Adhyaya 2
मत्स्यावतारवर्णनम् (The Description of the Matsya Incarnation)
ଅଧ୍ୟାୟ ୨ ଅବତାର-ଲୀଳାର ଆରମ୍ଭ କରେ। ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ଅନୁରୋଧରେ ଅଗ୍ନି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଅବତାରର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଧର୍ମମୟ ଭାବେ କହନ୍ତି—ଦୁଷ୍ଟନିଗ୍ରହ ଓ ସଜ୍ଜନରକ୍ଷା। ପୂର୍ବ କଳ୍ପାନ୍ତରେ ନୈମିତ୍ତିକ ପ୍ରଳୟ ସମୟରେ ଲୋକମାନେ ସମୁଦ୍ରଜଳରେ ପ୍ଲାବିତ ହେଲେ, କୃତମାଳା ନଦୀତଟରେ ତପସ୍ୟା ଓ ଜଳତର୍ପଣ କରୁଥିବା ବୈବସ୍ୱତ ମନୁ ଗୋଟିଏ ଛୋଟ ମାଛକୁ ରକ୍ଷା ମାଗୁଥିବା ଦେଖନ୍ତି। ମନୁ ତାକୁ କ୍ରମେ ଘଟ, ସରୋବର ଓ ସମୁଦ୍ରରେ ରଖିଲେ ମାଛଟି ଅଦ୍ଭୁତ ଭାବେ ବିଶାଳ ହୋଇ ନାରାୟଣ ମତ୍ସ୍ୟରୂପେ ପ୍ରକଟ ହୁଏ। ମତ୍ସ୍ୟ ମନୁଙ୍କୁ ନୌକା ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା, ବୀଜ ଓ ଆବଶ୍ୟକ ବସ୍ତୁ ସଂଗ୍ରହ କରିବା, ସପ୍ତର୍ଷି ସହ ବ୍ରହ୍ମରାତ୍ରି ଅତିକ୍ରମ କରିବା ଏବଂ ମହାସର୍ପ ଦ୍ୱାରା ନୌକାକୁ ନିଜ ଶୃଙ୍ଗରେ ବାନ୍ଧିବାକୁ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ଶେଷରେ ବେଦରକ୍ଷାକୁ ଅବତାରକାର୍ଯ୍ୟର କେନ୍ଦ୍ର କରି କୂର୍ମ-ବରାହାଦି ପରବର୍ତ୍ତୀ ଅବତାରଙ୍କ ସୂଚନା ମିଳେ।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये प्रश्नो नाम प्रथमोध्यायः अथ द्वितीयो ऽध्यायः मत्स्यावतारवर्णनं वशिष्ठ उवाच मत्स्यादिरूपिणं विष्णुं ब्रूहि सर्गादिकारणम् पुराणं ब्रह्म चाग्नेयं यथा विष्णोः पुरा श्रुतम्
ଏହିପରି ଆଦିମହାପୁରାଣର ଆଗ୍ନେୟ ପୁରାଣରେ ପ୍ରଥମ ଅଧ୍ୟାୟ ‘ପ୍ରଶ୍ନ’ ନାମରେ ପରିଚିତ। ଏବେ ଦ୍ୱିତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟ ‘ମତ୍ସ୍ୟାବତାରବର୍ଣ୍ଣନ’ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ। ବଶିଷ୍ଠ କହିଲେ—ମତ୍ସ୍ୟାଦି ରୂପଧାରୀ ବିଷ୍ଣୁ, ସର୍ଗାଦିର କାରଣ, ଏବଂ ପୂର୍ବେ ବିଷ୍ଣୁଠାରୁ ଶ୍ରୁତ ଆଗ୍ନେୟ ପୁରାଣରୂପ ବ୍ରହ୍ମୋପଦେଶ—ମୋତେ କହନ୍ତୁ।
Verse 2
अग्निर् उवाच मत्स्यावतारं वक्ष्ये ऽहं वसिष्ठ शृणु वै हरेः अवतारक्रिया दुष्ट- नष्ट्यै सत्पालनाय हि
ଅଗ୍ନି କହିଲେ—ହେ ବଶିଷ୍ଠ, ଶୁଣ; ମୁଁ ହରିଙ୍କ ମତ୍ସ୍ୟାବତାର ବର୍ଣ୍ଣନ କରିବି। ଅବତାରକ୍ରିୟା ଦୁଷ୍ଟଙ୍କ ନାଶ ଏବଂ ସତ୍ଜନଙ୍କ ପାଳନ ପାଇଁ ହିଁ ହୁଏ।
Verse 3
आसीदतीतकल्पान्ते ब्राह्मो नैमित्तिको लयः समुद्रोपप्लुतास्तत्र लोका भूरादिका मुने
ହେ ମୁନି! ପୂର୍ବ କଳ୍ପାନ୍ତେ ବ୍ରାହ୍ମ ପ୍ରକାରର ନୈମିତ୍ତିକ ପ୍ରଳୟ ହେଲା; ସେଠାରେ ଭୂ-ଆଦି ଲୋକ ସମୁଦ୍ରେ ପ୍ଲାବିତ ହେଲେ।
Verse 4
मनुर्वैवस्वतस्तेपे तपो वै भुक्तिमुक्तये एकदा कृतमालायां कुर्वतो जलतर्पणं
ବୈବସ୍ୱତ ମନୁ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ ତପ କଲେ। ଏକଦା କୃତମାଳା ନଦୀତଟେ ଜଳତର୍ପଣ କରୁଥିବାବେଳେ,
Verse 5
तस्याञ्जल्युदके मत्स्यः स्वल्प एको ऽभ्यपद्यत क्षेप्तुकामं जले प्राह न मां क्षिप नरोत्तम
ତାଙ୍କ ଅଞ୍ଜଳିର ଜଳରେ ଗୋଟିଏ ଛୋଟ ଏକା ମାଛ ଆସି ପଡ଼ିଲା। ତାହାକୁ ଜଳରେ ଫିଙ୍ଗିବାକୁ ଯାଉଥିବାବେଳେ ସେ କହିଲା—“ହେ ନରୋତ୍ତମ! ମୋତେ ଫିଙ୍ଗନି।”
Verse 6
ब्रह्मावगम्यते इति ख, ग, घ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः अगोत्रचरणं परमिति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः न मां क्षिप नृपोत्तम इति ख, ग, घ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः प्>ग्राहादिभ्यो भयं मे ऽद्य तच् छ्रुत्वा कलशे ऽक्षिपत् स तु वृद्धः पुनर्मत्स्यः प्राह तं देहि मे वृहत्
ପାଠାନ୍ତର: ‘ବ୍ରହ୍ମାବଗମ୍ୟତେ’—(ଖ, ଗ, ଘ); ‘ଅଗୋତ୍ରଚରଣଂ ପରମ୍’—(ଗ); ‘ନ ମାଂ କ୍ଷିପ ନୃପୋତ୍ତମ’—(ଖ, ଗ, ଘ); ଏବଂ ‘ଆଜି ମୋତେ ଗ୍ରାହାଦିଠାରୁ ଭୟ’. ଏହା ଶୁଣି ସେ ତାହାକୁ କଲଶରେ ରଖିଲେ। ପୁଣି ମାଛ ବଡ଼ ହୋଇ କହିଲା—“ମୋତେ ଆଉ ବଡ଼ ପାତ୍ର ଦିଅ।”
Verse 7
स्थानमेतद्वचः श्रुत्वा राजाथोदञ्चने ऽक्षिपत् तत्र वृद्धो ऽब्रवीद्भूपं पृथु देहि पदं मनो
ଏହି ବଚନ ଶୁଣି ରାଜା ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ଧ୍ୟାନ ଦେଲେ। ତେବେ ସେଠାରେ ଗୋଟିଏ ବୃଦ୍ଧ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ—“ହେ ପୃଥୁ, ନିଜ ପଦରେ ମନ ନିବେଶ କର।”
Verse 8
सरोवरे पुनः क्षिप्तो ववृधे तत्प्रमाणवान् ऊचे देहि वृहत् स्थानं प्राक्षिपच्चाम्बुधौ ततः
ସରୋବରେ ପୁନଃ ନିକ୍ଷିପ୍ତ ହେଲେ ସେ ସେହି ପରିମାଣକୁ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲା। ତେବେ ସେ କହିଲା—“ମୋତେ ବିଶାଳ ସ୍ଥାନ ଦିଅ”; ତାପରେ ସେ ସମୁଦ୍ରରେ ନିକ୍ଷେପିତ ହେଲା।
Verse 9
लक्षयोजनविस्तीर्णः क्षणमात्रेण सो ऽभवत् मत्स्यं तमद्भुतं दृष्ट्वा विस्मितः प्राब्रवीन् मनुः
କ୍ଷଣମାତ୍ରେ ସେ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ ହୋଇଗଲା। ସେଇ ଅଦ୍ଭୁତ ମତ୍ସ୍ୟକୁ ଦେଖି ମନୁ ବିସ୍ମିତ ହୋଇ କହିଲେ।
Verse 10
को भवान् ननु वै विष्णुर् नारायण नमोस्तुते मायया मोहयसि मां किमर्थं त्वं जनार्दन
ଆପଣ କିଏ? ନିଶ୍ଚୟ ଆପଣ ବିଷ୍ଣୁ—ନାରାୟଣ; ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର। ହେ ଜନାର୍ଦନ, ଆପଣ ନିଜ ମାୟାରେ ମୋତେ କାହିଁକି ମୋହିତ/ଭ୍ରମିତ କରୁଛନ୍ତି?
Verse 11
मनुनोक्तो ऽब्रवीन्मत्स्यो मनुं वै पालने रतम् अवतीर्णो भवायास्य जगतो दुष्टनष्टये
ମନୁ କହିବା ପରେ, ପାଳନରେ ରତ ମନୁଙ୍କୁ ମତ୍ସ୍ୟ କହିଲା—“ଏହି ଜଗତର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ଏବଂ ଦୁଷ୍ଟମାନଙ୍କ ନାଶ ପାଇଁ ମୁଁ ଅବତୀର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଛି।”
Verse 12
सप्तमे दिवसे त्वब्धिः प्लावयिष्यति वै जगत् उपस्थितायां नावि त्वं वीजादीनि विधाय च
ସପ୍ତମ ଦିନରେ ସମୁଦ୍ର ନିଶ୍ଚୟ ଜଗତକୁ ପ୍ଲାବିତ କରିବ। ନାଉ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ ତୁମେ ବୀଜ ଆଦି ଆବଶ୍ୟକ ବସ୍ତୁଗୁଡ଼ିକୁ ତାହାରେ ରଖ।
Verse 13
सप्तर्षिभिः परिवृतो निशां ब्राह्मीं चरिष्यसि उपस्थितस्य मे शृङ्गे निबध्नीहि महाहिना
ସପ୍ତର୍ଷିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପରିବୃତ ହୋଇ ତୁମେ ବ୍ରହ୍ମରାତ୍ରି ଅତିକ୍ରମ କରିବ। ମୁଁ ଉପସ୍ଥିତ ଥିବାବେଳେ ମହାସର୍ପଦ୍ୱାରା ତାହାକୁ ମୋ ଶୃଙ୍ଗରେ ବାନ୍ଧିଦିଅ।
Verse 14
इत्युक्त्वान्तर्दधे मत्स्यो मनुः कालप्रतीक्षकः स्थितः समुद्र उद्वेले नावमारुरुहे तदा
ଏପରି କହି ମତ୍ସ୍ୟ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲା। ମନୁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟକୁ ପ୍ରତୀକ୍ଷା କରି ସେଠାରେ ରହିଲେ; ପରେ ସମୁଦ୍ର ଉଦ୍ବେଳ ହୋଇ ପ୍ଲାବିତ ହେଲାବେଳେ ସେ ନାଵରେ ଚଢ଼ିଲେ।
Verse 15
एकशृङ्गधरो मत्स्यो हैमो नियुतयोजनः हौ मनुरिति ख, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः ननु विष्णुस्त्वमिति ख, ग, घ, चिह्नितपुस्तकत्रयपाठः इत्य् उक्तान्तर्हितो मत्स्य इति घ, चिह्नितपुस्तकपाठः इत्य् उक्त्वा देवमत्स्यात्मा बृहत्कारणसङ्गत इति ग, चिह्नितपुस्तकपाठः नावम्बबन्ध तच्छृङ्गे मत्स्याख्यं च पुराणकम्
ଏକ ଶୃଙ୍ଗଧାରୀ, ସୁବର୍ଣ୍ଣବର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ଅନେକ ଯୋଜନ ବିସ୍ତୃତ ମତ୍ସ୍ୟ ପ୍ରକଟ ହେଲା। ଏପରି କହି ଦେବସ୍ୱରୂପ (ବିଷ୍ଣୁସ୍ୱରୂପ) ମତ୍ସ୍ୟ ନାଵକୁ ସେଇ ଶୃଙ୍ଗରେ ବାନ୍ଧିଦେଲା; ଏହି ‘ମତ୍ସ୍ୟ’ ନାମକ ପୁରାଣ-ପ୍ରସଙ୍ଗ।
Verse 16
शुश्राव मत्स्यात्पापघ्नं संस्तुवन् स्तुतिभिश् च तं ब्रह्मवेदप्रहर्तारं हयग्रीवञ्च दानवं
ସ୍ତୁତିଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କୁ ସଂସ୍ତୁତ କରୁଥିବାବେଳେ ସେ ପାପହର ମତ୍ସ୍ୟଙ୍କ ଠାରୁ ଶୁଣିଲେ—ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ବେଦ ଅପହରଣକାରୀ ଦାନବ ହୟଗ୍ରୀବଙ୍କ ବୃତ୍ତାନ୍ତ।
Verse 17
अवधीत्, वेदमत्स्याद्यान् पालयामास केशवः प्राप्ते कल्पे ऽथ वाराहे कूर्मरूपो ऽभवद्धरिः
କେଶବ ମତ୍ସ୍ୟାବତାର ଆଦି ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ବେଦମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କଲେ ଏବଂ (ଅପହର୍ତ୍ତାମାନଙ୍କୁ) ବଧ କଲେ। ପରେ ବାରାହ-କଳ୍ପ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲାବେଳେ ହରି କୂର୍ମରୂପ ଧାରଣ କଲେ।
Frequently Asked Questions
Agni defines avatāra-kriyā as twofold: dūṣṭa-nāśa (destruction of the wicked) and sat-pālana (protection of the virtuous), framing incarnation as ethical preservation of cosmic and social order.
Matsya’s guidance ensures continuity through pralaya by saving Manu, the Saptarṣis, and the seeds of life, while the narrative explicitly links Matsya to the safeguarding and recovery of the Vedas (including the Hayagrīva motif), making revelation-protection the avatāra’s core function.