Adhyaya 14
कुरुपाण्डवसङ्ग्रामवर्णनम् (Description of the War between the Kurus and the Pāṇḍavas)
ଅଗ୍ନି କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରର ମହାଭାରତ-ଯୁଦ୍ଧକଥାକୁ ସଂକ୍ଷେପରେ କହି ଧର୍ମ, ଅନିତ୍ୟତା ଓ ରାଜଧର୍ମର ସାର ଉଦ୍ଘାଟନ କରନ୍ତି। ଭୀଷ୍ମ-ଦ୍ରୋଣ ପରି ବୃଦ୍ଧମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ଅର୍ଜୁନ ଦ୍ୱିଧାଗ୍ରସ୍ତ ହେଲେ, ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଦେହର ନଶ୍ୱରତା ଓ ଆତ୍ମାର ଅବିନାଶିତା ବୁଝାଇ, ଜୟ-ପରାଜୟରେ ସମତ୍ୱ ରଖି କ୍ଷାତ୍ରଧର୍ମରେ ଦୃଢ଼ ହୋଇ ରାଜଧର୍ମ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ଉପଦେଶ ଦିଅନ୍ତି। ପରେ ସେନାପତି ପରିବର୍ତ୍ତନ (ଭୀଷ୍ମ, ଦ୍ରୋଣ, କର୍ଣ୍ଣ, ଶଲ୍ୟ) ଓ ମୁଖ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁ—ଶରଶଯ୍ୟାରେ ଭୀଷ୍ମପତନ ଓ ଉତ୍ତରାୟଣ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିଷ୍ଣୁଧ୍ୟାନ; “ଅଶ୍ୱତ୍ଥାମା ହତ” ଖବରରେ ଦ୍ରୋଣଙ୍କ ଶସ୍ତ୍ରତ୍ୟାଗ; ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ହାତରେ କର୍ଣ୍ଣବଧ; ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ହାତରେ ଶଲ୍ୟବଧ; ଭୀମ-ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନଙ୍କ ଶେଷ ଗଦାଯୁଦ୍ଧ—ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ। ତାପରେ ଅଶ୍ୱତ୍ଥାମା ରାତିରେ ପାଞ୍ଚାଳ ଓ ଦ୍ରୌପଦୀପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରେ; ଅର୍ଜୁନ ତାକୁ ରୋକି ତାଙ୍କ ମଣି ନେଇଥାନ୍ତି। ହରି ଉତ୍ତରାଙ୍କ ଗର୍ଭକୁ ପୁନର୍ଜୀବିତ କରି ପରୀକ୍ଷିତଙ୍କ ବଂଶ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରନ୍ତି। ଅବଶିଷ୍ଟମାନଙ୍କ ଗଣନା, ଅନ୍ତ୍ୟେଷ୍ଟି, ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ଶାନ୍ତିଦାୟକ ଧର୍ମୋପଦେଶ (ରାଜଧର୍ମ, ମୋକ୍ଷଧର୍ମ, ଦାନ), ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ଅଶ୍ୱମେଧ, ପରୀକ୍ଷିତ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଓ ଶେଷରେ ସ୍ୱର୍ଗାରୋହଣ—ଏହି ଅଧ୍ୟାୟର ସାର।
Shlokas
Verse 1
इत्य् आदिमहापुराणे आग्नेये आदिपर्वादिवर्णनं नाम त्रयोदशो ऽध्यायः अथ चतुर्दशो ऽध्यायः कुरुपाण्डवसङ्ग्रामवर्णनम् अग्निर् उवाच यौधिष्ठिरी दौर्योधनी कुरुक्षेत्रं ययौ चमूः भीष्मद्रोणादिकान् दृष्ट्वा नायुध्यत गुरूनिति
ଏହିପରି ଆଦିମହାପୁରାଣ ଅଗ୍ନିପୁରାଣରେ ‘ଆଦିପର୍ବାଦି-ବର୍ଣ୍ଣନ’ ନାମକ ତ୍ରୟୋଦଶ ଅଧ୍ୟାୟ ସମାପ୍ତ ହେଲା। ଏବେ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ଅଧ୍ୟାୟ ‘କୁରୁ–ପାଣ୍ଡବ ସଙ୍ଗ୍ରାମ-ବର୍ଣ୍ଣନ’ ଆରମ୍ଭ। ଅଗ୍ନି କହିଲେ—ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ସେନା ଓ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନଙ୍କ ସେନା କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରକୁ ଗଲେ; କିନ୍ତୁ ଭୀଷ୍ମ, ଦ୍ରୋଣ ଆଦି ଗୁରୁଜନଙ୍କୁ ଦେଖି, ଗୁରୁ ଭାବି ସେ ଯୁଦ୍ଧ କଲା ନାହିଁ।
Verse 2
पार्थं ह्य् उवाच भगवान्नशोच्या भीष्ममुख्यकाः शरीराणि विनाशीनि न शरीरी विनश्यति
ଭଗବାନ୍ ପାର୍ଥଙ୍କୁ କହିଲେ—ଭୀଷ୍ମ ଆଦି ଶୋକଯୋଗ୍ୟ ନୁହନ୍ତି। ଶରୀର ନାଶବାନ; କିନ୍ତୁ ଦେହୀ ଆତ୍ମା ନାଶ ହୁଏ ନାହିଁ।
Verse 3
विदुरान्वित इति ख, चिह्नितपुस्तकपाठः अयमात्मा परं ब्रह्म अहं ब्रह्मस्मि विद्धि तम् सिद्ध्यसिद्ध्योः समो योगी राजधर्मं प्रपालय
ଏହି ଆତ୍ମା ପରଂ ବ୍ରହ୍ମ; ଏହାକୁ ‘ଅହଂ ବ୍ରହ୍ମାସ୍ମି’ ବୋଲି ଜାଣ। ସିଦ୍ଧି–ଅସିଦ୍ଧିରେ ସମ ଥିବା ଯୋଗୀ ରାଜଧର୍ମକୁ ଯଥାବିଧି ପାଳନ ଓ ସଂରକ୍ଷଣ କରୁ।
Verse 4
कृष्णोक्तोथार्जुनो ऽयुध्यद्रथस्थो वाद्यशब्दवान् भीष्मः सेनापतिरभूदादौ दौर्योधने बले
କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଉପଦେଶ ପାଇ ଅର୍ଜୁନ ରଥସ୍ଥ ହୋଇ, ବାଦ୍ୟଧ୍ୱନି ମଧ୍ୟରେ ଯୁଦ୍ଧ କଲା। ଆରମ୍ଭରେ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନଙ୍କ ସେନାରେ ଭୀଷ୍ମ ସେନାପତି ହେଲେ।
Verse 5
पाण्डवानां शिखण्डी च तयोर्युद्धं बभूव ह धार्तराष्ट्राः पाण्डवांश् च जघ्नुर्युद्धे सभीष्मकाः
ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ପକ୍ଷରୁ ଶିଖଣ୍ଡୀ ମଧ୍ୟ (ତାଙ୍କ ସହ) ଯୁଦ୍ଧରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହେଲା। ସେହି ଯୁଦ୍ଧରେ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ, ଭୀଷ୍ମ-ବଳ ସହିତ, ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରହାର କରି ନିପାତ କଲେ।
Verse 6
धार्तराष्ट्रान् शिखण्ड्याद्याः पाण्डवा जघ्नुराहवे देवासुरसं युद्धं कुरुपाण्दवसेनयोः
ରଣରେ ଶିଖଣ୍ଡୀ ଆଦି ପାଣ୍ଡବମାନେ ଧାର୍ତ୍ତରାଷ୍ଟ୍ରମାନଙ୍କୁ ବଧ କଲେ; କୁରୁ ଓ ପାଣ୍ଡବ ସେନାର ଯୁଦ୍ଧ ଦେବ–ଅସୁର ଯୁଦ୍ଧ ସଦୃଶ ହେଲା।
Verse 7
बभूव स्वस्थदेवानां पश्यतां प्रीतिवर्धनं भीष्मोस्त्रैः पाण्डवं सैन्यं दशाहोभिर्न्यपातयत्
ଦେବମାନେ ସୁରକ୍ଷିତ ଭାବେ ଦେଖୁଥିବାବେଳେ ତାଙ୍କର ପ୍ରୀତି ବଢ଼ିଲା; ଭୀଷ୍ମ ନିଜ ଅସ୍ତ୍ରଦ୍ୱାରା ଦଶ ଦିନରେ ପାଣ୍ଡବ ସେନାକୁ ନିପାତ କଲେ।
Verse 8
दशमे ह्य् अर्जुनो वाणैर् भीष्मं वीरं ववर्ष ह शिखण्डी द्रुपदोक्तो ऽस्त्रैर् ववर्ष जलदो यथा
ଦଶମ ଦିନରେ ଅର୍ଜୁନ ବାଣବୃଷ୍ଟିରେ ବୀର ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ ଆବୃତ କଲେ; ଦ୍ରୁପଦଙ୍କ ଆଦେଶରେ ଶିଖଣ୍ଡୀ ମଧ୍ୟ ମେଘ ପରି ଅସ୍ତ୍ରବୃଷ୍ଟି କଲେ।
Verse 9
हस्त्यश्वरथपादातमन्योन्यास्त्रनिपातितम् भीष्मः स्वच्छन्दमृत्युश् च युद्धमार्गं प्रदर्श्य च
ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ରଥ ଓ ପଦାତିମାନେ ପରସ୍ପର ଅସ୍ତ୍ରରେ ନିପାତିତ ହେଲେ। ସ୍ୱେଚ୍ଛାମୃତ୍ୟୁର ବରପ୍ରାପ୍ତ ଭୀଷ୍ମ ଯୁଦ୍ଧର ଯଥାର୍ଥ ମାର୍ଗ ଓ ଆଚରଣ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଦର୍ଶନ କଲେ।
Verse 10
वसूक्तो वसुलोकाय शरशय्यागतः स्थितः उत्तरायणमीक्षंश् च ध्यायन् विष्णुं स्तवन् स्थितः
ସ୍ତୁତିଦ୍ୱାରା ପ୍ରଶଂସିତ ସେ ବସୁଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତିକୁ ନିୟତ ହୋଇ ଶରଶୟ୍ୟାରେ ଶୟିତ ରହିଲେ; ଉତ୍ତରାୟଣକୁ ନିରୀକ୍ଷି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ ଓ ସ୍ତବନ କରି ଅଚଳ ରହିଲେ।
Verse 11
दुर्योधने तु शोकार्ते द्रोणः सेनापतिस्त्वभुत् पाण्दवे हर्षिते सैन्ये ढृष्टद्युम्नश् चमूपतिः
ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ଶୋକାର୍ତ୍ତ ହେଲେ ଦ୍ରୋଣ ସେନାପତି ହେଲେ; ପାଣ୍ଡବ ସେନା ହର୍ଷିତ ହେଲେ ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନ ଚମୂପତି ହେଲେ।
Verse 12
तयोर्युद्धं बभूवोग्रं यमराष्ट्रविवर्धनम् विराटद्रुपदाद्याश् च निमग्ना द्रोणसागरे
ସେଇ ଦୁଇଜଣଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ହେଲା, ଯାହା ଯମରାଜ୍ୟକୁ ବଢ଼ାଇଲା; ଏବଂ ବିରାଟ, ଦ୍ରୁପଦ ଆଦି ଦ୍ରୋଣ-ସାଗରରେ ନିମଗ୍ନ ହେଲେ (ନିହତ ହେଲେ)।
Verse 13
दौर्योधनी महासेना हस्त्यश्वरथपत्तिनी धृष्टद्युम्नाधिपतिता द्रोणः काल इवाबभौ
ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନଙ୍କ ମହାସେନା—ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ରଥ ଓ ପଦାତି ସହିତ—ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କ ଅଧୀନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦ୍ରୋଣଙ୍କ ସମ୍ମୁଖେ କାଳ (ମୃତ୍ୟୁ) ପରି ଦିଶିଲା।
Verse 14
हतोश्वत्थामा चेत्युक्ते द्रोणः शस्त्राणि चात्यजत् धृष्टद्युम्नशराक्रान्तः पतितः स महीतले
“ଅଶ୍ୱତ୍ଥାମା ହତ” ବୋଲି କୁହାଯାଉଥିବାବେଳେ ଦ୍ରୋଣ ଶସ୍ତ୍ର ତ୍ୟାଗ କଲେ; ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କ ବାଣରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ ସେ ଭୂମିତଳେ ପତିତ ହେଲେ।
Verse 15
अन्योन्यास्त्रनिपीडितमिति ख, घ, चिह्नितपुस्तकद्वयपाठः पञ्चमेहनि दुर्धर्षः सर्वक्षत्रं प्रमथ्य च दुर्योधने तु शोकार्ते कर्णः सेनापतिस्त्वभूत्
‘ଅନ୍ୟୋନ୍ୟାସ୍ତ୍ରନିପୀଡିତମ୍’ ଏହି ପାଠ ଖ ଓ ଘ ପାଣ୍ଡୁଲିପିରେ ଚିହ୍ନିତ। ପଞ୍ଚମ ଦିନ ଦୁର୍ଧର୍ଷ ବୀର ସମସ୍ତ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କୁ ମଥିଦେଲା; ଏବଂ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ଶୋକାର୍ତ୍ତ ହେଲେ କର୍ଣ୍ଣ ସେନାପତି ହେଲେ।
Verse 16
अर्जुनः पाण्डवानाञ्च तयोर्युद्धं बभूव ह शस्त्राशस्त्रि महारौद्रं देवासुररणोपमम्
ତେବେ ଅର୍ଜୁନ ଓ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶସ୍ତ୍ର ଓ ଅଶସ୍ତ୍ରରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ରୌଦ୍ର ଯୁଦ୍ଧ ହେଲା; ତାହା ଦେବାସୁର ରଣ ସଦୃଶ ଥିଲା।
Verse 17
कर्णार्जुनाख्ये सङ्ग्रामे कर्णोरीनबधीच्छरैः द्वितीयाहनि कर्णस्तु अर्जुनेन निपातितः
କର୍ଣ୍ଣ–ଅର୍ଜୁନ ନାମକ ସଂଗ୍ରାମରେ କର୍ଣ୍ଣ ଶରଦ୍ୱାରା ଓରିଣକୁ ବଧ କଲେ; କିନ୍ତୁ ଦ୍ୱିତୀୟ ଦିନ କର୍ଣ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ହାତରେ ପତିତ ହେଲେ।
Verse 18
शल्यो दिनार्धं युयुधे ह्य् अबधीत्तं युधिष्ठिरः युयुधे भीमसेनेन हतसैन्यः सुयोधनः
ଶଲ୍ୟ ଅର୍ଧଦିନ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ; ପରେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ନିଶ୍ଚୟ ତାଙ୍କୁ ବଧ କଲେ। ସେନା ନଷ୍ଟ ହେବା ପରେ ସୁୟୋଧନ (ଦୁର୍ୟୋଧନ) ଭୀମସେନ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ।
Verse 19
बहून् हत्वा नरादींश् च भीमसेनमथाब्रवीत् गदया प्रहरन्तं तु भीमस्तन्तु व्यपातयत्
ବହୁ ନରାଦିଙ୍କୁ ବଧ କରି ସେ ପରେ ଭୀମସେନଙ୍କୁ କହିଲା; କିନ୍ତୁ ସେ ଗଦାରେ ପ୍ରହାର କରିବାକୁ ଯାଉଥିବାବେଳେ ଭୀମ ତାକୁ ଛେଦି ପତିତ କଲେ।
Verse 20
गदयान्यानुजांस्तस्य तस्मिन्नष्टादेशेहनि रात्रौ सुषुप्तञ्च बलं पाण्डवानां न्यपातयत्
ସେ ଗଦାଦ୍ୱାରା ତାହାର କନିଷ୍ଠ ଭାଇମାନଙ୍କୁ ପତିତ କଲା; ଏବଂ ସେହି ଅଷ୍ଟାଦଶ ଦିନର ରାତିରେ, ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ସେନା ଶୁଇଥିବାବେଳେ, ତାଙ୍କର ବଳକୁ ନିପାତ କଲା।
Verse 21
अक्षौहिणीप्रमाणन्तु अश्वत्थामा महाबलः द्रौपदेयान् सपाञ्चालान् धृष्टद्युम्नञ्च सो ऽबधीत्
ମହାବଳୀ ଅଶ୍ୱତ୍ଥାମା ଅକ୍ଷୌହିଣୀ-ପ୍ରମାଣ ସଂହାର କରି ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ସହ ପାଞ୍ଚାଳମାନଙ୍କୁ ଏବଂ ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ବଧ କଲା।
Verse 22
पुत्रहीनां द्रौपदीं तां रुदन्तीमर्जुनस्ततः शिरोमणिं तु जग्राह ऐषिकास्त्रेण तस्य च
ତେବେ ଅର୍ଜୁନ ପୁତ୍ରହୀନ ହୋଇ କାନ୍ଦୁଥିବା ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କୁ ଦେଖି, ଐଷିକାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ସେହି ପୁରୁଷର ଶିରୋମଣି (ମୁକୁଟମଣି) ଧରି ନେଲେ।
Verse 23
अश्वत्थामास्त्रनिर्दग्धं जीवयामास वै हरिः उत्तरायास्ततो गर्भं स परीक्षिदभून्नृपः
ଅଶ୍ୱତ୍ଥାମାର ଅସ୍ତ୍ରରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇଥିବା ଉତ୍ତରାଙ୍କ ଗର୍ଭକୁ ହରି ନିଶ୍ଚୟ ଜୀବନ୍ତ କଲେ; ସେହି ଶିଶୁ ରାଜା ପରୀକ୍ଷିତ୍ ହେଲା।
Verse 24
कृतवर्मा कृपो द्रौणिस्त्रयो मुक्तास्ततो रणात् पाण्डवाः सात्यकिः कृष्णः सप्त मुक्ता न चापरे
କୃତବର୍ମା, କୃପ ଓ ଦ୍ରୌଣି—ଏହି ତିନିଜଣ ରଣରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ। ପାଣ୍ଡବମାନେ, ସାତ୍ୟକି ଓ କୃଷ୍ଣ—ଏହି ସାତଜଣ ରକ୍ଷା ପାଇଲେ; ଅନ୍ୟ କେହି ନୁହେଁ।
Verse 25
स्त्रियश्चार्ताः समाश्वास्य भीमाद्यैः स युधिष्ठिरः संस्कृत्य प्रहतान् वीरान् दत्तोदकधनादिकः
ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଭୀମ ଆଦିଙ୍କ ସହ ଆର୍ତ୍ତ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ; ଏବଂ ନିହତ ବୀରମାନଙ୍କର ବିଧିପୂର୍ବକ ସଂସ୍କାର କରି ଉଦକ-ତର୍ପଣ ଓ ଧନାଦି ଦାନ କଲେ।
Verse 26
भीष्माच्छान्तनवाच्छ्रुत्वा धर्मान् सर्वांश् च शान्तिदाम् राजधर्मान्मोक्षधर्मान्दानधर्मान् नृपो ऽभवत्
ଶାନ୍ତନୁପୁତ୍ର ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ଠାରୁ ଶାନ୍ତିଦାୟକ ସମସ୍ତ ଧର୍ମ—ରାଜଧର୍ମ, ମୋକ୍ଷଧର୍ମ ଓ ଦାନଧର୍ମ—ଶୁଣି ରାଜା ଧର୍ମରେ ସୁପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହେଲେ।
Verse 27
अश्वमेधे ददौ दानं ब्राह्मणेभ्योरिमर्दनः श्रुत्वार्जुनान्मौषलेयं यादवानाञ्च सङ्क्षयम् राज्ये परीक्षितं स्थाप्य सानुजः स्वर्गमाप्तवान्
ଅଶ୍ୱମେଧ କରି ଶତ୍ରୁଦମନକାରୀ ରାଜା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଦାନ ଦେଲେ। ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଠାରୁ ମୌଷଲ ବିନାଶ ଓ ଯାଦବମାନଙ୍କ ସଂକ୍ଷୟ ଶୁଣି, ପରୀକ୍ଷିତଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟରେ ସ୍ଥାପନ କରି କନିଷ୍ଠ ଭ୍ରାତାମାନଙ୍କ ସହ ସ୍ୱର୍ଗ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ।
Frequently Asked Questions
Kṛṣṇa teaches Arjuna that bodies perish while the embodied Self does not; the yogin should remain equal-minded in success and failure and uphold rājadharma—linking metaphysics to ethical governance.
He hears from Bhīṣma the peace-bestowing teachings: rājadharma (duties of kingship), mokṣadharma (discipline toward liberation), and dānadharma (law of charitable giving).
Hari (Kṛṣṇa/Viṣṇu) revives Uttarā’s scorched embryo, ensuring Parīkṣit’s birth and the continuation of righteous kingship after the catastrophic war.