Adhyaya 188
Chapter 188: द्वादशीव्रतानि (The Dvādaśī-vows)
भगवान अग्नी द्वादशी-व्रतांची शिस्तबद्ध सूची मांडतात व ती भुक्ती आणि मुक्ती—दोन्हींसाठी साधन आहेत असे स्पष्ट करतात. एकभुक्त (एक वेळ भोजन), भक्ती आणि अयाचित (न मागता मिळालेले) अन्न स्वीकारून व्रत करावे. चैत्र शुक्ल द्वादशीला कामदमनकर्ता हरि ‘मदन-द्वादशी’ म्हणून पूज्य; माघ शुक्ल द्वादशीला ‘भीम-द्वादशिका’; फाल्गुन शुक्ल द्वादशीला ‘गोविंद-द्वादशी’ व संबंधित विधी सांगितले आहेत. आश्वयुजात ‘विशोक-द्वादशी’ आणि भाद्रपदात ‘गोवत्स-द्वादशी’—गाय-वासराची पूजा करून प्रायश्चित्त व पुण्यवृद्धीचा विशेष आहे. ‘तिल-द्वादशी’चे नेमके काललक्षण—कृष्णपक्ष द्वादशी, मध्यान्हानंतर, श्रवण नक्षत्रयुक्त—दिले असून तिलस्नान, तिलहोम, तिलनैवेद्य, तिळतेलाचा दीप, तिलोदक व तिलदान अशी तिळप्रधान साधने सांगितली आहेत; शेवटी “ॐ नमो भगवते वासुदेवाय” मंत्राने वासुदेवपूजा. पुढे षट्-तिल द्वादशी (स्वर्गफल), नामद्वादशी (केशव-नामक्रमाने वर्षभर पूजा), सुमती व अनंत द्वादशी, तसेच कृष्णजय-नमस्कारयुक्त सुगती द्वादशीचा उल्लेख आहे. अखेरीस पौष शुक्ल द्वादशीला सम्प्राप्ति-संबंधी व्रताचा काळ सांगून, मोक्षाभिमुख धर्माला विधिनिष्ठ ‘कर्मविज्ञान’ म्हणून प्रतिपादित केले आहे।
Shlokas
No shlokas available for this adhyaya yet.
Frequently Asked Questions
It is the Kṛṣṇa-pakṣa Dvādaśī that occurs after midday (madhyāhna-samatītā) and is conjoined with the Śravaṇa nakṣatra; this conjunction is explicitly named Tiladvādaśī.
Sesame-based observances: bathing with sesame, sesame homa, sesame sweet offerings (tilamodaka) as naivedya, lighting a lamp with sesame oil, offering/gifting sesame-water, and donating sesame to Brahmins, followed by Vāsudeva worship with “Oṃ namo bhagavate vāsudevāya.”
Govatsa-dvādaśī; it is performed in the month of Bhādrapada, where the votary worships a cow along with her calf as part of the vow’s expiatory and merit-generating framework.
Nāmadvādaśī is a year-long worship of Hari using the divine names beginning with Keśava; the text states the performer becomes heaven-destined and does not become hell-bound.