବଣକୁ ଜର୍ଜରିତ କଲେ; ଦୁଃଖିତ ରାବଣ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣକୁ ମଧ୍ୟ ଜଗାଇଲା।

Verse 11

कुम्भकर्णः प्रबुद्धो ऽथ पीत्वा घटसहस्रकम् मद्यस्य महिषादीनां भक्षयित्वाह रावणम्

ତାପରେ ପ୍ରବୁଦ୍ଧ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ମଦ୍ୟର ସହସ୍ର ଘଟ ପିଇ, ମହିଷ ଆଦି ପଶୁମାନଙ୍କୁ ଭକ୍ଷଣ କରି, ରାବଣଙ୍କୁ କହିଲା।

Verse 12

सीताया हरणं पापं कृतन्त्वं हि गुरुर्यतः अतो गच्छामि युद्धाय रामं हन्मि सवानरम्

ସୀତାହରଣ ପାପ; କୃତାନ୍ତ (ଯମ) ନିଶ୍ଚୟ କଠୋର ଗୁରୁ। ତେଣୁ ମୁଁ ଯୁଦ୍ଧକୁ ଯାଉଛି—ବାନରମାନଙ୍କ ସହିତ ରାମଙ୍କୁ ବଧ କରିବି।

Verse 13

इत्युक्त्वा वानरान् सर्वान् कुम्भकर्णो ममर्द ह गृहीतस्तेन सुग्रीवः कर्णनासं चकर्त सः

ଏହିପରି କହି କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ସମସ୍ତ ବାନରଙ୍କୁ ଚେପିଦେଲା। ତାହାରେ ଧରାପଡ଼ି ସୁଗ୍ରୀବ ତାହାର କାନ ଓ ନାକ କାଟିଦେଲା।

Verse 14

कर्णनासाविहीनो ऽसौ भक्षयामास वानरान् रामो ऽथ कुम्भकर्णस्य बाहू चिच्छेद शायकैः

କାନ ଓ ନାକ ହୀନ ସେ (କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ) ବାନରମାନଙ୍କୁ ଭକ୍ଷଣ କରିବାକୁ ଲାଗିଲା। ତେବେ ରାମ ବାଣଦ୍ୱାରା କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣର ବାହୁ ଛେଦ କଲେ।

Verse 15

ततः पादौ ततश्छित्वा शिरो भूमौ व्यपातयत् अथ कुम्भो निकुम्भश् च मकराक्षश् च राक्षसः

ତାପରେ ତାହାର ପାଦ ଛେଦ କରି ଶିରକୁ ଭୂମିରେ ପତିତ କଲା। ତାହାପରେ କୁମ୍ଭ, ନିକୁମ୍ଭ ଓ ମକରାକ୍ଷ ରାକ୍ଷସମାନେ ଆଗେଇଲେ।

Verse 16

महोदरो महापार्श्वो मत्त उन्मत्तराक्षसः प्रघसो भासकर्णश् च विरूपाक्षश् च संयुगे

ସେହି ସଂଯୁଗରେ ମହୋଦର, ମହାପାର୍ଶ୍ୱ, ମତ୍ତ, ଉନ୍ମତ୍ତରାକ୍ଷସ, ପ୍ରଘସ, ଭାସକର୍ଣ୍ଣ ଓ ବିରୂପାକ୍ଷ ଥିଲେ।

Verse 17

देवान्तको नरान्तश् च त्रिशिराश्चातिकायकः रामेण लक्ष्मणेनैते वानरैः सविभीषणैः

ଦେବାନ୍ତକ, ନରାନ୍ତକ, ତ୍ରିଶିରା ଓ ଅତିକାୟ—ଏହି ମହାବଳୀ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କୁ ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ବାନରସେନା ସହ ବିଭୀଷଣଙ୍କ ସହିତ ମିଶି ବଧ କଲେ।

Verse 18

युध्यमानास्तया ह्य् अन्ये राक्षसा भुवि पातिताः इन्द्रजिन्मायया युध्यन् रामादीन् सम्बबन्ध ह

ତାଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିବାବେଳେ ଅନ୍ୟ ରାକ୍ଷସମାନେ ମଧ୍ୟ ଭୂମିରେ ପତିତ ହେଲେ; ଇନ୍ଦ୍ରଜିତ ମାୟାବଳରେ ଯୁଦ୍ଧ କରି ରାମାଦିଙ୍କୁ ବନ୍ଧନ କଲା।

Verse 19

वरदत्तैर् नागबाणैः ओषध्या तौ विशल्यकौ विशल्ययाब्रणौ कृत्वा मारुत्यानीतपर्वते

ବରଦତ୍ତ ନାଗବାଣରେ ପୀଡିତ ସେଇ ଦୁଇଜଣଙ୍କ ଦେହରୁ ଔଷଧିର ପ୍ରଭାବରେ ବାଣଗୁଡ଼ିକୁ ବାହାର କରି ସେମାନଙ୍କୁ ଶଲ୍ୟରହିତ କଲେ; ‘ବିଶଲ୍ୟା’ ଔଷଧିରେ ଘାଉମାନେ ମଧ୍ୟ ସୁସ୍ଥ ହେଲା—ମାରୁତି ଆଣିଥିବା ପର୍ବତରେ।

Verse 20

हनूमान् धारयामास तत्रागं यत्र संस्थितः निकुम्भिलायां होमादि कुर्वन्तं तं हि लक्ष्मणः

ହନୁମାନ ସେ ଯେଉଁଠାରେ ଅବସ୍ଥିତ ଥିଲା ସେଠାରେଇ ତାକୁ ଅଟକାଇ ରଖିଲେ; ନିକୁମ୍ଭିଲାରେ ହୋମ ଆଦି କର୍ମ କରୁଥିବା ସେଇ ଶତ୍ରୁକୁ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ନିରୋଧ କଲେ।

Verse 21

शरैर् इन्द्रजितं वीरं युद्धे तं तु व्यशातयत् रावणः शोकसन्तप्तः सीतां हन्तुं समुद्यतः

ଯୁଦ୍ଧରେ ସେ ବାଣଦ୍ୱାରା ବୀର ଇନ୍ଦ୍ରଜିତକୁ ନିହତ କଲେ; ତାପରେ ଶୋକରେ ସନ୍ତପ୍ତ ରାବଣ ସୀତାଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲା।

Verse 22

अविन्ध्यवारितो राजा रथस्थः सबलो ययौ इन्द्रोक्तो मातली रामं रथस्थं प्रचकार तम्

ଅବରୋଧ ବିନା ରାଜା ସେନାସହ ରଥସ୍ଥ ହୋଇ ଆଗେଇଲେ। ତେବେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ମାତଲି ରାମଙ୍କୁ ରଥରେ ବସାଇ ରଥୀ କଲେ।

Verse 23

रामरावणयोर्युद्धं रामरावणयोरिव रावणो वानरान् हन्ति मारुत्याद्याश् च रावणम्

ରାମ-ରାବଣଙ୍କ ଯୁଦ୍ଧ ରାମରାବଣଙ୍କ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ସଂଗ୍ରାମ ପରି ଭୟଙ୍କର ଥିଲା। ରାବଣ ବାନରମାନଙ୍କୁ ହତ କଲା, ଏବଂ ମାରୁତି (ହନୁମାନ) ଆଦି ରାବଣଙ୍କୁ ପ୍ରତିଆଘାତ କଲେ।

Verse 24

रामः शस्त्रैस्तमस्त्रैश् च ववर्ध जलदो यथा तस्य ध्वजं स चिच्छेद रथमश्वांश् च सारथिम्

ରାମ ଶସ୍ତ୍ର ଓ ଅସ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ବର୍ଷାମେଘ ପରି ପ୍ରବଳ ହୋଇ ଆଗେଇଲେ। ସେ ଶତ୍ରୁର ଧ୍ୱଜ କାଟିଦେଲେ ଏବଂ ରଥ, ଅଶ୍ୱ ଓ ସାରଥିକୁ ମଧ୍ୟ ଛେଦିଲେ।

Verse 25

धनुर्बाहूञ्छिरांस्येव उत्तिष्ठन्ति शिरांसि हि पैतामहेन हृदयं भित्वा रामेण रावणः

ଛିନ୍ନ ଶିରଗୁଡ଼ିକ ଧନୁର୍ଭୁଜ ପରି ପୁଣି ଉଠୁଥିଲା। କିନ୍ତୁ ରାମ ପୈତାମହ ଅସ୍ତ୍ରରେ ତାହାର ହୃଦୟ ଭେଦିଦେଲେ, ତେବେ ରାବଣ ଶେଷରେ ପତିତ ହେଲା।

Verse 26

भूतले पातितः सर्वै राक्षसै रुरुदुः स्त्रियः आश्वास्य तञ्च संस्कृत्य रामाज्ञप्तो विभीषणः

ସେ ଭୂମିତଳେ ପତିତ ହେଲାପରେ, ସମସ୍ତ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ସ୍ତ୍ରୀମାନେ କାନ୍ଦିଲେ। ତାପରେ ରାମଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ବିଭୀଷଣ ସେମାନଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱାସନା ଦେଇ ତାହାର ବିଧିବତ୍ ଅନ୍ତ୍ୟେଷ୍ଟି-ସଂସ୍କାର କଲେ।

Verse 27

हनूमतानयद्रामः सीतां शुद्धां गृहीतवान् रामो वह्नौ प्रविष्टान्तां शुद्धामिन्द्रादिभिः स्तुतः

ହନୁମାନ ଆଣିଥିବା ଶୁଦ୍ଧ ସୀତାଙ୍କୁ ରାମ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କରି ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ ବାହାରିଥିବା ସୀତାଙ୍କୁ ଇନ୍ଦ୍ରାଦି ଦେବମାନେ ସ୍ତୁତ କରିଥିବା ରାମ ଅଙ୍ଗୀକାର କଲେ।

Verse 28

ब्रह्मणा दशरथेन त्वं विष्णू राक्षसमर्दनः इन्द्रोर्चितो ऽमृतवृष्ट्या जीवयामास वानरान्

ତୁମେ ବିଷ୍ଣୁ, ରାକ୍ଷସମର୍ଦ୍ଦନ; ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଦଶରଥ ତୁମକୁ ସ୍ତୁତି କଲେ। ଇନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ ତୁମକୁ ଅର୍ଚ୍ଚନା କରି ଅମୃତବୃଷ୍ଟିରେ ବାନରମାନଙ୍କୁ ପୁନର୍ଜୀବିତ କଲେ।

Verse 29

नागपशैर् इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः सुहृन्निवारित इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः रामेण पूजिता जग्मुर् युद्धं दृष्ट्वा दिवञ्च ते रामो विभीषणायादाल् लङ्कामभ्यर्च्य वानरान्

ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ହୋଇ ସେମାନେ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ; ଯୁଦ୍ଧ ଦେଖି ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ। ପରେ ରାମ ଲଙ୍କାକୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ଅଭ୍ୟର୍ଚ୍ଚନା କରି ବାନରମାନଙ୍କୁ ବିଭୀଷଣଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କଲେ।

Verse 30

ससीतः पुष्पके स्थित्वा गतमार्गेण वै गतः दर्शयन् वनदुर्गाणि सीतायै हृष्टमानसः

ସୀତା ସହ ପୁଷ୍ପକରେ ଆସୀନ ହୋଇ ରାମ ପୂର୍ବରୁ ଯାଇଥିବା ସେହି ମାର୍ଗରେ ଗଲେ। ହୃଷ୍ଟମନେ ସେ ସୀତାଙ୍କୁ ପଥର ବନଦୁର୍ଗମାନ ଦେଖାଇଲେ।

Verse 31

भरद्वाजं नमस्कृत्य नन्दिग्रामं समागतः भरतेन नतश्चागाद् अयोध्यान्तत्र संस्थितः

ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି ରାମ ନନ୍ଦିଗ୍ରାମକୁ ଆସିଲେ। ଭରତ ପ୍ରଣାମ କରିବା ପରେ ରାମ ଅଯୋଧ୍ୟାକୁ ଗଲେ ଏବଂ ସେଠାରେ ବସିଲେ।

Verse 32

वसिष्ठादीन्नमस्कृत्य कौशल्याञ्चैव केकयीम् सुमित्रां प्राप्तराज्यो ऽथ द्विजादीन् सो ऽभ्यपूजयत्

ବସିଷ୍ଠ ଆଦି ବୃଦ୍ଧମାନଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି ଏବଂ କୌଶଲ୍ୟା, କୈକେୟୀ, ସୁମିତ୍ରାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ନମସ୍କାର କରି, ରାଜ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ ପରେ ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣାଦିଙ୍କୁ ବିଧିପୂର୍ବକ ସମ୍ମାନ କଲେ।

Verse 33

वासुदेवं स्वमात्मानम् अश्वमेधैर् अथायजत् सर्वदानानि स ददौ पालयामास सः प्रजाः

ତାପରେ ସେ ବାସୁଦେବଙ୍କୁ—ନିଜ ଆତ୍ମସ୍ୱରୂପ ଭାବେ—ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞଦ୍ୱାରା ଆରାଧନା କଲେ; ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଦାନ ଦେଲେ ଏବଂ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ପାଳନ କଲେ।

Verse 34

पुत्रवद्धर्मकामादीन् दुष्टनिग्रहणे रतः सर्वधर्मपरो लोकः सर्वशस्या च मेदिनी नाकालमरणञ्चासीद् रामे राज्यं प्रशासति

ରାମ ରାଜ୍ୟ ଶାସନ କରୁଥିବାବେଳେ ସେ ଧର୍ମ, କାମ ଆଦି ପୁରୁଷାର୍ଥକୁ ପୁତ୍ରବତ୍ ପୋଷଣ କଲେ ଏବଂ ଦୁଷ୍ଟଙ୍କ ନିଗ୍ରହ-ଦଣ୍ଡରେ ନିରତ ରହିଲେ। ଲୋକେ ସର୍ବଧର୍ମପର ଥିଲେ, ପୃଥିବୀ ସର୍ବଶସ୍ୟ ଦେଉଥିଲା, ଅକାଳମୃତ୍ୟୁ ନଥିଲା।