Parabrahma

Verse 1

अथ हैनं महाशालः शौनकोऽङ्गिरसं भगवन्तं पिप्पलादं विधिवदुपसन्नः पप्रच्छ— दिव्ये ब्रह्मपुरे के सम्प्रतिष्ठिता भवन्ति? कथं सृज्यन्ते? नित्यात्मन एष महिमा; विभज्य एष महिमा विभुः— क एषः? तस्मै स होवाच— एतत्...

അപ്പോൾ ആംഗിരസവംശജനായ സമ്പന്നഗൃഹസ്ഥൻ ശൗനകൻ വിധിപൂർവ്വം ഭഗവാൻ പിപ്പലാദനെ സമീപിച്ച് ചോദിച്ചു: “ദിവ്യ ബ്രഹ്മപുരത്തിൽ ആരാണ് പ്രതിഷ്ഠിതർ? അവർ എങ്ങനെ സൃഷ്ടിക്കപ്പെടുന്നു? ഇത് നിത്യാത്മാവിന്റെ മഹിമയാണ്; വിഭജിതമായി സർവ്വവ്യാപിയായ മഹിമയായി പ്രത്യക്ഷപ്പെടുന്നത്—അത് ആരാണ്?” അവനോട് അദ്ദേഹം പറഞ്ഞു: “ഞാൻ പ്രസ്താവിക്കുന്നത് സത്യമാണ്—ദേവസ്വരൂപമായ പ്രാണങ്ങൾക്കു ഉപദേശിച്ച ശ്രേഷ്ഠ ബ്രഹ്മവിദ്യ. പരബ്രഹ്മപുരത്തിൽ മലിനതയില്ലാത്ത, അംശരഹിതമായ, ശുഭമായ അക്ഷരം മലിനതയില്ലാതെ പ്രകാശിക്കുന്നു. അത് ഭ്രമരത്തെപ്പോലെ എല്ലാം നിയന്ത്രിക്കുന്നു; നായയെപ്പോലെ ചിലപ്പോൾ വികർമപ്രവൃത്തിയിൽ ഏർപ്പെട്ടതുപോലെ തോന്നുന്നു. കർമരഹിതനായി സ്വാമിയെപ്പോലെ നിലകൊള്ളുന്നു. കർമബന്ധിതൻ കർഷകനെപ്പോലെ ഫലം അനുഭവിക്കുന്നു. കർമത്തിന്റെ മർമ്മം അറിയുന്നവൻ കർമം ചെയ്യുന്നു; കർമമർമ്മം അറിഞ്ഞ് കർമം ചെയ്യണം. ഒരുവനായിരിക്കെ വല ആരാണ് വിരിയിക്കുന്നത്? അത് വല നീക്കുകയില്ല—എന്നാലും എല്ലാം വലിച്ചെടുക്കുന്നു.”

Verse 2

प्राणदेवाश्चत्वारः। ताः सर्वा नाड्यः सुषुप्तश्येनाकाशवत्। यथा श्येनः खमाश्रित्य याति स्वमालयं कुलायम्, एवं सुषुप्तं ब्रूत। अयं च परश्च स सर्वत्र हिरण्मये परे कोशे। अमृता ह्येषा नाडी त्रयं सञ्चरति। तस्...

പ്രാണരൂപമായ നാല് ദേവതകളുണ്ട്. ആ എല്ലാ നാഡികളും സുഷുപ്തിയിൽ ആകാശത്തിൽ പറക്കുന്ന ശ്യേനത്തെപ്പോലെ (സ്വച്ഛന്ദമായി) നിലകൊള്ളുന്നു. ശ്യേനൻ ആകാശത്തെ ആശ്രയിച്ച് തന്റെ വാസസ്ഥലമായ കൂടിലേക്കു പോകുന്നതുപോലെ, സുഷുപ്തിയെ അങ്ങനെ പറയണം. ഈ (ആത്മ)യും പര (പരമാത്മ)യും എല്ലായിടത്തും ഹിരണ്മയമായ പരമകോശത്തിൽ വ്യാപിച്ചിരിക്കുന്നു. ഈ നാഡി അമൃതസ്വരൂപമാണ്; അത് ത്രയത്തിലൂടെ സഞ്ചരിക്കുന്നു. അതിന്റെ ബ്രഹ്മം ത്രിപാദമാണ്; ഇവിടെ അതിനെ അന്വേഷിക്കണം, അവിടെ നിന്ന് അത് പ്രവർത്തിക്കുന്നു. മറ്റൊരു വിധത്തിൽ പറയുക: ഈയും പരവും എല്ലായിടത്തും ഹിരണ്മയ കോശത്തിൽ തന്നെയാണ്. ദേവദത്തൻ ദണ്ഡംകൊണ്ട് അടിക്കപ്പെട്ടാലും സ്വയം വിട്ടുപോകാത്തതുപോലെ, ഇഷ്ട-പൂർത്തമായ ശുഭാശുഭ കർമങ്ങളാൽ ഒരാൾ ലിപ്തനാകുന്നില്ല. നിഷ്കാമനായ ബാലൻ ആനന്ദത്തെ സമീപിക്കുന്നതുപോലെ, ഈ ദേവൻ സ്വപ്നത്തിൽ ആനന്ദത്തെ സമീപിക്കുന്നു. വേദം തന്നെയാണ് പരമജ്യോതി; ജ്യോതികളുടെ ജ്യോതി ആനന്ദിപ്പിക്കുന്നു. ആ പരമജ്യോതിയാൽ ചിത്തം പരമാത്മാവിനെ ആനന്ദിപ്പിക്കുന്നു. ഈശ്വരനിൽ നിന്ന് ശ്വേതപ്രഭ ഉദിക്കുന്നു; അതേ മാർഗ്ഗത്തിലൂടെ വീണ്ടും സ്വപ്നസ്ഥാനത്തെ നിയന്ത്രിക്കുന്നു. ജലൂകാഭാവംപോലെ ഈശ്വരനിൽ നിന്ന് കാമം ഉദിച്ച്, അത്രകാലം ആത്മാവിനെ ആനന്ദിപ്പിക്കുന്നു. ‘പരസന്ധി’യും ‘അപരസന്ധി’യും—അത് പരത്തെ വിട്ട് അപരത്തെ സ്വീകരിക്കുന്നില്ല. പിന്നെ കപാലത്തിന്റെ അഷ്ടകസന്ധി ചേർത്ത്, മുലപോലെ തൂങ്ങുന്നതിനെ ഇന്ദ്രയോനി, വേദയോനി എന്നു പറയുന്നു. ഇവിടെ അത് ജാഗരിക്കുന്നു. ശുഭാശുഭാതീതമായി, ശുഭാശുഭ കർമങ്ങളാലും ലിപ്തമാകുന്നില്ല. മറ്റു ദേവന്മാരിൽ നിന്ന് വ്യത്യസ്തനായ, പ്രസാദസ്വരൂപനായ, അന്തര്യാമിയായ, അസംഗമായ, ചിദ്രൂപപുരുഷനായ ഈ ദേവനിൽ പ്രണവഹംസമാണ് പരബ്രഹ്മം; പ്രാണഹംസമല്ല. പ്രണവം തന്നെയാണ് ജീവൻ. ആദിദേവത ഇതു വെളിപ്പെടുത്തുന്നു—ഇങ്ങനെ അറിയുന്നവന്. എങ്ങനെ വെളിപ്പെടുത്തുന്നു? ജീവന് ബ്രഹ്മത്വം പ്രാപിപ്പിക്കുന്നു.

Verse 3

सत्त्वमथास्य पुरुषस्यान्तः शिखोपवीतत्वं ब्राह्मणस्य। मुमुक्षोरन्तः शिखोपवीतधारणम्। बहिर्लक्ष्यमाणशिखायज्ञोपवीतधारणं कर्मिणो गृहस्थस्य। अन्तरुपवीतलक्षणं तु बहिस्तन्तुवदव्यक्तमन्तस्तत्त्वमेलनम्॥३॥

ഇപ്പോൾ ഈ പുരുഷനിൽ ‘അന്തര്ശിഖ’യും ‘അന്തര്യജ്ഞോപവീത’വും ഉള്ള അവസ്ഥയാണ് യഥാർത്ഥ അർത്ഥത്തിൽ ബ്രാഹ്മണന്റെ ലക്ഷണം. മോക്ഷം ആഗ്രഹിക്കുന്ന മുമുക്ഷുവിന് അന്തർശിഖയും അന്തർഉപവീതവും ധരിക്കൽ വിധിയാണ്. കർമകാണ്ഡത്തിൽ ഏർപ്പെട്ട ഗൃഹസ്ഥന് പുറത്ത് ദൃശ്യമാകുന്ന ശിഖയും യജ്ഞോപവീതവും ധരിക്കൽ ആചാരമാണ്. എന്നാൽ അന്തർഉപവീതത്തിന്റെ ലക്ഷണം ഇതാണ്: പുറത്തെ നൂൽപോലെ അത് അവ്യക്തമാണ്; ഉള്ളിൽ അത് തത്ത്വവുമായി ഏകീകരണം (മേളനം) ആകുന്നു.

Verse 4

न सन्नासन्न सदसद्भिन्नाभिन्नं न चोभयम् । न सभागं न निर्भागं न चाप्युभयरूपकम् ॥ ब्रह्मात्मैकत्वविज्ञानं हेयं मिथ्यत्वकारणादिति ॥४॥

അത് സത്തുമല്ല അസത്തുമല്ല; സത്–അസത് മിശ്രവുമല്ല; ഭിന്നവുമല്ല അഭിന്നവുമല്ല; രണ്ടും കൂടിയതുമല്ല. ഭാഗങ്ങളുള്ളതുമല്ല നിർഭാഗവുമല്ല; ദ്വിരൂപവുമല്ല. ബ്രഹ്മനും ആത്മാവും ഏകമാണെന്ന വിജ്ഞാനം സ്വീകരിക്കണം; അതാണ് മിഥ്യാത്വനിഷേധത്തിന്റെ കാരണം ॥൪॥

Verse 5

पञ्चपाद्ब्रह्मणो न किंचन । चतुष्पादन्तर्वर्तिनोऽन्तर्जीवब्रह्मणश्चत्वारि स्थानानि । नाभिहृदयकण्ठमूर्धसु जाग्रत्स्वप्नसुषुप्तितुरीयावस्थाः । आहवनीयगार्हपत्यदक्षिणसभ्याग्निषु । जागरिते ब्रह्मा स्वप्ने व...

പഞ്ചപാദമായ ബ്രഹ്മനിൽ ചേർക്കേണ്ടതൊന്നുമില്ല. ചതുഷ്പാദത്തിനകത്ത് വസിക്കുന്ന അന്തർജീവ-ബ്രഹ്മനു നാല് സ്ഥാനങ്ങൾ: നാഭി, ഹൃദയം, കണ്ഠം, മൂർധാവ്—ഇവയിൽ യഥാക്രമം ജാഗ്രത്, സ്വപ്നം, സുഷുപ്തി, തുരീയം. ഇവ ആഹവനീയ, ഗാർഹപത്യ, ദക്ഷിണ, സഭ്യ അഗ്നികളോടു സാമ്യം പുലർത്തുന്നു. ജാഗ്രത്തിൽ ബ്രഹ്മാ, സ്വപ്നത്തിൽ വിഷ്ണു, സുഷുപ്തിയിൽ രുദ്ര; തുരീയം അക്ഷരം, ചിന്മയം. അതിനാൽ നാല് അവസ്ഥകൾ. തൊണ്ണൂറ്റാറ് തത്ത്വങ്ങളെ നൂലുപോലെ വിഭജിച്ച്, ഗുണങ്ങളാൽ ത്രിഗുണീകരിച്ച്, മുപ്പത്തിരണ്ട് തത്ത്വങ്ങളുടെ നിഷ്കർഷം കൈവരിച്ചു, ത്രിഗുണസ്വരൂപവും ത്രിമൂർത്തിത്വവും വേർതിരിച്ച് അറിഞ്ഞ്, ഒൻപത് ഗുണങ്ങളാൽ യുക്തമായ നവബ്രഹ്മത്തെ അറിഞ്ഞ്; ഒൻപത് മാനങ്ങളെ വീണ്ടും ത്രിഗുണീകരിച്ച് സൂര്യ-ചന്ദ്ര-അഗ്നി കലാരൂപമായി ഏകീകരിച്ച്; മദ്ധ്യേ ത്രിവൃതാവരണത്തിലൂടെ ബ്രഹ്മ-വിഷ്ണു-മഹേശ്വരന്മാരെ അനുസന്ധാനം ചെയ്ത് ആദി-അന്തം ഏകമാക്കി; ചിദ്ഗ്രന്ഥിപോലെ അദ്വൈതഗ്രന്ഥി കെട്ടി; നാഭിയിൽ ആരംഭിക്കുന്ന ബ്രഹ്മബിലപ്രമാണത്തെ വേർതിരിച്ച്, ഇരുപത്തേഴു തത്ത്വബന്ധത്തോടെ, ത്രിഗുണയുക്തവും ത്രിമൂർത്തിലക്ഷണലക്ഷിതവുമായിട്ടും ഏകത്വത്തിലേക്ക് സ്ഥാപിച്ച്; ഇടത് ഭുജത്തിൽ നിന്ന് വലത് കണ്ഠാന്തം വരെ വിചാരിച്ച് ആദി-അന്തഗ്രഹണത്തിന്റെ ഏകസംഗമം അറിഞ്ഞ്; മൂലം ഒന്ന് സത്യം, മൃൺമയമെന്നു ഗ്രഹിക്കണം—‘വികാരം വാചാരമ്പണത്തിൽ നിന്നുള്ള നാമമാത്രം; മൃത്തികയേ സത്യം.’ ‘ഹംസ’ എന്ന രണ്ട് അക്ഷരങ്ങളാൽ അന്തഃശിഖയും അന്തഃഉപവീതവും നിശ്ചയിച്ച് ബ്രാഹ്മണത്വം, ബ്രഹ്മധ്യാനാർഹത, യതിത്വം ലഭിക്കുന്നു—ലക്ഷണമില്ലാത്ത അന്തഃശിഖ-ഉപവീതത്തോടെ. ഗൃഹസ്ഥനിൽ പുറത്തെ കർമശിഖയും ജ്ഞാനോപവീതവും എന്നതിനു വിരുദ്ധമായി, കാണപ്പെടുന്ന ശിഖയും പഞ്ഞിനൂൽ ഉപവീതവും കൊണ്ടുള്ള ആഭാസ ബ്രാഹ്മണത്വം; ചതുര്ഗുണീകരണത്തിലൂടെ ഇരുപത്തിനാല് തത്ത്വങ്ങളുടെ നൂൽരൂപം; ഒൻപത് തത്ത്വം ഒന്ന് മാത്രം. പരബ്രഹ്മം പ്രാപ്യമാകയാൽ ജനങ്ങൾ പല മാർഗങ്ങളിലെ പ്രവൃത്തിയെ കല്പിക്കുന്നു. ബ്രഹ്മാദി ദേവർ, ഋഷികൾ, മനുഷ്യർ—എല്ലാവർക്കും രൂപം ഒന്ന്; ബ്രഹ്മം ഒന്ന്; ബ്രാഹ്മണത്വം ഒന്ന്. വർണാശ്രമാചാരവൈശിഷ്ട്യങ്ങൾ വേർവേർ; ശിഖാധാരികളായ വർണാശ്രമികൾക്കും തത്തത്തത്തിൽ ഒന്ന്-ഒന്ന്. അപവർഗാർത്ഥിയായ യതിക്ക് ശിഖാ-യജ്ഞോപവീതത്തിന്റെ മൂലം ഒരേയൊരു പ്രണവമെന്നു പറയുന്നു: ‘ഹംസ’ ശിഖ, പ്രണവം ഉപവീതം, നാദം സംധാനം. ഇതാണ് ധർമ്മം, മറ്റൊന്നല്ല. എങ്ങനെ? പ്രണവ-ഹംസ-നാദം എന്ന ത്രിവൃത്സൂത്രം സ്വഹൃദയത്തിലെ ചൈതന്യത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്നു—ത്രിവിധ ബ്രഹ്മം. അത് അറിഞ്ഞ് പ്രാപഞ്ചിക ശിഖയും ഉപവീതവും ഉപേക്ഷിക്കണം ॥൫॥

Verse 6

सशिखं वपनं कृत्वा बहिःसूत्रं त्यजेद्बुधः । यदक्षरं परंब्रह्म तत्सूत्रमिति धारयेत् ॥६॥

ശിഖ നിലനിർത്തി മുണ്ഡനം ചെയ്ത് ജ്ഞാനി പുറത്തെ സൂത്രം (യജ്ഞോപവീതം) ഉപേക്ഷിക്കണം. അക്ഷരമായ പരബ്രഹ്മം തന്നെയാണ് യഥാർത്ഥ സൂത്രമെന്ന് ദൃഢമായി ധരിക്കണം ॥൬॥

Verse 7

पुनर्जन्मनिवृत्त्यर्थं मोक्षस्याहर्निशं स्मरेत् । सूचनात् सूत्रमित्युक्तं सूत्रं नाम परं पदम् ॥७॥

പുനർജന്മനിവൃത്തിക്കായി മോക്ഷത്തെ പകലും രാത്രിയും സ്മരിക്കണം. സൂചിപ്പിക്കുന്നതിനാൽ അതിനെ ‘സൂത്രം’ എന്നു പറയുന്നു; ‘സൂത്രം’ തന്നെയാണ് പരമപദം.

Verse 8

तत्सूत्रं विदितं येन स मुमुक्षुः स भिक्षुकः । स वेदवित्सदाचारः स विप्रः पङ्क्तिपावनः ॥८॥

ആ സൂത്രം ആരാൽ അറിയപ്പെടുന്നുവോ, അവൻ മുമുക്ഷുവാണ്; അവൻ ഭിക്ഷുക്കനാണ്. അവൻ വേദവിദ്, സദാചാരനിഷ്ഠൻ; അവൻ വിപ്രൻ, പംക്തിപാവനൻ.

Verse 9

येन सर्वमिदं प्रोतं सूत्रे मणिगणा इव । तत्सूत्रं धारयेद्योगी योगविद्ब्राह्मणो यतिः ॥९॥

എതിനാൽ ഇതെല്ലാം സൂത്രത്തിൽ മാണിക്യഗണങ്ങൾപോലെ കോർത്തിരിക്കുന്നു, ആ സൂത്രത്തെ യോഗി ധരിക്കണം; അവൻ യോഗവിദ്, ബ്രാഹ്മണൻ, യതി.

Verse 10

बहिःसूत्रं त्यजेद्विप्रो योगविज्ञानतत्परः । ब्रह्मभावमिदं सूत्रं धारयेद्यः स मुक्तिभाक् ॥ नाशुचित्वं न चोच्छिष्टं तस्य सूत्रस्य धारणात् ॥१०॥

യോഗവിജ്ഞാനത്തിൽ തത്പരനായ വിപ്രൻ ബാഹ്യ യജ്ഞോപവീതം ഉപേക്ഷിക്കണം. ബ്രഹ്മഭാവമായ ഈ സൂത്രം ധരിക്കുന്നവൻ മോക്ഷഭാഗിയാകുന്നു. ആ സൂത്രധാരണത്താൽ അശുചിത്വവും ഇല്ല, ഉച്ഛിഷ്ടഭാവവും ഇല്ല.

Verse 11

सूत्रमन्तर्गतं येषां ज्ञानयज्ञोपवीतिनाम् ॥ ये तु सूत्रविदो लोके ते च यज्ञोपवीतिनः ॥११॥

സൂത്രം അന്തർഗതമായിരിക്കുന്നവർ—ജ്ഞാനമേ യജ്ഞോപവീതമായിരിക്കുന്നവർ—അവർ തന്നെയാണ് യഥാർത്ഥ യജ്ഞോപവീതികൾ. ലോകത്തിൽ ‘സൂത്ര’ത്തെ അറിയുന്നവർയും സത്യത്തിൽ യജ്ഞോപവീതധാരികളാണ്.

Verse 12

ज्ञानशिखिनो ज्ञाननिष्ठा ज्ञानयज्ञोपवीतिनः । ज्ञानमेव परं तेषां पवित्रं ज्ञानमीरितम् ॥१२॥

ജ്ഞാനത്തെ ശിഖയായി ധരിച്ചവർ, ജ്ഞാനത്തിൽ നിഷ്ഠരായവർ, ജ്ഞാനത്തെ യജ്ഞോപവീതമായി ധരിച്ചവർ—അവർക്കു ജ്ഞാനമേ പരമം. ജ്ഞാനത്തെ തന്നെയാണ് പരമ പവിത്രമായി പ്രസ്താവിക്കുന്നത്.

Verse 13

अग्नेरिव शिखा नान्या यस्य ज्ञानमयी शिखा । स शिखीत्युच्यते विद्वान् नेतरे केशधारिणः ॥१३॥

അഗ്നിയുടെ ജ്വാലയ്ക്ക് പുറമെ മറ്റൊരു ജ്വാല ഇല്ലാത്തതുപോലെ, ആരുടെ ശിഖ ജ്ഞാനമയമാണോ അവൻ തന്നെയാണ് ‘ശിഖി’ എന്നു വിളിക്കപ്പെടുന്ന വിദ്വാൻ; വെറും മുടി ധരിക്കുന്നവർ അല്ല.

Verse 14

कर्मण्यधिकृताः ये तु वैदिके लौकिकेऽपि वा । ब्राह्मणाभासमात्रेण जीवन्ते कुक्षिपूरकाः । व्रजन्ते निरयं ते तु पुनर्जन्मनि जन्मनि ॥१४॥

എന്നാൽ വൈദികമോ ലൗകികമോ ആയ കര്‍മങ്ങളിൽ അധികാരമുള്ളവരായി, ബ്രാഹ്മണത്വത്തിന്റെ വെറും ഭാസം കൊണ്ടു വയർ നിറയ്ക്കാൻ മാത്രം ജീവിക്കുന്നവർ—അവർ ജന്മം ജന്മമായി തീർച്ചയായും നരകത്തിലേക്ക് പോകുന്നു.

Verse 15

वामांसदक्षकण्ठ्यन्तं ब्रह्मसूत्रं तु सव्यतः । अन्तर्बहिरिवात्यर्थं तत्त्वतन्तुसमन्वितम् ॥ नाभ्यादिब्रह्मरन्ध्रान्तप्रमाणं धारयेत्सुधीः ॥१५॥

ഇടത് ഭുജത്തിൽ നിന്ന് വലത് കഴുത്തുവശം വരെ, ഇടത്തുനിന്ന് ധരിക്കപ്പെടുന്ന ബ്രഹ്മസൂത്രം—അകത്തും പുറത്തും ഉള്ളതുപോലെ—തത്ത്വസത്യത്തിന്റെ തന്തുവാൽ അത്യന്തം സമന്വിതമാണ്; ജ്ഞാനി അതിനെ നാഭിയിൽ നിന്ന് ബ്രഹ്മരന്ധ്രം (ശിരോഭാഗം) വരെ ഉള്ള അളവിൽ ധരിക്കണം.

Verse 16

तेभिर्धार्यमिदं सूत्रं क्रियाङ्गं तन्तुनिर्मितम् ॥ शिखा ज्ञानमयी यस्योपवीतं च तन्मयम् । ब्राह्मण्यं सकलं तस्य नेतरेषां तु किंचन ॥१६॥

അവരാൽ ഈ സൂത്രം ധരിക്കപ്പെടണം—നൂലിഴകളാൽ നിർമ്മിതവും ക്രിയാരൂപമായ കര്‍മ്മാനുഷ്ഠാനത്തിന് സഹായകമായ അങ്കവും. ആരുടെ ശിഖ ജ്ഞാനമയവും ഉപവീതം അതേ ജ്ഞാനസ്വരൂപവുമാകുന്നുവോ, അവനു സമഗ്രമായ ബ്രാഹ്മണ്യം തന്നെയാണ്; മറ്റുള്ളവര്‍ക്കോ യഥാര്‍ഥത്തില്‍ ഒന്നുമില്ല.

Verse 17

इदं यज्ञोपवीतं तु परमं यत्परायणम् । विद्वान् यज्ञोपवीती संधारयेद्यः स मुक्तिभाक् ॥१७॥

എന്നാൽ ഈ യജ്ഞോപവീതം പരമമാണ്—പരബ്രഹ്മനെയേ അന്തിമാശ്രയമായി സ്വീകരിക്കുന്നതു. യജ്ഞോപവീതം ധരിക്കുന്ന വിദ്വാൻ, അവൻ മോക്ഷത്തിന്റെ പങ്കാളിയാകുന്നു.

Verse 18

बहिरन्तश्चोपवीती विप्रः संन्यस्तुमर्हति । एकयज्ञोपवीती तु नैव संन्यस्तुमर्हति ॥१८॥

ബാഹ്യമായും ആന്തരമായും ഉപവീതധാരിയായ വിപ്രൻ സന്ന്യാസത്തിന് അർഹനാകുന്നു. എന്നാൽ വെറും ഒരു യജ്ഞോപവീതം മാത്രം ധരിക്കുന്നവൻ സന്ന്യാസത്തിന് ഒരിക്കലും അർഹനല്ല.

Verse 19

तस्मात् सर्वप्रयत्नेन मोक्षापेक्षी भवेद् यतिः । बहिःसूत्रं परित्यज्य स्वान्तःसूत्रं तु धारयेत् ॥१९॥

അതുകൊണ്ട് സകല ശ്രമത്തോടെയും യതി മോക്ഷം ആഗ്രഹിക്കുന്നവനായിരിക്കണം; ബാഹ്യ യജ്ഞോപവീതം (പൂണൂൽ) ഉപേക്ഷിച്ച്, സ്വാന്തരത്തിൽ നിലകൊള്ളുന്ന ആന്തരിക സൂത്രം—ആത്മസൂത്രം—നിശ്ചയമായി ധരിക്കണം.

Verse 20

बहिःप्रपञ्चशिखोपवीतित्वमनादृत्य प्रणवहंसशिखोपवीतित्वमवलम्ब्य मोक्षसाधनं कुर्यादित्याह भगवाञ्छौनक इत्युपनिषत् ॥२०॥

ബാഹ്യ പ്രപഞ്ചത്തിന്റേതായ ശിഖയും യജ്ഞോപവീതവും ധരിക്കുന്ന നിലയെ അവഗണിച്ച്, പ്രണവത്തിന്റെയും ഹംസത്തിന്റെയും ശിഖാ-യജ്ഞോപവീതത്വത്തെ ആശ്രയിച്ച്, മോക്ഷസാധനം അനുഷ്ഠിക്കണം—എന്ന് ഭഗവാൻ ശൗനകൻ പറഞ്ഞു; ഇങ്ങനെ ഉപനിഷത്ത് (ഇവിടെ) സമാപിക്കുന്നു.