
Śrīrāmāvatāra-varṇanam (Description of the Incarnation of Śrī Rāma)
ଅଗ୍ନି କହନ୍ତି ଯେ ନାରଦ ଯେପରି ପୂର୍ବେ ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କୁ ରାମାୟଣ କହିଥିଲେ, ସେହି ଶ୍ରଦ୍ଧାପୂର୍ଣ୍ଣ ପୁନର୍କଥନ ଏଠାରେ; ଏହା ଶାସ୍ତ୍ରସାଧନ ଭାବେ ଭୁକ୍ତି (ଲୋକସମୃଦ୍ଧି) ଓ ମୁକ୍ତି (ମୋକ୍ଷ) ଦୁହେଁ ଦେଇଥାଏ। ନାରଦ ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶର ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ବଂଶାବଳୀ କହନ୍ତି—ବ୍ରହ୍ମାରୁ ମରୀଚି, କଶ୍ୟପ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ବୈବସ୍ୱତ ମନୁ, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ; ପରେ କକୁତ୍ସ୍ଥ, ରଘୁ, ଅଜ, ଦଶରଥ—ଏଭଳି ରାଜଧର୍ମ ପରମ୍ପରାରେ ଶ୍ରୀରାମାବତାରକୁ ସ୍ଥାପନ କରନ୍ତି। ରାବଣାଦି ବିନାଶ ପାଇଁ ହରି ଚତୁର୍ବିଧ ଭାବେ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି; ଋଷ୍ୟଶୃଙ୍ଗ ପବିତ୍ର କରିଥିବା ପାୟସ ବଣ୍ଟନରୁ ରାମ, ଭରତ, ଲକ୍ଷ୍ମଣ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଜନ୍ମ ନେନ୍ତି। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଅନୁରୋଧରେ ସେମାନେ ଯଜ୍ଞବିଘ୍ନ ନାଶ କରନ୍ତି—ତାଡକାବଧ, ମାରୀଚକୁ ତାଡ଼ନ, ସୁବାହୁବଧ। ପରେ ମିଥିଲାରେ ଜନକଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ଦେଖି ରାମ ଶିବଧନୁ ଚଢ଼ାଇ ଭାଙ୍ଗି ସୀତାଙ୍କୁ ପାଆନ୍ତି; ଭାଇମାନେ ମଧ୍ୟ ଜନକକୁଳରେ ବିବାହ କରନ୍ତି। ଫେରାବେଳେ ରାମ ଜାମଦଗ୍ନ୍ୟ ପରଶୁରାମଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କରି ଧର୍ମାଧୀନ ରାଜଶକ୍ତିର ଆଦର୍ଶ ପୂରଣ କରନ୍ତି।
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये वराहनृसिंहाद्यवतारो नाम चतुर्थो ऽध्यायः अथ पञ्चमो ऽध्यायः श्रीरामावतारवर्णनम् अग्निर् उवाच रामायणमहं वक्ष्ये नारदेनोदितं पुरा वाल्मीकये यथा तद्वत् पठितं भुक्तिमुक्तिदम्
ଏହିପରି ଆଦିମହାପୁରାଣ ଅଗ୍ନିପୁରାଣରେ ‘ବରାହ-ନୃସିଂହାଦି ଅବତାର’ ନାମକ ଚତୁର୍ଥ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏବେ ପଞ୍ଚମ ଅଧ୍ୟାୟ—‘ଶ୍ରୀରାମାବତାର ବର୍ଣ୍ଣନ’। ଅଗ୍ନି କହିଲେ: ପୂର୍ବେ ନାରଦ ଯେପରି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଇଥିଲେ, ସେହିପରି ମୁଁ ରାମାୟଣ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି; ଏହାର ପାଠ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ—ଦୁହେଁ ଦିଏ।
Verse 2
नारद उवाच विष्णुनाभ्यब्जजो ब्रह्मा मरीचिर्ब्रह्मणः सुतः मरीचेः कश्यपस्तस्मात् सूर्यो वैवस्वतो मनुः
ନାରଦ କହିଲେ: ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନାଭିରୁ ଉଦ୍ଭୂତ ପଦ୍ମରୁ ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର ମରୀଚି; ମରୀଚିରୁ କାଶ୍ୟପ; କାଶ୍ୟପରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ; ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟରୁ ବୈବସ୍ୱତ ମନୁ ଜନ୍ମିଲେ।
Verse 3
ततस्तस्मात्तथेक्ष्वाकुस् तस्य वंशे ककुत्स्थकः ककुत्स्थस्य रघुस्तस्माद् अजो दशरथस्ततः
ତାପରେ ତାଙ୍କଠାରୁ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ହେଲେ; ତାଙ୍କ ବଂଶରେ କକୁତ୍ସ୍ଥ ଉଦ୍ଭବିଲେ। କକୁତ୍ସ୍ଥରୁ ରଘୁ; ରଘୁରୁ ଅଜ; ଏବଂ ପରେ ଦଶରଥ ହେଲେ।
Verse 4
रावणादेर्बधार्थाय चतुर्धाभूत् स्वयं हरिः राज्ञो दशरथाद्रामः कौशल्यायां बभूव ह
ରାବଣ ଆଦିଙ୍କ ବଧ ନିମିତ୍ତେ ସ୍ୱୟଂ ହରି ଚତୁର୍ବିଧ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ; ଏବଂ ରାଜା ଦଶରଥଙ୍କ ଔରସରୁ କୌଶଲ୍ୟାଙ୍କ ଗର୍ଭେ ରାମ ଜନ୍ମ ନେଲେ।
Verse 5
कैकेय्यां भरतः पुत्रः सुमित्रायाञ्च लक्ष्मणः शत्रुघ्न ऋष्यशृङ्गेण तासु सन्दत्तपायसात्
କୈକେୟୀଙ୍କ ଗର୍ଭେ ଭରତ ପୁତ୍ର ଜନ୍ମିଲେ; ଏବଂ ସୁମିତ୍ରାଙ୍କ ଗର୍ଭେ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଓ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ—ଋଷ୍ୟଶୃଙ୍ଗ ଯଥାବିଧି ଦିଆ ପବିତ୍ର ପାୟସର ପ୍ରଭାବରୁ।
Verse 6
प्राशिताद्यज्ञसंसिद्धाद् रामाद्याश् च समाः पितुः यज्ञविघ्नविनाशाय विश्वामित्रार्थितो नृपः
ଯଜ୍ଞସିଦ୍ଧ ପବିତ୍ର ଆହାର (ପାୟସ) ପ୍ରାଶନ କରି ଯଜ୍ଞ ସମାପ୍ତ ହେବା ପରେ ରାମାଦି ଭାଇମାନେ ପିତାଙ୍କ ସମାନ ପ୍ରତାପୀ ହେଲେ; ପରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଅନୁରୋଧରେ ରାଜା ଯଜ୍ଞବିଘ୍ନ ନାଶ ପାଇଁ ସେମାନଙ୍କୁ ପଠାଇଲେ।
Verse 7
रामं सम्प्रेषयामास लक्ष्मणं मुनिना सह रामो गतो ऽस्त्रशस्त्राणि शिक्षितस्ताडकान्तकृत्
ସେ ମୁନିଙ୍କ ସହ ରାମଙ୍କୁ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ପଠାଇଲେ; ରାମ ଗଲେ, ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ରରେ ଶିକ୍ଷିତ ହୋଇ ତାଡକାବଧକ ହେଲେ।
Verse 8
मारीचं मानवास्त्रेण मोहितं दूरतो ऽनयत् सुबाहुं यज्ञहन्तारं सबलञ्चावधीत् बली
ମାନବାସ୍ତ୍ରରେ ମୋହିତ କରି ସେ ମାରୀଚକୁ ଦୂରକୁ ହଟାଇଲେ; ଏବଂ ଯଜ୍ଞହନ୍ତା ସୁବାହୁକୁ ତାହାର ସେନା ସହିତ ସେଇ ବଳବାନ ବଧ କଲେ।
Verse 9
सिद्धाश्रमनिवासी च विश्वामित्रादिभिः सह गतः क्रतुं मैथिलस्य द्रष्टुञ्चापं सहानुजः
ସିଦ୍ଧାଶ୍ରମରେ ବସୁଥିବା ରାମ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଆଦିଙ୍କ ସହ ଏବଂ ଅନୁଜ ସହିତ, ମିଥିଲାର ରାଜାଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ଦେଖିବାକୁ ଓ ଧନୁ ଦର୍ଶନ କରିବାକୁ ଗଲେ।
Verse 10
शतानन्दनिमित्तेन विश्वामित्रप्रभावितः रामाय कथितो राज्ञा समुनिः पूजितः क्रतौ
ଶତାନନ୍ଦଙ୍କ ନିମିତ୍ତରେ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ପ୍ରଭାବରେ ପ୍ରେରିତ ରାଜା ରାମଙ୍କୁ ସେହି କଥାମାନ କହିଲେ; ଏବଂ ଯଜ୍ଞରେ ସେ ମୁନି ପୂଜିତ ହେଲେ।
Verse 11
धनुरापूरयामास लीलया स बभञ्ज तत् वीर्यशुक्लाञ्च जनकः सीतां कन्यान्त्वयोनिजाम्
ସେ ଲୀଳାରେ ଧନୁରେ ପ୍ରତ୍ୟଞ୍ଚା ଆରୋପ କରି, ପରେ ତାହାକୁ ଭାଙ୍ଗିଦେଲେ; ତେବେ ଜନକ ଶୌର୍ୟ-ଶୁଲ୍କରୂପେ ଅୟୋନିଜା କନ୍ୟା ସୀତାଙ୍କୁ ଦାନ କଲେ।
Verse 12
ददौ रामाय रामो ऽपि पित्रादौ हि समागते उपयेमे जानकीन्ताम् उर्मिलां लक्ष्मणस् तथा
ପିତା ଆଦି ବୃଦ୍ଧମାନେ ସମାଗତ ହେବା ପରେ ଜନକ ସୀତାଙ୍କୁ ରାମଙ୍କୁ ଦେଲେ; ରାମ ମଧ୍ୟ ବିଧିପୂର୍ବକ ଜାନକୀଙ୍କୁ ବିବାହ କଲେ। ସେହିପରି ଲକ୍ଷ୍ମଣ ଉର୍ମିଳାଙ୍କୁ ବିବାହ କଲେ।
Verse 13
श्रुतकीर्तिं माण्डवीञ्च कुशध्वजसुते तथा जनकस्यानुजस्यैते शत्रुघ्नभरतावुभौ
ଏବଂ କୁଶଧ୍ୱଜଙ୍କ କନ୍ୟା ଶ୍ରୁତକୀର୍ତ୍ତି ଓ ମାଣ୍ଡବୀ (ବିବାହିତ ହେଲେ); ଏହି ଦୁଇଜଣ—ଭରତ ଓ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ—ଜନକଙ୍କ ଅନୁଜଙ୍କ ପୁତ୍ର ଥିଲେ।
Verse 14
कन्ये द्वे उपयेमाते जनकेन सुपूजितः रामो ऽगात्सवशिष्ठाद्यैर् जामदग्न्यं विजित्य च अयोध्यां भरतोभ्यागात् सशत्रुघ्नो युधाजितः
ସେଇ ଦୁଇ କନ୍ୟାଙ୍କର ରାଜକୁଳରେ ବିବାହ ସମ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ଜନକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୂଜିତ ରାମ ବଶିଷ୍ଠାଦିଙ୍କ ସହ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରି, ଜାମଦଗ୍ନ୍ୟ ପରଶୁରାମଙ୍କୁ ଜୟ କରି ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଗଲେ। ଭରତ ମଧ୍ୟ ଶତ୍ରୁଘ୍ନ ଓ ମାତୁଳ ଯୁଧାଜିତ ସହ ଅୟୋଧ୍ୟାକୁ ଫେରିଲେ।
It is explicitly framed as ‘bhukti-mukti-dam’—a study that yields worldly success and liberation—thereby positioning avatāra narrative as both ethical instruction (rājadharma) and spiritual sādhanā.
Rāma’s weapons-training under Viśvāmitra’s guidance culminates in the removal of sacrificial disruptions: the slaying of Tāḍakā, the driving away of Mārīca with the Mānava-weapon, and the killing of Subāhu with his forces.
By tracing the solar line from cosmic origins to Daśaratha, the chapter anchors Rāma’s avatāra in a legitimate rājadharma setting, presenting divine descent as the restoration of order through an ideal royal lineage.